Uzasadnienie
A. Z. wniósł skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia "[...]", uznające za nieuzasadnione zażalenie skarżącego na niezałatwienie w terminie przez Wójta Gminy B. sprawy dotyczącej wydania uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy dotyczącej ustalenia warunków zabudowy dla inwestycji polegającej budowie budynku gospodarczego (legalizacji samowoli budowlanej) na rzecz W. i C.Z.
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2013r. Referendarz sądowy odmówił zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych stwierdzając, iż faktycznie nie ujawnił on źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W związku z tym, że skarżący ogólnikowo odniósł się do wystosowanego w trybie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wezwania do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, nie znaleziono podstaw do przyznania mu prawa pomocy.
Na skutek złożonego sprzeciwu postanowieniem z dnia 26 lipca 2013r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu wyjaśnienia złożone przez wnioskodawcę, a także przedłożone kserokopie dokumentów z usuniętymi danymi nie pozwalają na ocenę, czy faktycznie zaistniały podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Na powyższe postanowienie wnioskodawca wniósł zażalenie, które Naczelny Sąd Administracyjny - postanowieniem z dnia 24 września 2013r. (sygn. akt II OZ 778/13) oddalił, podzielając argumentację Sądu I instancji.
W związku z powyższym zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału II z dnia 4 października 2013r. A. Z. został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi pod rygorem jej odrzucenia. W odpowiedzi skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie wskazanego imiennie adwokata.
Postanowieniem z dnia 13 listopada 2013 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podniesiono, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie, a oddalając zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a skarżący nie przedstawił w sposób jednoznaczny swojej sytuacji majątkowej i w istocie uniemożliwił jej weryfikację. Referendarz stwierdził, iż pomimo wskazań zawartych w przedmiotowym postanowieniu Sądu wnioskodawca - składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy - poza rozszerzeniem jego zakresu, nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej.
Nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu zaszła zmiana okoliczności sprawy, uzasadniająca przyznanie prawa pomocy.
Na skutek wniesionego sprzeciwu postanowieniem z dnia 20 lutego 2014r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego prawa pomocy z tych samych powodów jak poprzednio. Także Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2014 r. (sygn. akt II OZ 321/14) oddalił zażalenie na to postanowienie.
W związku z tym skarżący został ponownie wezwany do wykonania zarządzenia o uiszczeniu wpisu od skargi w zawitym terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. W wyznaczonym terminie skarżący wpisu nie uiścił, a złożył kolejny wniosek o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. We wniosku PPF podał, że sam prowadzi gospodarstwo domowe, a jego majątek stanowią: budynek mieszkalny do rozbiórki o powierzchni 111,54m², mieszkanie o powierzchni ok. 36m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59ha. Wskazał, że z posiadanej nieruchomości nie czerpie zarobków, a wykorzystuje ją w celach prywatnych na swoje potrzeby konsumpcyjne. Podkreślił, że jest osobą ubogą, co jak stwierdził, jest Sądowi doskonale znane w związku z prowadzeniem szeregu jego spraw.
Postanowieniem z dnia 3 listopada 2014r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił częściowego zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wskazano, że rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Jednakże pomimo wskazań zawartych w postanowieniach Sądów wydanych w niniejszej sprawie skarżący, składając kolejny wniosek, powtórzył jedynie argumentację, jaką zawarł we wcześniejszych wnioskach. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej w zakresie wskazanym przez te Sądy. W tej sytuacji zaniechano ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego i stwierdzono, że nie wykazał on spełnienia przesłanki uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
A. Z. wniósł sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia, w tym m.in. naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2, art. 243 § 1, art. 255, art. 252 §1, art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 78 Konstytucji RP. Zarzucił, że referendarz sądowy nie wezwał go powtórnie i należycie do wyjaśnienia powstałych wątpliwości co do sytuacji majątkowej, a w konsekwencji tego zaniechania gołosłownie i bezpodstawnie ocenił, że skarżący nie wykazał, iż jest osobą ubogą. Stwierdził, że w obowiązujących przepisach prawa nie ma przesłanki wykazania sytuacji materialnej "w sposób niebudzący wątpliwości", którą posłużył się referendarz sądowy, odmawiając przyznania żądanego prawa pomocy.
Ponadto wskazał, że wniosek został bezpodstawnie oceniony przez pryzmat innych spraw, zaś odmowa przyznania prawa pomocy narusza jego prawo do sądu i sprawiedliwego procesu. Odmowę przyznania prawa pomocy uznał za nieobiektywną i naruszającą przepisy prawa, gdyż w jego ocenie wykazał on, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Jednocześnie skarżący złożył kolejny wniosek o wyłączenie sędziów i referendarzy sądowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie od rozpoznania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie.
Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2014r. (sygn. akt II OW 235/14) Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wyznaczenia innego wojewódzkiego sądu administracyjnego do rozpoznania pisma skarżącego z dnia 1 grudnia 2014 r. dotyczącego wyłączenia sędziów i referendarzy sądowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, uznając, iż pismo to jest w istocie polemiką z wcześniejszym, prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, a żądanie skarżącego zmierza do uniemożliwienia rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny.
Zarządzeniem z dnia 14 stycznia 2015r. skarżący, na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, został wezwany do nadesłania wskazanych w tym zarządzeniu dokumentów i oświadczeń dotyczących jego sytuacji materialnej i finansowej.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z dnia 5 lutego 2015r. wyjaśnił, iż jego sytuacja nie uległa zmianie. Stwierdził, że żądane dokumenty przedłożył w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie, a tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd w pełni nimi dysponuje. Podał, że nie posiada źródeł dochodu. Wsparcia co do utrzymania i ponoszonych wydatków udzielają mu krewni oraz rodzina. Powtórzył, że posiadane nieruchomości wykorzystuje wyłącznie na indywidualne potrzeby bytowe związane z zamieszkaniem i wyżywieniem. Z tych powodów irracjonalna byłaby ich sprzedaż czy wydzierżawienie, skoro nieruchomości te umożliwiają mu przeżycie.
Skarżący podał, że nie posiada rachunków bankowych. Jednocześnie skarżący złożył kolejny wniosek o wyłączenie sędziów i referendarzy sądowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie od rozpoznania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie.
Postanowieniem z dnia 25 marca 2015 r. (sygn. akt II OW 33/15) Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wyznaczenia innego wojewódzkiego sądu administracyjnego do rozpoznania pisma skarżącego z dnia 5 lutego 2015r. dotyczącego wyłączenia sędziów i referendarzy sądowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, uznając, iż pismo to jest w istocie polemiką z wcześniejszym, prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, a żądanie skarżącego zmierza do uniemożliwienia rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a), w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu.
Stosownie do treści art. 245 § 2 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie dla niej profesjonalnego pełnomocnika następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, następuje przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Jak to wskazywano już w poprzednich postanowieniach w przedmiocie prawa pomocy, wydawanych w niniejszej sprawie, po raz kolejny należy podkreślić, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku strony o przyznanie prawa pomocy. Składając zatem formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy strona powinna go prawidłowo wypełnić i uzasadnić, podając precyzyjne informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie możliwości finansowych wnioskodawcy. W sytuacji zaś, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się, w ocenie Sądu, niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), strona zobowiązana jest przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej.
Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.
Po raz kolejny należy także podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).
Należy podnieść, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 2 maja 2014r. jest trzecim z kolei wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie i stanowi on jedynie modyfikację wcześniejszych wniosków. Przy czym wskazać należy, że dwa poprzednie wnioski skarżącego, tj. wniosek z dnia 12 kwietnia 2013r. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz z dnia 31 października 2013r. o zwolnienie od kosztów sadowych oraz o ustanowienie adwokata zakończyły się prawomocnymi postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego odpowiednio z dnia 24 września 2013r. (sygn. akt II OZ 778/13) oraz z dnia 3 kwietnia 2014 r. (sygn. akt II OZ 321/14) oddalającymi zażalenia na postanowienia tut. Sądu o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przy czym w obydwu tych postanowieniach Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że skarżący nie przedstawił w sposób jednoznaczny swojej sytuacji finansowej i majątkowej, a tym samym uniemożliwił weryfikację swojej sytuacji z punktu widzenia przesłanek określonych w wyżej powołanych przepisach dotyczących zasad przyznawania prawa pomocy.
W związku z obecnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy i złożonym sprzeciwem od postanowienia Referendarza sądowego skarżący został ponownie wezwany o nadesłanie dokumentów dotyczących jego sytuacji materialnej, lecz w odpowiedzi na to wezwanie skarżący żądanych dokumentów nie przedłożył, a powołał się na dokumenty składane w innych postępowaniach. Należy zatem wyjaśnić, że takie same dokumenty skarżący składał także w niniejszym postępowaniu (k. 21-33 oraz k. 112-122) i – jak wskazano wyżej – nie zostały one uznane za niewystarczające do oceny sytuacji materialnej skarżącego. Są to bowiem kserokopie dokumentów z usuniętymi danymi, bądź też kopie rachunków, zaświadczenia z urzędu pracy, czy też wyciągi z konta które są już nieaktualne.
W związku z tym nie sposób uznać, że skarżący tym razem w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości wykazał, że nie jest w stanie ponieść częściowych kosztów postepowania, czy tez kosztów ustanowienia radcy prawnego. Należy przy tym podkreślić, że w wyżej wskazanym postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 września 2013r. wskazano, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2011r., II FZ 540/11, Lex nr 965088 oraz z dnia 26 sierpnia 2011r., II FZ 338/11, Lex nr 896349).
Ponadto Sąd orzekający w niniejszej sprawie całkowicie podziela stanowisko prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia - na podstawie art. 255 p.p.s.a. - dodatkowych wyjaśnień odnośnie do swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006r., sygn. I OZ 1551/05).
Taki kierunek wykładni wskazanego przepisu był przyjmowany dotąd również w innych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się skarżący (por. postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2013r., sygn. II OZ 442/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013r., sygn. II OZ 347/13; postanowienie NSA z dnia 14 kwietnia 2013r., sygn. I OZ 253/13), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy.
Wnioskodawcy należy przy tym wskazać, że nie jest wystarczające subiektywne przekonanie osoby składającej wniosek o prawo pomocy, że znajduje się ona w stanie ubóstwa. Ocena sytuacji strony jest bowiem dokonywana przez Sąd w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Nie można przy tym za wyczerpujące i przekonujące uznać wyjaśnień skarżącego, który twierdzi, że jest osobą bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która nie wiadomo skąd czerpie środki potrzebne do przeżycia, a przy tym posiada składniki majątkowe (nieruchomości), których pochodzenia, ani sposobu finansowania (np. należności z tytułu podatków) nie wyjaśnia, twierdząc jedynie że ich wykorzystanie ma charakter niedochodowy. W tej sytuacji Sąd nie może dokonać weryfikacji twierdzeń strony.
Wyjaśnić ponadto należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Instytucja ta jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs.
Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu.
Wobec powyższego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.