Uzasadnienie
Decyzją z "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: Kolegium lub organ odwoławczy), na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. z 2018r. poz. 2096 ze zm., dalej jako: k.p.a.) oraz art. 60 ust. 1 i art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity obowiązujący w dacie wydania decyzji - Dz.U. z 2018 r. poz. 1508 ze zm., dalej jako: u.p.s.) uchyliło w całości decyzję Prezydenta Miasta (dalej jako: organ I instancji) z "[...]" w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt K. P. (dalej jako: beneficjentka) w Domu Pomocy Społecznej (dalej jako: DPS) i orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że:
- 1) beneficjentka będzie ponosiła odpłatność w wysokości 565,92 zł miesięcznie od dnia 8 grudnia 2016 r. do dnia 8 grudnia 2017 r.,
- 2) R. P. za pobyt żony w DPS będzie ponosił odpłatność w wysokości 869,81 zł miesięcznie od dnia 8 grudnia 2016 r. do dnia 8 grudnia 2017 r.,
- 3) E. J. za pobyt matki w DPS będzie ponosiła odpłatność w wysokości 300 zł miesięcznie, zgodnie z umową zawartą w dniu 5 grudnia 2016 r.,
- 4) M. J. za pobyt matki w DPS będzie ponosił odpłatność w wysokości 300 zł miesięcznie od dnia 8 grudnia 2016 r. do dnia 8 grudnia 2017 r.,
- 5) G. J. za pobyt matki w DPS będzie ponosił odpłatność w wysokości 1047,27 zł miesięcznie od dnia 8 grudnia 2016 r. do dnia 1 stycznia 2017 r. i od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 8 grudnia 2017 r. w wysokości 1184,27 zł miesięcznie,
- 6) Gmina Miasto A na prawach powiatu nie będzie ponosić odpłatności za pobyt osoby przebywającej w DPS w DPS.
W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło szczegółowo stan faktyczny sprawy. Wskazano, że beneficjentka została skierowana do DPS od dnia 8 grudnia 2016 r. na mocy postanowienia Sądu Rejonowego z dnia "[...]" i umieszczona w DPS na podstawie decyzji Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie z "[...]". W związku z tym, że jest ona osobą zamężną i ma troje dzieci, osobami zobowiązanymi do wnoszenia opłaty za jej pobyt w DPS, oprócz beneficjentki, są: mąż, córka oraz dwaj synowie. Podano, że organ I instancji na podstawie przeprowadzonych wywiadów środowiskowych oraz zgromadzonych w toku postępowania dokumentów i złożonych wyjaśnień przez zainteresowane strony oraz zeznań świadków ustalił, że beneficjentka pozostaje w związku małżeńskim. Źródłem jej dochodu jest świadczenie emerytalne otrzymywane z ZUS, które do lutego 2017 r. wynosiło 808,45 zł, natomiast od marca 2017 r. wynosiło netto 816,55 zł miesięcznie.
W związku z tym, że zmiana świadczenia nie przekroczyła 10% kryterium dochodowego w stosunku do dochodu z lutego 2017 r., odpłatność beneficjentki została ustalona na podstawie dochodu z lutego 2017 r. Odnośnie męża beneficjentki ustalono, że mieszka on sam i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Źródłem jego dochodu jest świadczenie emerytalne otrzymywane z ZUS wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym, które do końca lutego 2017 r. wynosiło 2.771,81 zł, zaś od marca 2017 r. wynosi 2.784,17 zł. Przy czym zmiana wysokości dochodu nie przekroczyła 10% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej w stosunku do dochodu z lutego 2017 r., a zatem jego odpłatność za pobyt żony w DPS również ustalono na podstawie dochodu z lutego 2017r. Wskazano, że 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej wynosi 1.902 zł, a zatem kwota dochodu męża osoby przebywającej w DPS przekracza tę kwotę o 869,81 zł i w takiej wysokości ustalano odpłatność.
Z kolei córka beneficjentki prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dziećmi, a dochód rodziny wynosi łącznie 5.229,53 zł, co stanowi kwotę 1.307,38 zł na osobę w rodzinie. Zatem dochód na osobę w tej rodzinie nie przekracza 300% kryterium dochodowego, które to kryterium stanowi kwota 1.542 zł. Jednocześnie córka beneficjentki zadeklarowała odpłatność za pobyt swojej matki w DPS w wysokości 300 zł miesięcznie, zgodnie z umową zawartą 5 grudnia 2016 r. z Dyrektorem MOPS. Ustalono także, że syn beneficjentki G. J. na stałe zamieszkuje w Szwajcarii, nie składał zeznań podatkowych na terenie Polski, nie pobiera żadnych świadczeń z ZUS, a także brak jest jego aktualnych zgłoszeń do ubezpieczenia zdrowotnego. Wskazano, że nie odbiera on korespondencji kierowanej do niego przez organ.
W związku z tym, organ I instancji uznał, że wyczerpał dostępne prawnie możliwości ustalenia faktycznego stanu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej. Jeśli zaś chodzi o syna beneficjentki M. J. ustalono, że mieszka on w siedzibie firmy spółki cywilnej, której jest współwłaścicielem, a zameldowany jest w lokalu, w którym zamieszkuje jego żona z dziećmi. Małżonkowie pozostają w związku małżeńskim, ale mają rozdzielność majątkową i jak oświadczają prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. M. J. oświadczył, że nie ponosi żadnych kosztów związanych z zamieszkaniem w siedzibie firmy, gdyż wszystko jest wliczone w koszty firmy. Nie jest również w stanie określić wysokości swojego miesięcznego dochodu. Organ I instancji uznał, że M. J. prowadzi z żoną i dziećmi wspólne gospodarstwo domowe. Podkreślono, że czerpie on korzyści z dobra wspólnego spółki rodzinnej, korzysta ze wspólnych zysków finansowych wypracowanych przez spółkę i nie dysponuje żadnymi dokumentami potwierdzającymi fakt ponoszenia odrębnych kosztów utrzymania.
Organ I instancji ustalił, na podstawie informacji uzyskanych z urzędu skarbowego, że dochód rodziny M. J. za rok 2016 wynosił netto 316.762,76 zł, co stanowi kwotę 79.190,69 zł na osobę w rodzinie, a w przeliczeniu na jeden miesiąc daje kwotę 6.599,22 zł miesięcznie. Zatem różnica pomiędzy dochodem na osobę w rodzinie, a 300% tego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie wynosi 5.057,22 zł. W związku z tym organ I instancji ustalił wysokość odpłatności M. J. za pobyt matki w DPS w wysokości różnicy pomiędzy średnim miesięcznym kosztem utrzymania a odpłatnością wnoszoną przez pozostałe osoby zobowiązane - w miesięcznej wysokości 1.347,27 zł. W toku postępowania odwoławczego - na skutek odwołania wniesionego przez M. J. - Kolegium przeprowadziło rozprawę administracyjną, podczas której złożył on dodatkowe wyjaśnienia, które potwierdziła jego żona w piśmie skierowanym do organu odwoławczego.
Kolegium ustaliło, że jego dochód w grudniu 2016 r. wynosił 2161,86 zł, styczniu 2017 r. - 3646,82 zł, lutym 2017 r. - 3759,82 zł, marzec 2017 r. - 858,90 zł, kwiecień 2017 r. - 1738,31 zł. Mając zatem na uwadze ustalony stan faktyczny, Kolegium uznało, że syn beneficjentki M. J. prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, gdyż wyjaśnienia składane przez niego, jak i jego żonę są spójne i logiczne. Kolegium wzięło też pod uwagę, że na rozprawie zadeklarował odpłatność za pobyt matki w DPS w wysokości 300 zł miesięcznie, a organ I instancji w tym zakresie nie wniósł sprzeciwu. Kolegium zleciło również organowi I instancji przeprowadzenie postępowania dowodowego dotyczącego miejsca pobytu, sytuacji materialnej i rodzinnej syna beneficjentki G. J., jednakże podjęte czynności, w tym wyjaśnienia złożone przez członków rodziny osoby przebywającej w DPS oraz zwrócenie się do Grzegorza Jańczaka o udzielenie wyjaśnień dotyczących jego sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej nie pozwoliły na dokonanie ustaleń w tym zakresie.
Mimo poinformowania go, że w myśl art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s. jest on zobligowany do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS, pouczeniu o treści przepisów oraz wskazania, że w przypadku braku złożenia wyjaśnień w terminie 21 dni od daty otrzymania pisma Kolegium uzna, że jest on w stanie ponosić opłatę za pobyt matki w domu pomocy społecznej i ustali tę opłatę, nie udzielił on żadnych wyjaśnień. Zatem w odniesieniu do G. J. Kolegium ustaliło odpłatność uznając, że osiąga on dochód w wysokości ponad 300% kryterium dochodowego oraz biorąc pod uwagę wysokość odpłatności ponoszonej przez inne osoby zobowiązane, a także wysokość średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca DPS. Zaznaczono przy tym, że G. J. wiedział o toczącym się postępowaniu i był wzywany zarówno przez organ I instancji, jak i Kolegium do złożenia wyjaśnień dotyczących jego sytuacji materialnej i rodzinnej oraz został pouczony o konsekwencjach braku zastosowania się do wezwania.
Na skutek skargi wniesionej przez G. J. (dalej jako: skarżący) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (dalej jako: WSA w Olsztynie) wyrokiem z dnia 5 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 578/19, uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej ustalenia odpłatności skarżącego za pobyt matki w DPS z uwagi na błędne określenie ich wysokości za poszczególne okresy. Wskazano bowiem, że zgodnie z obwieszczeniem Starosty z dnia "[...]" w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domach pomocy społecznej, funkcjonujących na terenie Powiatu na rok 2016 (Dz.Urz. Województwa z dnia 20 stycznia 2016 r. poz. 479) koszt ten odnośnie DPS, w którym przebywa beneficjentka wynosił 3.083 zł i kwota ta obowiązywała do dnia 31 stycznia 2017 r. Kolejne bowiem obwieszczenie Starosty z dnia "[...]", określające średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS na kwotę 3.220 zł, zostało opublikowane w Dz.Urz.
Województwa z dnia 30 stycznia 2017 r. (pod poz. 444), a zatem kwota ta zaczęła obowiązywać od 1 lutego 2017 r. Tym samym, zgodnie z art. 60 ust. 4 u.p.s. skarżący winien ponosić opłatę za pobyt swojej matki w DPS od dnia 8 grudnia 2016 r. do dnia 31 stycznia 2017 r. ustaloną zgodnie z obwieszczeniem Starosty z dnia 15 stycznia 2016 r., natomiast dopiero od dnia 1 lutego 2017r. do dnia 8 grudnia 2017 r. odpłatność za pobyt matki w DPS powinna być ustalona na podstawie obwieszczenia Starosty z dnia 24 stycznia 2017 r. Tymczasem w zaskarżonej decyzji błędnie Kolegium daty te określiło odpowiednio od dnia 8 grudnia 2016 r. do 1 stycznia 2017 r. oraz od dnia 1 stycznia 2017 r. do 8 grudnia 2017 r. Natomiast w pozostałym zakresie Sąd skargę oddalił.
Odnosząc się do zarzutów podniesionych przez skarżącego, dotyczących uznaniowego ustalenia przez Kolegium jego sytuacji dochodowej, Sąd wyjaśnił, że skarżący był wzywany do przedstawienia swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej, czego zresztą nie kwestionuje w skardze, lecz powołuje się na prawo od odmowy odpowiedzi na pytania, które w jego ocenie przysługuje mu z mocy art. 83 § 2 k.p.a. Jednakże w myśl art. 14 u.p.s. przepisy k.p.a. stosuje się odpowiednio w sprawach nieuregulowanych w ustawie, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, zaś procedura ustalania sytuacji rodzinnej i majątkowej jest uregulowana w art. 107 u.p.s., a w związku z tym nie ma zastosowania powołany przez skarżącego przepis k.p.a. Podkreślono, że organ ma prawo domagać się złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, a także przedłożenia dokumentów o których mowa w art. 107 ust. 5b u.p.s., zaś sytuacja, w której skarżący nie składa oświadczeń dotyczących swojej sytuacji, jak również nie przedkłada żadnych dokumentów potwierdzających jego oświadczenia, nie może uzasadniać odstąpienia od ustalenia odpłatności, czy też przyjęcia, że jego dochód nie kwalifikuje go do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS.
Zaznaczono, że nawet w swojej skardze skarżący wprawdzie twierdzi, że jego dochód jest zerowy, ale ani nie podaje żadnych szczegółów, ani nie przedkłada żadnych dokumentów, np. o korzystaniu ze świadczeń z pomocy społecznej w kraju pobytu. Brak współdziałania skarżącego z organem pomocy społecznej uniemożliwił zatem organowi dokonanie oceny, czy istnieją przesłanki uzasadniające np. zwolnienie go z ponoszenia opłaty z uwagi na nieustaloną, aktualną na dzień wydania decyzji sytuację majątkową.
Decyzją z "[...]" Kolegium, po ponownym rozpoznaniu sprawy, zmieniło własną decyzję z "[...]" w zakresie pkt 5 i ustaliło, że skarżący za pobyt matki w DPS będzie ponosił odpłatność w wysokości 1047,27 zł miesięcznie od 8 grudnia 2016 r. do 31 stycznia 2017 r. i od 1 lutego 2017 r. do 8 grudnia 2017 r. w wysokości 1184,27 zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniesiono, że stosownie do art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uwzględniono związanie organów oceną prawną wyrażoną w wyroku WSA w Olsztynie z 5 listopada 2019 r.
Skarżący na powyższe rozstrzygnięcie wniósł skargę, zarzucając naruszenie art. 83 k.p.a., nierzetelne i stronnicze przeanalizowanie jego sytuacji oraz uznaniowe zasądzenie opłaty za pobyt jego matki w DPS, a także bezpodstawne pozbawienie go prawa obrony swoich interesów oraz narażenie jego bliskich na szkody materialne. Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że w jego ocenie został krzywdząco potraktowany przez organy rozpoznające sprawę o ustalenie odpłatności za pobyt jego matki w DPS. Podał, że Kolegium nie informowało go o terminach posiedzeń i pominęło istotne informacje, błędnie uznając, że jest zdolny do ponoszenia opłaty we wskazanej wysokości. Zaznaczył, że w toku postępowania administracyjnego kontaktował się z pracownikiem organu i składał wyjaśnienia. W złożonym oświadczeniu podał, że jest jedynym żywicielem rodziny, w której jest osoba niepełnosprawna.
Wskazał też na trudne relacje rodzinne, potwierdzone przez wszystkie strony. Skarżący podniósł, że skorzystanie przez niego z przepisu art. 83 § 2 k.p.a. jest w pełni zasadne, które zostało mu polecone przez pracownika socjalnego. W związku ze znaczącą rozbieżnością między dochodami w Polsce a w Szwajcarii, gdzie mieszka, zostałby uznany w Polsce za zdolnego do ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS mimo, że w Szwajcarii nie osiąga minimum socjalnego. Tym samym, naraziłby swoich bliskich na bezpośrednią szkodę materialną. Wskazał, że minimum socjalne w Szwajcarii określone jest przez Szwajcarską Konferencję Pomocy Społecznej i dla 4-osobowej rodziny kształtuje się na poziomie ok.5.900 CHF netto miesięcznie, natomiast w Polsce kwota ta szacowana jest na poziomie ok. 6.200 zł. Ponadto skarżący podniósł, że zdolność do ponoszenia przedmiotowej opłaty uzależniona jest od dochodu przypadającego na członka rodziny, przy czym, wymagana należność powinna być pokrywana z części dochodu przypadającej na osobę zobowiązaną.
Podkreślił, że stale przebywa poza granicami Polski i posiada tam centrum interesów życiowych. Ponadto wskazał, że zgodnie z art. 7a k.p.a. jeżeli normy prawne są niejasne w danej sprawie, należy je interpretować na korzyść strony.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie przed tut. Sądem w dniu 21 lipca 2020 r. skarżący podtrzymał wniesioną skargę. Podniósł, że nie poczuwa się do obowiązku, by ponosić koszty utrzymania matki, bowiem z jej strony nigdy nie było zainteresowania jego osobą. Wskazał, że w wieku 12 lat trafił do ośrodka wychowawczego, który opuścił, gdy miał 17 lat i od tego czasu nie mieszka z matką i nie utrzymuje z nią żadnych kontaktów. Jednocześnie skarżący wskazał, że podczas prowadzonego postępowania był trzykrotnie w siedzibie organu. Podał, że ma 53 lata, żonę oraz dwójkę dzieci i nie widzi możliwości częstego przyjazdu do Polski. Wskazał, że w latach 2016 i 2017 przebywał na zasiłku i otrzymywał 2800 CHF. Obecnie pracuje i zarabia 4000 CHF, ale po opłaceniu czynszu za mieszkanie pozostaje mu ok. 1000 CHF na życie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie.
Oceniając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji należy wskazać, że niniejsza sprawa była już przedmiotem oceny przez WSA w Olsztynie (wyrok z 5 listopada 2019 r. sygn. akt II SA/Ol 578/19). Zatem w niniejszej sprawie ma zastosowywanie art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Podkreślić należy, że reguła wyrażona w tym przepisie ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Przez ocenę prawną powszechnie rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie.
Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz do art. 153, WK 2016). Ocena prawna i wskazania zawarte w orzeczeniu sądu z mocy art. 153 p.p.s.a. wiążą w sprawie sądy oraz organ ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Unormowane w tym przepisie związanie oznacza, że zarówno organy, jak i sądy orzekające w danej sprawie są zobowiązane do podporządkowania się wyrażonemu wcześniej w orzeczeniu sądu poglądowi w pełnym zakresie, aż do ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, chyba że wyrażony wcześniej przez sąd pogląd stał się nieaktualny wskutek zmiany stanu prawnego lub okoliczności faktycznych sprawy (por. wyrok NSA z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt II OSK 269/18).
Zatem ponowne rozpoznanie sprawy przez sąd administracyjny ogranicza się do kontroli, czy organy administracji prawidłowo uwzględniły wytyczne zawarte w poprzednim wyroku oraz oceny ewentualnych nowych okoliczności, które zaistniały już po wydaniu wyroku. Te natomiast kwestie, które były już przedmiotem oceny sądu, i co do których sąd nie dopatrzył się uchybień w działaniu organu administracji, ponownie oceniane być nie mogą (por. wyrok WSA w Gdańsku z 3 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Gd 1825/19, LEX nr 2757981).
W pierwszej kolejności należy zatem wskazać, że w ocenie składu orzekającego tut. Sądu w niniejszej sprawie Kolegium prawidłowo zastosowało się do zaleceń Sądu zawartych w wyroku z dnia 5 listopada 2019 r., jednakże niezbędne jest uwzględnienie nowych okoliczności faktycznych, które mogą mieć wpływ na ustalenie wysokości odpłatności skarżącego za pobyt matki w DPS.
Przypomnieć należy, że w myśl art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust.
3. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej o zasięgu gminnym ustala wójt (burmistrz, prezydent miasta), o zasięgu powiatowym – ustala starosta, zaś w regionalnym domu pomocy społecznej – ustala marszałek województwa - i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku (art. 60 ust. 2 u.p.s.). Stosownie zaś do art. 61 ust. 1 u.p.s. do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej obowiązani są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt. 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Wysokość opłaty za dom pomocy społecznej określa art. 61 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową, zawartą w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s.: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Zasada kolejności przyjęta w art. 61 ust. 1 u.p.s. oznacza, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a w jeszcze dalszej - na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wnoszenie opłat nie obciąża równocześnie wszystkich zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązek ten przechodzi na nich w kolejności ustalonej w powołanym przepisie.
Nie można jednak mówić o kolejności w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro zstępnych. Każdy z nich ma bowiem taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować je może osiągane kryterium dochodowe każdego zstępnego (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 lipca 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 381/19, LEX nr 2725646).
Z treści powołanych wyżej przepisów wynika, że zarówno obowiązek ponoszenia opłat za dom pomocy społecznej, jak również wysokość tych opłat uzależniona jest od składu rodziny osób należących do kręgu wskazanego w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. i od ich dochodu, a także od określonego kryterium dochodowego. Przy czym obowiązek wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej musi być skonkretyzowany i zindywidualizowany w stosunku do każdej z osób, które miałyby takie opłaty ponosić. Co do zasady konkretyzacja taka powinna nastąpić w drodze decyzji wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. poprzez określenie kwoty opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, wskazanie osoby (osób) zobowiązanych do jej ponoszenia z kręgu podmiotów wymienionych w u.p.s. oraz ustalenie przypadających na nich kwot opłaty (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 2638/18, CBOSA).
Zatem opłata, jaką ponosi zstępny za pobyt krewnego w DPS jest wypadkową kilku czynników: średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca DPS, jego zdolności do ponoszenia ciężaru opłaty jako zobowiązanego w pierwszej kolejności, aktualnego dochodu osoby zobowiązanej oraz aktualnej wysokości kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Ustalenie wysokości opłaty ponoszonej przez zstępnego powinno uwzględniać wszystkie te czynniki, co więcej, zmiana tych czynników powinna znajdować odzwierciedlenie w wysokości opłaty. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 10 września 2019 r. (I OSK 1236/19), zarówno przyznawanie i korzystanie ze świadczeń z pomocy społecznej, jak i ustalanie opłat za świadczenia z pomocy społecznej związane jest z zasadą aktualności. Zmiana w stanie faktycznym, który przyjęty jest do orzekania przez organy w sprawie z zakresu odpłatności za pobyt w DPS, generuje konieczność wydania aktu administracyjnego właściwego dla nowego stanu faktycznego. Zmiana sytuacji prawnej strony dokonywana tym aktem musi być adekwatna do czasu w jakim nastąpiły zmiany w stanie faktycznym.
W świetle powyższych rozważań należy zatem stwierdzić, że w sprawie dotyczącej ustalenia odpłatności za pobyt w DPS niezbędne jest właściwe ustalenie sytuacji dochodowej, a także osobistej, rodzinnej i majątkowej wszystkich osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt w DPS.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy w toku postępowania przeprowadzono wywiady środowiskowe, zgromadzono stosowne dokumenty oraz wyjaśnienia zainteresowanych osób. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 5 listopada 2019 r. uznał, że zebrany materiał dowodowy jest kompletny, nie budzi wątpliwości i pozwala na wydanie rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie.
Jednakże na rozprawie przed tut. Sądem w dniu 21 lipca 2020 r. skarżący złożył obszerne wyjaśnienia, podając nowe okoliczności wymagające dokładnego i wszechstronnego zbadania w ramach prowadzonego przez organ postępowania administracyjnego. Skarżący wskazał nie tylko na trudne relacje z matką, a w zasadzie ich brak od 12 roku życia, ale również wyjaśnił, że na stałe mieszka w Szwajcarii razem z żoną i dwójką dzieci, zarabia ok. 4000 CHF, z czego "na życie" pozostaje mu ok. 1000 CHF. Jednocześnie wyraził chęć współpracy z organami i podanie szczegółowych informacji o swoich dochodach i wydatkach, umożliwiających dokonanie niezbędnych ustaleń w zakresie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i możliwości ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę niezbędne jest zatem podjęcie stosownych czynności w celu wyjaśnienia powyższych okoliczności i ustalenia pełnego stanu faktycznego pozwalającego na wydanie decyzji w zakresie nałożenia na skarżącego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt matki w DPS.
Należy przy tym podkreślić, że obowiązki zstępnego osoby skierowanej do DPS, zgodnie z art. 61 ust. 2 u.p.s., uzależnione są wyłącznie od jego sytuacji dochodowej. Okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, wzajemnej relacji stron nie mogą mieć znaczenia dla ustalenia samego obowiązku ponoszenia opłaty przez osobę zobowiązaną (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 9 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Op 88/19; wyrok WSA w Łodzi z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 450/19, CBOSA). W postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie opłaty nie ma bowiem zastosowania art. 144¹ zd. pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS.
Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 957/19, CBOSA).
Okoliczności te mogą natomiast stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. i art.64a u.p.s. Przy czym, kwestia zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS ma charakter odrębny i powinna stanowić przedmiot odrębnej sprawy administracyjnej. Dopiero po ustaleniu opłaty w określonej wysokości możliwe jest rozpoznanie wniosku o zwolnienie od tej opłaty (por. wyrok WSA w Lublinie z 23 stycznia 2018 r., sygn. akt II SA/Lu 586/17, CBOSA).
Zatem brak obowiązku odpłatności może dotyczyć tylko osoby, która wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że jej dochód nie przekracza kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Za takim rozumieniem tych przepisów przemawia art. 60 ust. 1 u.p.s. oraz 61 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s., które obligują zstępnych do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Kwestia ta nie jest pozostawiona uznaniu i dobrej woli zstępnego (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 8 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 159/18, CBOSA).
W toku ponownego rozpoznania sprawy organ winien więc ustalić aktualną sytuację rodzinną i majątkową skarżącego, wysokość jego miesięcznych dochodów oraz ponoszonych wydatków, również w przeliczeniu na członka rodziny, a także ustalić, czy w rodzinie są osoby niepełnosprawne, wymagające szczególnej opieki, co może wiązać się z koniecznością ponoszenia dodatkowych kosztów.
W związku z powyższym, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 i § 3 p.p.s.a., zgodnie z którym przysługujące stronie należności z tytułu kosztów przejazdów ustala się i wypłaca według zasad określonych w przepisach działu 2 tytułu III ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 785). W myśl art. 85 ust. 1 powołanej ustawy zwrot kosztów podróży przysługuje w wysokości rzeczywiście poniesionych, racjonalnych i celowych kosztów przejazdu. W niniejszej sprawie Sąd nie wzywał skarżącego do osobistego stawiennictwa, a ponadto tego samego dnia skarżący brał udział w dwóch sprawach toczących się na skutek wniesionych przez niego skarg, przy czym w jednej sprawie jego skarga została oddalona. Zasadnym jest zatem zwrot kosztów przejazdów nie przekraczający 50% deklarowanych kosztów.