Uzasadnienie
Decyzją z dnia 16 listopada 2015r. wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Ś. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. uznano zasiłek stały wypłacony J. S. w okresie od 1 stycznia 2013r. do 31 października 2013r. w kwocie [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane oraz zażądano zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego. W uzasadnieniu podano, że decyzją z dnia 5 grudnia 2012r. przyznano J. S. pomoc w postaci zasiłku stałego z tytułu niepełnosprawności od dnia 1 listopada 2012r. w wysokości 356 zł miesięcznie, a następnie decyzją z dnia 26 sierpnia 2013r. zmieniono wysokość zasiłku, przyznając od dnia 1 listopada 2012r. zasiłek stały w kwocie 456 zł miesięcznie. W wyniku przeprowadzonego postępowania administracyjnego ustalono, że świadczeniobiorca - wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 109 ustawy o pomocy społecznej - nie poinformował organ niezwłocznie o zmianie swojej sytuacji dochodowej, a informację tą uzyskano dopiero w dniu 11 października 2013r., kiedy to żona J.S. złożyła podanie o pomoc finansową, dołączając zaświadczenie o otrzymywanym zasiłku dla bezrobotnych.
W związku z tym decyzją z dnia 8 czerwca 2015r. zmieniono wysokość zasiłku stałego w okresie od 1 listopada 2012r. do 31 października 2013r. z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej w rodzinie. W okresie od dnia 1 stycznia 2013r. do dnia 31 października 2013r. J. S. przysługiwał bowiem niższy zasiłek stały niż przyznany decyzją z dnia 5 grudnia 2012r., zmienioną decyzją z dnia 26 sierpnia 2013r., gdyż do dochodu rodziny należało doliczyć dochód z tytułu zasiłku dla bezrobotnych, uzyskiwany przez D. S.. Wskazano, że w okresie od 1 stycznia 2013r. do 31 października 2013r. został wypłacony zasiłek stały w łącznej kwocie 4560,00 zł, a zgodnie z decyzją zmieniającą z dnia 8 czerwca 2015r. przysługiwał zasiłek stały w łącznej kwocie 1832,96 zł. Zatem wypłacony zasiłek stały w kwocie 2727,04 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi.
Od decyzji tej odwołał się J. S. podnosząc, że uniemożliwiono mu czynny udział w postępowaniu poprzez brak możliwości zapoznania się z aktami sprawy pomimo złożonego przez niego pisma. Zarzucił, że dochodzona kwota do zwrotu została wyliczona nieprawidłowo. Ponadto wskazał, że wniósł w dniu 23 listopada 2015r. do organu pismo, w którym zwrócił się o umorzenie przedmiotowej kwoty, lecz do dnia 30 listopada 2015r. nie otrzymał odpowiedzi co do decyzji organu, dlatego z ostrożności złożył odwołanie od decyzji organu I instancji. Dołączył pismo z dnia 23 listopada 2015r. zawierające wniosek o odstąpienie w całości od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Decyzją z dnia 22 grudnia 2015r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że J. S. nie poinformował organu o zmianie swojej sytuacji dochodowej w czasie pobierania zasiłku stałego, a mianowicie że jego żona – prowadząca wspólne gospodarstwo domowe - w okresie od dnia 23 listopada 2012r. do dnia 24 sierpnia 2013r. korzystała z prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Dochód ten nie podlegał wyłączeniu na mocy art. 8 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, a zatem winien on zostać uwzględniony przy ustaleniu prawa do świadczenia w formie zasiłku stałego, gdyż zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania. Uległa więc zmianie sytuacja dochodowa rodziny J. S., a w związku z tym ustalając wysokość należnego świadczenia, od ustawowej kwoty zasiłku stałego należało odliczyć kwoty uzyskanego przez stronę dochodu.
Określono jaka wysokość zasiłku stałego winna być przyznana J. S. w poszczególnych miesiącach w okresie od listopada 2012r. do października 2013r. Podzielono stanowisko organu I instancji, że z uwagi na fakt, że J. S. nie poinformował organu o zmianie swojej sytuacji materialnej, która miała istotny wpływ na ustalenie prawa do zasiłku stałego. Zatem różnica pomiędzy wypłaconym stronie zasiłkiem stałym a jego wysokością, która winna zostać wypłacona, czyli kwota [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wskazano, że bezzasadny jest zarzut strony odwołującej się o braku możliwości czynnego udziału w postępowaniu, gdyż pismem z dnia 20 października 2015r. organ pierwszej instancji zawiadomił stronę o zakończeniu postępowania i poinformował o możliwości wypowiedzenia się w terminie 7 dni od otrzymania zawiadomienia. Pismo to zostało odebrane przez stronę w dniu 2 listopada 2015r., ale z możliwości tej strona nie skorzystała.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie J.S. podniósł, że utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji przez organ odwoławczy nie jest zasadne. Zarzucił, że decyzją z dnia 8 czerwca 2015r. organ I instancji dokonał złego naliczenia kwoty zasiłku stałego. Podniósł, że z decyzji wynika, iż przyznane mu świadczenia za okres od 1 listopada do dnia 30 listopada 2012r. wynosiło 456 zł miesięcznie co w jego ocenie jest niewłaściwe, gdyż kwota ta winna wynosić 356 zł, bo w rodzinie był dochód w wysokości 200 zł z prac dorywczych, a w związku z tym pracownik socjalny winien przeprowadzić aktualizację wywiadu rodzinnego w kwestii dochodu rodziny. Okoliczność ta wyszła zaś na jaw dopiero w momencie przeprowadzania kontroli przez urząd marszałkowski.
Ponadto zarzucił, że wywiad nie był przeprowadzany w miejscu jego zamieszkania, jak reguluje to rozporządzenie w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wskazał także, że w przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizacje wywiadu sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. W związku z tym kolejna aktualizacja winna być przeprowadzona najpóźniej w maju 2013r. Skarżący zarzucił, że organ pomocy odmawiał mu udostępnienia kopii wszystkich dokumentów w sprawie, w tym wywiadów środowiskowych jakie przeprowadzał w rodzinie od chwili przyznania świadczenia, co ma istotne znaczenie w sprawie. Podał swoje wyliczenia należnych świadczeń. Podniósł ponadto, że organ pomocy nie wykazał, iż w rodzinie nastąpiła zmiana w kwestii liczby członków rodziny z 2 na 3. Wyjaśnił, że jego działania spowodowały, że pracownicy socjalni przyszli do miejsca zamieszkania jego rodziny celem przeprowadzenia wywiadu rodzinnego i kazali żonie poprawiać dokumenty.
Ze względu na fakt, że małżonka odmówiła, organ wystąpił o zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Zarzucił rozbieżności pomiędzy wyliczeniami zawartymi w decyzji organu I instancji z dnia 8 czerwca 2015r., a wyliczeniem zawartym w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O.. Zdaniem skarżącego Kolegium niesłusznie uznało za bezzasadny zarzut co do braku możliwości czynnego udziału w postępowaniu, gdyż organ nagminnie odmawiał mu wglądu do akt sprawy. Nadmienił, iż jest osobą uzależnioną od alkoholu o czym wiedzą pracownicy organu i dlatego niezrozumiały jest fakt, że nie pozwalają uczestniczyć w postępowaniu jego żonie.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odważce w O. wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Podnieść należy, iż w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Rozpoznając zatem skargę na decyzję Sąd dokonuje jedynie oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną – art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. t.j. z 2012r. poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.).
Skarga wniesiona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie.
Podnieść należy, że zgodnie z art. 98 ustawy z dnia z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2015r. poz. 163 ze zm., dalej jako: u.p.s.) świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Stosownie zaś do art. 6 pkt 16 u.p.s. świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.
Zaskarżoną decyzją uznano zasiłek stały wypłacony skarżącemu za okres od 1 stycznia 2013r. do 31 października 2013r. w kwocie [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane i zażądano jego zwrotu od skarżącego. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotowe świadczenie jest nienależnie pobrane, gdyż zostało wypłacone w wyższej od należnej kwocie z powodu niepoinformowania organu przez skarżącego o zmianie jego sytuacji dochodowej, związanej z uzyskaniem prawa do zasiłku dla bezrobotnych przez jego małżonkę. Nie ma przy tym znaczenia podnoszona przez skarżącego okoliczność, że organ winien sporządzać co 6 miesięcy aktualizację wywiadu środowiskowego. Obowiązek poinformowania o zmianie w sytuacji dochodowej obciąża świadczeniobiorcę, co wynika wprost z treści art. 109 u.p.s., który stanowi że osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń.
O obowiązku tym skarżący został pouczony w decyzji z dnia 5 grudnia 2012r. przyznającej mu zasiłek stały. Konsekwencją niewywiązania się z tego obowiązku jest uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Bezskuteczne są także zarzuty skarżącego co do nieprawidłowego – w jego ocenie – wyliczenia kwoty przysługującego mu zasiłku stałego w okresie od listopada 2012r. do października 2013r., gdyż kwestia ta została już rozstrzygnięta ostateczną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia 24 lipca 2015r. Od decyzji tej nie została wniesiona skarga do sądu administracyjnego, a w związku z tym na tym etapie postępowania Sąd nie może dokonywać oceny prawidłowości tej decyzji.
Podnieść natomiast należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażony został pogląd, że wykładni przepisu art. 98 u.p.s. nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s., który to przepis stosuje się odpowiednio. W razie zaś odesłania w normie prawnej do odpowiedniego stosowania innego przepisu, należy zgodnie z zasadami wykładni rozważyć, czy ze względu na przedmiot regulacji przepis prawa, do którego jest odesłanie, należy stosować wprost, z pewnymi jego modyfikacjami, czy też należy wyłączyć jego stosowanie. Dokonując wykładni pojęcia odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., do którego odsyła art. 98 u.p.s., należy uznać, że art. 104 ust. 4 u.p.s. stosuje się wprost w razie orzekania przez organy administracji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki NSA: z dnia 15 stycznia 2008r., sygn. akt I OSK 517/07, LEX nr 501065, z dnia 19 listopada 2008r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex 580349, z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07, ONSAiWSA 2010, Nr 2, poz. 31, wyrok NSA z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 2065/10, Lex nr 1079747).
Zatem rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (o czym także rozstrzygnięto w zaskarżonej decyzji) organ administracji - w toku tego postępowania - obowiązany jest ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymaga to więc dokonania stosownych ustaleń, w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, w szczególności ze względu na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Przy czym przyjmuje się, że skoro postępowanie dotyczące odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego wymaga złożenia wniosku, to w razie, gdy wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, organ powinien pouczyć stronę o przysługującym jej w tym zakresie uprawnieniu. W niniejszej sprawie skarżący złożył wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w toku postępowania odwoławczego.
Zatem wydanie decyzji utrzymującej w mocy decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia bez rozpoznania wniosku w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. narusza art. 98 u.p.s. Przy czym wyjaśnić należy, że wprawdzie wniosek ten został złożony na etapie postępowania odwoławczego, ale z uwagi na fakt, że wniosek ten musi być rozpoznany przez organ I instancji Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.