Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że organ I instancji w dniu 30 października 2009r. wydał decyzję, w której przyznał M. K. zasiłki rodzinne wnioskowane na A., W. i M. K.. Jednakże kolejną decyzją z dnia 25 maja 2010r. organ zmienił ww. decyzję w ten sposób, że od dnia 1 czerwca 2010r. przyznał jedynie zasiłek rodzinny wnioskowany na W. K. wraz z jednorazowym dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, bowiem wnioskodawczyni poinformowała organ, że nie jest już przedstawicielką ustawową córki A., a w związku z tym opiekunem prawnym wnuka M. K. Następnie decyzją z dnia 13 października 2010r. organ uchylił z dniem 1 lipca 2010r. swoje wcześniejsze decyzje, stwierdzając, że uchyla się prawo do świadczeń rodzinnych na W. K., ponieważ syn M. K. został umieszczony w rodzinie zastępczej.
Decyzją zaś z dnia 4 listopada 2010r. organ I instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenie, zasiłek rodzinny na dziecko pobrany przez M. K. za okres od 1 lipca 2010r. do 31 sierpnia 2010r. w łącznej kwocie 182 zł, a przyznany decyzją z dnia 25 maja 2010r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazano, że postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 29 czerwca 2010r. małoletni W. K. został umieszczony w rodzinie zastępczej. W związku z tym M. K. utraciła uprawnienia do zasiłku rodzinnego na to dziecko. Mimo to strona nie poinformowała stosownego organu o tym fakcie i pobrała wskazane świadczenie za miesiąc lipiec i sierpień 2010r., przez co należało je uznać za świadczenie nienależne.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła M. K., stwierdzając, że jej syn W. K. przebywa w rodzinie zastępczej od 1 września 2010r., dlatego też nie ma podstaw do tego, aby zwracać świadczenia w postaci zasiłku rodzinnego na dziecko, pobrane za miesiąc lipiec i sierpień 2010r. Ponadto odwołująca poinformowała, że od 24 maja 2010r. przebywa w Areszcie Śledczym i nie otrzymuje żadnych świadczeń.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 2 marca 2011r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w całości. Organ odwoławczy podniósł, że postanowieniem z dnia 12 maja 2010r. Sąd Rejonowy stwierdził ustanie opieki sprawowanej przez M. K. nad małoletnim L. K., bowiem jego matka A. K. ukończyła 18 lat. W związku zaś z wnioskiem H. i B. J. o umieszczenie małoletniego W. K. w rodzinie zastępczej, Sąd postanowieniem z dnia 29 czerwca 2010r. udzielił zabezpieczenia w ten sposób, że na czas trwania postępowania umieścił małoletniego W. K. w rodzinie zastępczej.
Następnie postanowieniem z dnia 19 października 2010r. zawiesił M. K. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem W., p. J. zaś ustanowiono rodziną zastępczą. Kolegium wskazało również, że odwołująca się od 24 maja 2010r. przebywa w Areszcie Śledczym, zaś w jej imieniu w miesiącu lipcu i sierpniu 2010r. przedmiotowe świadczenia odbierał jej konkubent. Organ podkreślił, że mimo stosownego pouczenia (w decyzjach przyznających stronie świadczenia) o obowiązku poinformowania organu o takich okolicznościach jak zmiana liczby członków rodziny, strona zaniechała dopełnienia tego obowiązku. Dlatego też należało w ocenie organu odwoławczego przyjąć, że zasiłki rodzinne przyznane na W. K., który w lipcu i sierpniu 2010r. przebywał w rodzinie zastępczej, są w tym okresie nienależnie pobranym świadczeniem.
Skargę na ww. decyzję wywiodła M. K., która stwierdziła, że uznanie rzeczonego świadczenia za nienależne jest bezzasadne, gdyż jej syn W. przez cały lipiec i sierpień 2010r. przebywał w mieszkaniu przy ulicy "[...]" pod opieką jej konkubenta T. Został zaś ostatecznie oddany do rodziny zastępczej dopiero we wrześniu 2010r.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym rozstrzygnięciu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz.1269 ze zmianami).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako ppsa) uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Nadto wskazania wymaga, iż sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 ppsa) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja zapadła w I instancji zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 06, Nr 139, poz. 992) prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku przysługuje: rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka; opiekunowi faktycznemu dziecka; osobie uczącej się. Stosownie zaś do art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Natomiast według art. 25 ust. 1 ww. ustawy w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1 (w niniejszej sprawie skarżąca) jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wydającego świadczenie rodzinne.
Na gruncie rozpoznawanej sprawy organy uznały, że mimo stosownego pouczenia - w decyzjach przyznających stronie świadczenia w postaci zasiłku rodzinnego - co do obowiązku poinformowania organu o takich okolicznościach jak zmiana liczby członków rodziny, M. K. zaniechała dopełnienia tego obowiązku. Tymczasem od 24 maja 2010r. przebywa ona w Areszcie Śledczym, w jej imieniu w miesiącu lipcu i sierpniu 2010r. przedmiotowe świadczenia odbierał jej konkubent, natomiast Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 czerwca 2010r. umieścił małoletniego W. K. w rodzinie zastępczej. Dlatego też w ocenie organów należało przyjąć, że zasiłki rodzinne przyznane na W. K. i pobrane za miesiąc lipiec i sierpień, kiedy to przebywał on w rodzinie zastępczej 2010r., są nienależnie pobranym świadczeniem.
W sprawie bezsporne jest, że Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 czerwca 2010r. umieścił małoletniego W. K. w rodzinie zastępczej. Na tej podstawie organy przyjęły, że ww. małoletni przebywał od daty wydania ww. postanowienia Sądu w rodzinie zastępczej. Jednakże skarżąca podniosła zarówno w odwołaniu jak i w skardze, że jej syn W. przez cały lipiec i sierpień 2010r. przebywał w mieszkaniu przy ulicy "[...]" pod opieką jej konkubenta T. Ostatecznie zaś do rodziny zastępczej został oddany dopiero we wrześniu 2010r. Jak wynika z akt sprawy organy obu instancji zupełnie nie wyjaśniły tej kwestii. Tymczasem ma ona kluczowe znaczenie dla jej prawidłowego rozstrzygnięcia, zasiłek rodzinny nie przysługuje bowiem - jak stanowi art. 7 pkt 2 ustawy - gdy dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie bądź w rodzinie zastępczej. Jak wynika z dyspozycji przywołanego przepisu chodzi tu ewidentnie o faktyczne umieszczenie dziecka we wskazanych instytucjach.
Dla potwierdzenia rzeczywistego przebywania małoletniego w rodzinie zastępczej nie jest zatem wystarczające oparcie się, tak jak to miało miejsce na gruncie przedmiotowej sprawy, na samym fakcie wydania postanowienia przez sąd, który orzekł o umieszczeniu małoletniego w takiej rodzinie. Kluczowe jest bowiem wyjaśnienie kiedy dokładnie przekazano małoletniego pod pieczę rodziny zastępczej, która notabene w momencie przejęcia takiej opieki, zyskuje związane z tym świadczenia innego rodzaju. Wyjaśnienie tych okoliczności faktycznych w postępowaniu administracyjnym nie powinno sprawić poważnych trudności.
Organy są zatem zobowiązane do precyzyjnego wyjaśnienia tej kwestii, mającej decydujące znaczenie dla oceny niniejszej sprawy czyli rozstrzygnięcia zasadności pobieranego w okresie lipiec – sierpień 2010r. świadczenia w postaci zasiłku rodzinnego na małoletniego W. K. Potwierdzenie zaś sprawowania faktycznej opieki nad ww. małoletnim w tym okresie, nawet przez konkubenta skarżącej, może stanowić okoliczność uzasadniającą pobieranie zasiłku rodzinnego, który organy uznały za nienależny.
Warto w tym kontekście przywołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008r. (I OSK 526/07), w którym to orzeczeniu Sąd podniósł, że oczywiście zasiłek rodzinny nie przysługuje, jeżeli dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, a także, że urlopowanie z takiej instytucji nie anuluje umieszczenia. Jednak konieczne jest wzięcie pod uwagę celu jakiemu służy zasiłek rodzinny, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ma on częściowo pokrywać wydatki na utrzymanie dziecka. Oczywistym jest, iż urlopowanie z placówki zapewniającej całodobowe utrzymanie nie anuluje umieszczenia w niej, jednak oznacza to tylko tyle, że po skończeniu urlopowania dzieci wracają do tej instytucji bez konieczności ponownego orzekania o umieszczeniu. Jednakże urlopowanie od pobytu w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie i faktyczne przebywanie na jego czas u rodziców lub jednego z rodziców, nie wyklucza przyznania mu zasiłku rodzinnego na okres pobytu dzieci u niego, a wprost przeciwnie.
Koszty utrzymania za czas faktycznego przebywania ponosi rodzic, zatem zasiłek, zgodnie z art. 7 ust. 1 ww. ustawy ma pokryć częściowo te koszty. Nie służy on przecież w okresie, gdy dzieci przebywają w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, ale w okresie urlopowania, tj. okresie ponoszenia kosztów utrzymania dzieci w miejscu ich faktycznego przebywania.
Analogicznie więc należałoby przyjąć na gruncie rozpoznawanej sprawy, że potwierdzenie faktycznego przebywania małoletniego w domu i ponoszenie w związku z tym kosztów utrzymania takiego podopiecznego, uzasadniałoby fakt pobierania wcześniej przyznanego zasiłku rodzinnego na to dziecko.
Organy rozpatrując sprawę ponownie, zastosują się do oceny prawnej oraz wskazań zawartych w wyroku.
Mając na względzie wskazane wyżej okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., w pkt I uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Na podstawie art. 152 p.p.s.a. w pkt II orzeczono, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnieni się wyroku.