Uzasadnienie
Decyzją z "[...]", wydaną przez Prezydenta Miasta E. (dalej jako: organ I instancji), na podstawie art. 3 pkt 24, art. 5 ust. 4 - 4b, art. 20 ust. 3, art. 23 ust. 4d, art. 24 ust. 7, art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm., dalej jako: u.ś.r.), orzeczono o ustaleniu za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne kwoty wypłacone A. L. (dalej jako: strona lub skarżąca) tytułem zasiłku rodzinnego za okres od 1 grudnia 2018 r. do 30 września 2019 r. (10 miesięcy po 124 zł + 124 zł) oraz tytułem jednorazowego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego (2 x 100 zł) w łącznej wysokości: 2 680 zł oraz orzeczono o obowiązku zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości 2680 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu podano, że decyzją z "[...]" organ I Instancji przyznała stronie prawo do zasiłku rodzinnego na 2 dzieci na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. oraz prawo do jednorazowego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na rok szkolny 2019/2020.
Podstawą przyznania zasiłku rodzinnego były dochody rodziny za rok 2018 (powinno być: rok 2017), skorygowane o dochód uzyskany i utracony. Wskazano, że zasiłek rodzinny przysługuje, gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674 zł, a w przypadku, gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 764 zł. Podano, że z akt sprawy wynika, że w 2017 r. dochód rodziny stanowiły dochody podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym z tytułu zasiłku dla bezrobotnych i pracy zarobkowej oraz dochody niepodlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym z tytułu funduszu alimentacyjnego (6 000 zł), stypendium szkolnego (2 596 zł) i niewykorzystanej ulgi podatkowej (2 224,08 zł).
Na podstawie dokumentów przedłożonych przez stronę organ realizujący świadczenia rodzinne ustalił, że dochód 4-osobowej rodziny, nieuwzględniający dochodu utraconego spowodowanego utratą przez stronę zasiłku dla bezrobotnych oraz przez męża strony pracy zarobkowej w przeliczeniu na osobę wyniósł 225,42 zł. Organ I instancji uzyskał jednak informację, że małżonek strony z dniem 24 września 2018 r. uzyskał zatrudnienie, co stanowi tzw. dochód uzyskany. Zgodnie z art. 5 ust. 4b u.ś.r. w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych.
Z akt sprawy wynika, że dochód osiągnięty przez małżonka strony za miesiąc następujący po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, czyli za październik 2018 r. wyniósł 1406,12 zł. Jednakże dochód 4-osobowej rodziny, powiększony o dochód uzyskany spowodowany uzyskaniem tego zatrudnienia wynosił 2307,79 zł (w przeliczeniu na osobę w rodzinie 576,95 zł) i nie przekraczał kryterium dochodowego. Jednakże z dniem 29 października 2018 r. także strona podjęła zatrudnienie. Uzyskany przez nią dochód za miesiąc następujący po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, czyli za listopad 2018 r. wyniósł 1468,75 zł. Dochód rodziny powiększony dodatkowo o dochód uzyskany spowodowany uzyskaniem zatrudnienia przez stronę wynosił 3776,54 zł (w przeliczeniu na osobę w rodzinie 944,14 zł), a zatem przekraczał wyznaczony próg dochodowy. Organ I instancji dokonał ponadto wyliczenia na podstawie art. 5 ust. 3 u.ś.r., jednakże kwota przekroczenia (1080,54 zł) jest wyższa niż kwota przysługujących świadczeń (264,66 zł).
Wskazano, że zgodnie z art. 24 ust. 7 u.ś.r. w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został uzyskany. Z uwagi na fakt, że pierwszym miesiącem od miesiąca, w którym dochód został uzyskany przez stronę (październik 2018 r.) jest miesiąc listopad 2018 r., świadczenia nie przysługują od miesiąc grudnia 2018 r. Podano, że zarówno składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych strona własnoręcznie złożonym podpisem potwierdziła fakt zapoznania się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego oraz z treścią pouczenia zamieszczonego w druku przedmiotowego wniosku. Także w treści pouczenia zawartego w decyzji 18 września 2019 r. strona została pouczona, że w przypadku uzyskania dochodu, osoba uprawniona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu.
W związku z tym świadczenia rodzinne pobrane za okres od 1 grudnia 2018 r. do 30 września 2019 r. wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego jest świadczeniem pobranym nienależnie, stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W związku z tym organ orzekł o obowiązku zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości 2 680 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W odwołaniu od powyższej decyzji strona wniosła o ponowne przeliczenie dochodu rodziny w okresie od 1 grudnia 2018 r. do 30 września 2019 r., wskazując, że organ I instancji wziął pod uwagę tylko jeden miesiąc osiągniętego dochodu, nie sprawdzając jak ten dochód wyglądał faktycznie w pozostałych miesiącach.
Decyzją z "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w E. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem strony, było niezwłocznie poinformować organ o podjęciu przez nią pracy, czego jednak strona nie uczyniła. Nie ulega również wątpliwości, że strona była pouczona o konieczności informowania organu o każdej zmianie sytuacji powodującej zmianę prawa do świadczeń rodzinnych. Kolegium w pełni podzieliło dokonane przez organ pierwszej instancji ustalenia w zakresie stanu faktycznego tej sprawy. Uznało, że doszło do sytuacji opisanej w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.)., a w związku z tym stosownie do art. 30 ust. 1 u.ś.r. strona zobowiązana jest do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Wskazano przy tym, że treść tych przepisów nie daje organowi administracji luzu decyzyjnego, jak również nie umiejscawia podejmowanego rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego.
Ustosunkowując się do stwierdzenia strony, że należy sprawdzić jak dochód kształtował się w poszczególnych miesiącach (po grudniu 2018 r.) Kolegium wskazało, że w przedmiotowej sprawie nie nastąpiła którakolwiek z wymienionych enumeratywnie przez ustawodawcę okoliczności, z którą związane jest pojęcie utraty dochodu, gdyż zatrudnienie strony trwało do 15 stycznia 2020r. Podano, że powołując się na szczególnie uzasadnione okoliczności strona może zwrócić się do organu I instancji z wnioskiem o zastosowanie ulgi, gdyż zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ulgi tej nie może jednak zastosować Kolegium, ponieważ sprawa umorzenia należności jest sprawą odrębną od sprawy zobowiązania do zwrotu należności.
Na powyższą decyzję strona wniosła skargę do tut. Sądu.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Jednocześnie wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki został złożony przez Kolegium, o czym skarżąca został powiadomiona w piśmie z dnia 28 maja 2020r., które odebrała w dniu 1 czerwca 2020r. W ustawowym terminie skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Odnosząc się do meritum sprawy stwierdzić należy, że zgodnie z art 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, świadczeniobiorca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Stosownie zaś do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.).
W orzecznictwie sądowoadmistracyjnym przyjmuje się, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, nie wystarcza powołanie się na przepis prawa (tak w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12, z 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09).
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca została prawidłowo pouczona o konieczności informowania o każdej zmianie mającej wpływ na przyznanie wnioskowanego świadczenia. Takie pouczenie było zarówno w formularzu wniosku o świadczenie rodzinne, który skarżąca podpisała, jak też w decyzji o przyznaniu wnioskowanego świadczenia, którą odebrała osobiście. Z ustaleń organu administracji wynika także, że w okresie zasiłkowym, na który przyznano skarżącej prawo do zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, doszło do zmiany sytuacji dochodowej rodziny skarżącej w związku z podjęciem pracy przez męża skarżącej (z dniem 24 września 2018 r.), a następnie przez nią samą (z dniem 29 października 2018 r.). Przy czym o ile podjęcie zatrudnienia przez małżonka skarżącej nie spowodowało przekroczenia kryterium dochodowego przypadającego na członka rodziny, o tyle podjęcie zatrudnienia przez sama skarżącą spowodowało przekroczenie tego kryterium.
Nie ulega też wątpliwości, że skarżąca nie poinformowała organu o tych okolicznościach. Podnieść jednak należy, że organ uznał za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenie rodzinne wypłacone tytułem zasiłku rodzinnego za okres od 1 grudnia 2018 r. do 30 września 2019 r. oraz tytułem jednorazowego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Wskazano bowiem, że zgodnie z art. 24 ust. 7 u.ś.r. w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Przy czym organy obydwu instancji uznały, że skoro skarżąca podjęła zatrudnienie z dniem 29 października 2018 r., to wynagrodzenie z tego tytułu otrzymała w listopadzie 2018 r. Jednakże ze znajdującego się w aktach administracyjnych zaświadczenia z zakładu pracy skarżącej z 16 stycznia 2020 r. (k. 30 akt administracyjnych) wynika, że skarżąca otrzymała pierwsze wynagrodzenie dopiero w grudniu 2018 r. Skoro zatem wysokość dochodu z tego tytułu spowodowała skutek w postaci utraty świadczeń rodzinnych, to świadczenie to nie przysługiwałoby dopiero od stycznia 2019 r. Należy bowiem podkreślić, że w powołanym art. 24 ust. 7 u.ś.r. ustawodawca nie posłużył się terminem podjęcia zatrudnienia, lecz pojęciem osiągnięcia dochodu, co stosownie do ugruntowanego już orzecznictwa sądów administracyjnych należy rozumieć jako faktyczne uzyskanie wskazanego dochodu, czyli otrzymanie np. wynagrodzenia.
Jak podano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 września 2018r. (sygn. akt IV SA/Po 594/18, dostępny w Internecie) termin "dochód" używany w ustawie o świadczeniach rodzinnych jest w istocie terminem zaczerpniętym z prawa podatkowego, na co też wskazuje jego definicja zamieszczona w art. 3 pkt 1 u.ś.r., odwołująca się wprost do przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Na gruncie tych przepisów jest zaś zasadą, że "przychodem" - a co za tym idzie, także "dochodem" - są pieniądze (wartości pieniężne, wartość otrzymanych świadczeń w naturze, wartość innych nieodpłatnych świadczeń) "otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika" (por. art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych).
Zatem przy identyfikowaniu faktu i momentu uzyskania dochodu (verba legis "przychodu") podstawowe znaczenie ma, co do zasady, sam moment zyskania możliwości faktycznego dysponowania kwotą danego świadczenia, a nie okres, za jaki formalnie ono przypada. Także w innych orzeczeniach stwierdzono, że dopiero faktyczne uzyskanie dochodu wskutek zatrudnienia ma wpływ na uprawnienie do świadczeń rodzinnych. Związane jest to z pomocową istotą świadczeń rodzinnych. Wpływ na uprawnienie do tych świadczeń mieć mogą jedynie faktycznie uzyskane dochody, a nie wierzytelności czy ekspektatywa uzyskania dochodu" (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku: z 20 października 2016r., sygn. akt III SA/Gd 750/16; z 29 czerwca 2017r., sygn. akt III SA/Gd 374/17, dostępne w Internecie).
Ponadto wskazać należy, że organ uznał za nienależnie pobrany także dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Nie budzi wątpliwości okoliczność, że dodatek ten nie ma samoistnego bytu, lecz ma charakter dodatkowy (akcesoryjny), gdyż zgodnie z art. 8 pkt 6 u.ś.r jest to dodatek do zasiłku rodzinnego. Nie może być on przyznany w sytuacji jeżeli uprawniony nie spełnia kryteriów do otrzymania świadczenia podstawowego to jest zasiłku rodzinnego. Jednakże zgodnie z art. 14 ust. 1 u.ś.r. dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, a także osobie uczącej się na częściowe pokrycie wydatków związanych z rozpoczęciem w szkole nowego roku szkolnego. Stosownie zaś do art. 14 ust. 2 u.ś.r. dodatek ten przysługuje raz w roku, w związku z rozpoczęciem roku szkolnego albo rocznego przygotowania przedszkolnego.
Zatem dodatek ten jest świadczeniem jednorazowym. Z treści tego przepisu nie wynika jednak, aby dla uzyskania prawa do tego świadczenia świadczeniobiorca musiał być uprawniony do zasiłku rodzinnego przez cały okres zasiłkowy. Należy bowiem zauważyć, że w przypadku zmiany sytuacji świadczeniobiorcy w okresie zasiłkowym, powodującej utratę prawa do świadczenia rodzinnego, weryfikacja przyznanych świadczeń nie dotyczy świadczeń przyznanych za okres, w którym świadczeniobiorca był uprawniony do ich pobierania. Wprawdzie w niniejszej sprawie skarżąca nie zgłosiła zmian w sytuacji dochodowej, ale zdaniem Sądu nie uprawnia to organu do żądania zwrotu innych świadczeń, niż tylko te które zostały wypłacone w okresie, w którym skarżąca nie była już uprawniona do ich pobierania.
W związku z powyższym organ winien ponownie rozpoznać sprawę mając na względzie ocenę i wskazania co do dalszego postępowania wynikające z powyższych rozważań Sądu.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.