Uzasadnienie
Decyzją z dnia "[...]" Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. I. działająca z upoważnienia Wójta Gminy odmówiła całkowitego zwolnienia z odpłatności W. M. za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w S. matki I. M. w wysokości 365,24 zł. W uzasadnieniu podano, że I. M. na podstawie decyzji z dnia "[...]’ została umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w S. i ustalono od niej opłatę zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Na podstawie przeprowadzonego postępowania dotyczącego możliwości ponoszenia odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej wyjaśniono, że W. M. gospodaruje samotnie i posiada dochód w wysokości 2.264,24 zł, który jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej.
W związku z tym z mocy prawa jest zobowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej. Decyzją z dnia "[...]" nałożono na stronę obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej w kwocie 365,24 zł miesięcznie. W dniu "[...]" W. M. złożył wniosek o całkowite zwolnienie z ponoszenia tej odpłatności, argumentując to trudną sytuacją zdrowotną. Organ stwierdził, że występuje jedna z okoliczności wskazanych w art. 64 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2016r. poz. 930 ze zm., dale jako: u.p.s.), tj. długotrwała choroba, jednak sytuacja zdrowotna nie wpływa destabilizująco na sytuację materialną wnioskodawcy. Wydatki ponoszone na leki nie powodują, że jego sytuacja jest szczególnie trudna, a uzyskiwane dochody wystarczają na zaspokojenie uzasadnionych potrzeb i pozwalają na swego rodzaju alimentację wobec wstępnego. Dlatego ustalono, iż sytuacja rodzinna, zdrowotna i dochodowa pozwala na regulowanie ustalonej odpłatności.
Od decyzji tej odwołał się W. M., zarzucając nieuwzględnienie jego sytuacji życiowej, zdrowotnej i dochodowej. Podniósł, że jeśli według organu nie spełnia przesłanek do całkowitego zwolnienia z odpłatności, to organ powinien on rozpatrzyć jego wniosek pod kątem częściowego zwolnienia z odpłatności. Wskazał, że spełnia dwie przesłanki zwolnienia z odpłatności, określone w art. 64 u.p.s., a mianowicie jest osobą niepełnosprawną, długotrwale chorą oraz utrzymuje się z jednego świadczenia wypłacanego przez ZUS. Podniósł, że dostarczył dokumenty potwierdzające sytuację materialną i zdrowotną oraz określił koszty związane z utrzymywaniem kontaktu z mamą, czego organ nie uwzględnił. Zarzucił, że organ nie uwzględnił także tego, że odwołujący się jest osobą niepełnosprawną w wyniku wypadku w pracy. Podał, że przy kosztach związanych z wynajęciem mieszkania, ponoszeniem opłat eksploatacyjnych, kosztach związanych z dojazdem do mamy do S. (odległość ponad 70km), kupowaniem jej środków higieny osobistej, żywności, a po wniesieniu opłaty nie będzie w stanie dalej utrzymywać z nią kontaktów, co będzie dla niego zbyt dużym obciążeniem.
Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podano, że brzmienie art. 64 u.p.s. nie pozostawia wątpliwości, co do uznaniowości jego stosowania. Organ rozpoznający prośbę o zwolnienie z odpłatności za pobyt w placówce nie ma obowiązku przyznania zwolnienia, ale ma takie prawo. Orzeczenia o zwolnieniu z odpłatności zależna jest od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat, a przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo. Zdaniem organu całkowite zwolnienie z odpłatności może nastąpić wyłącznie w przypadku zaistnienia szczególnych okoliczności, tj. w sytuacjach zupełnie wyjątkowych. Wskazano, że odwołujący się prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jego źródłem utrzymania jest świadczenie z ZUS w wysokości 2267,24 zł. Jest pod stałą opieką lekarza rodzinnego, lekarza neurologa i psychiatry.
W 1996 r. uległ wypadkowi w pracy. Z uwagi na stwierdzone choroby regularnie przyjmuje leki, na które miesięcznie wydaje około 200 zł. Ponadto co pół roku stawia się na prywatną wizytę u neurologa. Wskazano, że ponosi standardowe wydatki związane z utrzymaniem mieszkania (czynsz, energia, gaz, telefon, podatek za garaż) oraz samochodu. W związku z tym uznano, że brak jest podstaw do zwolnienia odwołującego się z całkowitej odpłatności. Wskazano przy tym, że w przedmiotowej sprawie wystąpiła długotrwałej choroby oraz utrzymywania się z jednego świadczenia, ale przesłanki te w kontekście majątkowej i dochodowej sytuacji odwołującego się nie dają wystarczającej podstawy do zastosowania instytucji zwolnienia. Wydatki związane z leczeniem nie czynią tej sytuacji szczególnie trudną, a sytuacja finansowa strony w porównaniu do rodzin korzystających z funduszu pomocy społecznej jest dobra. Wskazano, że zwolnienie z odpłatności nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych w art. 64 u.p.s. okoliczności osoba jest w stanie uiścić opłatę za pobyt w placówce.
Stosowanie odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocy społecznej, a niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, gdyż przerzuca na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób przebywających w DPS, podczas gdy osoby zobowiązane są w stanie uiszczać odpłatności. Odnosząc się do zarzutu nierozpatrzenia z urzędu wniosku w zakresie częściowego zwolnienia z odpłatności podano, że organ administracji publicznej, po otrzymaniu informacji na temat potrzeby zwolnienia, wszczyna postępowanie administracyjne w tym zakresie, ale związany jest wnioskiem o zwolnienie częściowe lub całkowite. Nie może zatem przyznać częściowego zwolnienia z odpłatności, jeżeli strona wnioskowała tylko o całkowite z niej zwolnienie. Aby zatem wnioskować o częściowe zwolnienie z przedmiotowej odpłatności zainteresowany winien złożyć odpowiedni wniosek w tym zakresie.
Na powyższą decyzję skargę wniósł W. M., zarzucając zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji naruszenie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego przez zaniechanie przez organ II instancji podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy oraz poprzez zaniechanie zebrania i rozpatrzenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i wskutek powyższego przyjęcie przez organ odwoławczy - niezgodnie z istniejącym stanem faktycznym - że sytuacja życiowa (w tym stan zdrowia i sytuacja materialna) pozwala skarżącemu na ponoszenie kosztów pobytu matki w domu pomocy społecznej. Podniósł, że organ wziął pod uwagę tylko okoliczności, które są dla niego wygodne, pomijając te, które są ważne dla obywatela. Podkreślił, że jego długotrwała choroba jest wynikiem wypadku, jakiemu uległ w pracy, a ponadto utrzymuje się z jednego świadczenia.
Nie wzięto pod uwagę faktu, że tylko skarżący z trojga rodzeństwa odwiedza matkę pomimo tego, iż zamieszkuje ok. 80 km od miejscowości, w której mieści się dom pomocy społecznej. Wskazał, że sam nie jest w stanie zaopiekować się matką, a siostra która przez cały czas pracuje w Niemczech jako opiekunka osób starszych nie poczuwa się do żadnego obowiązku i została zwolniona z odpłatności, gdyż nikt nie pofatygował się, aby dokładnie sprawdzić jej sytuację socjalno-bytową i materialną. Podał, że wiek i stan zdrowia uniemożliwiają mu podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, a wydatki na leki stanowią poważny uszczerbek w budżecie i dlatego uważa, że jego sytuacja jest znacznie trudniejsza niż wielu rodzin, które otrzymują pomoc od państwa.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie, w całości podtrzymując argumentację zawartą w zakwestionowanej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2016r. poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369, dalej jajo: p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga wniesiona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie.
Wskazać należy, że zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
- 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
- 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
- 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko.
Nie ulega wątpliwości, że decyzja na podstawie art. 64 u.p.s. ma charakter uznaniowy, a w związku z tym organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania zwolnienia. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty (przykładowo wymienionych we wskazanym przepisie) dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, tzn. mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny.
Należy jednak podkreślić, że wydanie decyzji uznaniowej winno być poprzedzone przeprowadzeniem stosownego postępowania wyjaśniającego, a decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji, na co słusznie wskazało Kolegium.
W niniejszej sprawie wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej został złożony przez skarżącego jeszcze przed wydaniem decyzji ustalającej, że jest on zobowiązany do jej ponoszenia. Skoro jednak organ wniosku tego nie rozstrzygnął w decyzji ustalającej odpłatność, co było dopuszczalne, to oznacza, że w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte odrębne postępowanie. W związku z tym przed wydaniem zaskarżonej decyzji organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające. Wprawdzie organ mógł wykorzystać dokumentację zgromadzoną w postępowaniu dotyczącym ustalenia odpłatności, ale zauważyć należy, że nie wszystkie dokumenty zachowały swoją aktualność.
Wskazać bowiem należy, że znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie o dochodach i stanie majątkowych datowane jest na dzień 4 lipca 2016r., a decyzja organu I instancji wydana została "[...]" 2017r. Nie sposób zatem uznać, że wydając swoją decyzję organ dokonał oceny aktualnej sytuacji materialnej strony. W tym miejscu należy jednak wskazać skarżącemu, że wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej jest de facto wnioskiem o udzielenie pomocy ze środków publicznych. Zgodnie bowiem z przepisami u.p.s. to na skarżącym ciąży obowiązek ponoszenia tej odpłatności w określonej przez przepisy prawa wysokości. W tej sytuacji skarżący nie powinien odmawiać udzielania organowi wszelkich informacji i oświadczeń co do swojej sytuacji materialnej, gdyż w ten sposób w ogóle uniemożliwia organowi ocenę zaistnienia przesłanek do orzekania w przedmiocie zwolnienia z odpłatności.
Ponadto wyjaśnić należy, że wprawdzie skarżący zwrócił się o całkowite zwolnienie go z odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej, ale nie oznacza to, że organ nie może zwolnić go z tej odpłatności częściowo. Sąd nie zgadza się przy tym ze stanowiskiem Kolegium, że wymaga to złożenia odrębnego wniosku. Organ nie może bowiem jedynie rozszerzać zakresu wniosku, orzekając np. o całkowitym zwolnieniu z odpłatności w sytuacji, gdy wniosek dotyczy tylko zwolnienia częściowego. Skoro jednak skarżący wniósł o całkowite zwolnienie go z odpłatności, to nie było żadnych przeszkód, aby rozważyć także możliwość zwolnienia częściowego, zwłaszcza jeśli na okoliczność tę wskazał w odwołaniu od decyzji.
Zatem organ winien ponownie rozpoznać wniosek także w tym zakresie. Przy czym podnieść należy, że rozważania organu zawarte w uzasadnieniu decyzji nie powinny zawierać ogólnikowych stwierdzeń, lecz odnosić się do konkretnej sytuacji skarżącego, a także do podnoszonych przez niego argumentów.
Natomiast skarżącemu należy wyjaśnić, że przedmiotem skargi w niniejszej sprawie nie jest decyzja ustalająca odpłatność. W związku Sąd w tym postępowaniu nie może dokonywać słuszności nałożenia obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej tylko na skarżącego, a nie także na jego rodzeństwo. Z akt sprawy wynika, że decyzja o ustaleniu odpłatności z dnia "[...]" została doręczona skarżącemu, ale nie wniósł on od niej odwołania. Zatem zarzuty skarżącego w tej kwestii pozostają poza zakresem niniejszej sprawy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.