Uzasadnienie
Z przekazanych przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie wraz ze skargą M. K. (dalej zwanej skarżącą) akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 27 lutego 2017 r. skarżąca zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie w całości kwoty 1665 zł. (wraz z odsetkami) stanowiącej wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka A. K., wypłaconego za okres od 2016-01-01 do 2016-09-30. W uzasadnieniu tego wniosku skarżąca podała, że nie ma z czego spłacić tej sumy, gdyż jest osobą bezrobotną, a na jej utrzymaniu pozostaje pięcioro dzieci, które sama wychowuje bez niczyjej pomocy. Wskazała, że jej dzieci często chorują, a niektóre także przewlekle, i w związku z tym dużo wydaje na leki, wizyty lekarskie i produkty dietetyczne. Dodała, że troje dzieci uczęszcza do szkoły, co także zwiększa wydatki związane z ich utrzymaniem.
Do wniosku skarżąca załączyła: zaświadczenie lekarskie, z którego wynika, że dzieci często chorują i wymagają bardzo częstych wizyt lekarskich, kserokopie dokumentacji medycznej dzieci oraz decyzji z dnia "[...]" wydanej przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Wójta Gminy (dalej zwanego organem I instancji), w której uznano opisane powyżej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane i zażądano jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Decyzją z dnia "[...]" organ I instancji, powołując art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.); dalej jako u.ś.r., odmówił umorzenia opisanego powyżej nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w kwocie 1665 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (odsetki na dzień "[...]" w wysokości 85,26 zł.). W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji powołał się na ustalenia dotyczące sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej zawarte w wywiadzie środowiskowym. Podał, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z piątką dzieci, które samotnie wychowuje, nie pracuje zawodowo (jest osobą bezrobotną). Wymienił także niektóre wydatki rodziny: miesięczne koszty utrzymania mieszkania – około 776 zł., leki - 700 zł., żywność dla córki na diecie bezglutenowej - 1800 zł (zaznaczył przy tym brak potwierdzenia faktycznie poniesionych wydatków miesięcznych). Wskazał także na źródła dochodu rodziny, którymi są:
- - zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w wysokości "[...]" miesięcznie;
- - zasiłek pielęgnacyjny w wysokości "[...]" miesięcznie;
- - świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości "[...]" miesięcznie;
- - alimenty w wysokości "[...]" miesięcznie;
- - świadczenie wychowawcze w wysokości "[...]" miesięcznie.
Skonstatował, że łączna miesięczna wysokość dochodu rodziny wynosi "[...]" zł. (na osobę "[...]" zł.), a w związku z tym nie zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny, które umożliwiałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca ponownie opisała swoją trudną sytuację życiowa i sytuację zdrowotną swoich dzieci, załączając kopie stosownej dokumentacji medycznej. Podała także szacunkowy koszt wydatków, jakie ponosi miesięcznie w związku z utrzymaniem mieszkania, a także na leki dla dzieci, koszt diety bezglutenowej oraz spłacanej pożyczki.
Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium oceniło, że pomimo trudnej sytuacji życiowej skarżącej, faktycznie nie sposób przyjąć by w sprawie zaszły szczególne okoliczności dotyczące rodziny, które uzasadniałyby, w świetle art. 30 ust. 9 u.ś.r., całkowite umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami. Uznało, że co prawda sytuacja skarżącej jest trudna, gdyż z wszystkimi wyzwaniami dnia codziennego skarżąca musi borykać się sama, wychowując przy tym pięcioro dzieci, w tym dwoje wymagających jej szczególnej uwagi, opieki i kosztów utrzymania, to jednak oceniło, że nie sposób przyjąć, by wysokość nienależnie pobranych świadczeń nie mogła zostać przez nią zwrócona. Podkreśliło, że skarżąca stale otrzymuje pomoc z GOPS, alimenty, jak również świadczenie wychowawcze na każde dziecko.
Dodało, że trudna sytuacja rodziny nie wynika z okoliczności nagłych, trudnych do przewidzenia, gdyż zarówno choroby dzieci, jak również wynikające z nich szczególne potrzeby stanowią okoliczności, które skarżąca może przewidzieć i niejako stanowią one codzienność rodziny. Końcowo Kolegium zwróciło uwagę, że skarżąca mogłaby rozważyć możliwość np. wystąpienia do organu z wnioskiem o rozłożenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na raty, dzięki czemu domowy budżet rodziny nie odczułby dotkliwie obowiązku spłaty. Stwierdziło także, że choć sytuacja materialna skarżącej jest trudna, to jednak stabilna, dzięki czemu możliwym jest uregulowanie powstałych należności.
W skardze na powyższą decyzję Kolegium, skierowanej do tutejszego Sądu, skarżąca ponownie opisała swoją trudną sytuację życiowa i sytuację zdrowotną swoich dzieci. Podkreśliła, że trudna sytuacja materialna jej rodziny jest wynikiem chorób, które dotknęły jej dzieci. Nie zgodziła się przy tym z twierdzeniem Kolegium, że jej sytuacja na tle innych rodzin przedstawia się normalnie. Załączyła także kopie licznej dokumentacji medycznej dotyczącej jej dzieci.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie, która odbyła się przed tutejszym Sądem w dniu 28 września 2017 r. skarżąca wywodziła jak w skardze. Ponadto wskazała, że rok temu zaciągnęła duże pożyczki, za pieniądze z których kupiła łóżka dla dzieci, pomalowała mieszkanie, a część przeznaczyła na dojazdy do lekarzy. Dodała, że dzieci uczą się w różnych szkołach.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, na podstawie stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego aktu, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje m.in. w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Z taką zaś sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, zakończonej zaskarżoną do tutejszego Sądu ostateczną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego.
Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W ocenie organów obu instancji, przedstawione przez skarżącą argumenty nie stanowią "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", o których mowa w cytowanym przepisie. Organy uznały bowiem, że sytuacja materialna skarżącej, choć jest trudna, to jednak stabilna, a trudna sytuacja rodziny nie wynika z okoliczności nagłych, trudnych do przewidzenia, gdyż zarówno choroby dzieci, jak również wynikające z nich szczególne potrzeby, stanowią okoliczności, które skarżąca może przewidzieć i niejako stanowią one codzienność rodziny. Zdaniem Sądu ocena ta nie może być uznana za prawidłową, a ponadto zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do załatwienia sprawy.
Niesporne w niniejszej sprawie jest, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z pięciorgiem swoich dzieci, które samotnie wychowuje, nie pracuje zawodowo (jest osobą bezrobotną). Dzieci skarżącej często chorują, w tym dwoje przewlekle. Źródłami dochodu rodziny skarżącej są: zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w wysokości "[...]" miesięcznie; zasiłek pielęgnacyjny w wysokości "[...]" miesięcznie; świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości "[...]" miesięcznie; alimenty w wysokości "[...]" miesięcznie; świadczenie wychowawcze w wysokości "[...]" miesięcznie. Pozostałe okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, podnoszone przez skarżącą i w ocenie Sądu mające znaczenie dla wyniku niniejszej sprawy, nie zostały natomiast należycie wyjaśnione przez organy administracji publicznej. Stanowi to uchybienie przepisom art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu uzasadniającym uchylenie obu decyzji organów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Wymaga bowiem podkreślenia, że w aktach administracyjnych znajduje się jedynie aktualizacja wywiadu środowiskowego, a dane tam zawarte nie są wystarczające do zweryfikowania pozostałych twierdzeń skarżącej, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Skarżąca podaje bowiem, że w wychowaniu dzieci nie korzysta z niczyjej pomocy i wraz z dziećmi mieszka w jednym pokoju, który co wynika jedynie z aktualizacji wywiadu środowiskowego, a nie wywiadu pełnego wymaga remontu. Organy nie wyjaśniły jednak, czy w budynku, w którym znajduje się ten pokój zamieszkują jeszcze inne osoby, na przykład członkowie rodziny którzy wspomagają skarżącą w wychowaniu i opiece nad dziećmi. Nie może natomiast budzić wątpliwości, że w przypadku samotnego wychowywanie przez skarżącą pięciorga swoich dzieci o złym stanie zdrowia bez niczyjej pomocy tworzy sytuację, która winna być uwzględniona przy ocenie wystąpienia w danej sprawie przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", o której mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Na sytuację rodziny skarżącej wpływ niewątpliwie ma także rzeczywista wysokość miesięcznych wydatków, jakie skarżąca ponosi nie tylko na leczenie dzieci ale także na zaspokojenie ich usprawiedliwionych potrzeb. Do takich potrzeb niewątpliwie zaliczyć należy także zapewnienie dzieciom miejsca do spania oraz godnych warunków do zamieszkania. Według oświadczeń skarżącej, złożonych na rozprawie przed tutejszym Sądem, na taki cel (m.in. zakup łóżek dla dzieci, pomalowanie mieszkania) skarżąca zaciągnęła rok temu duże pożyczki, których spłata obciąża aktualnie budżet rodziny. Okoliczność ta, w żaden sposób nie była badana przez organy, pomimo tego, że już w odwołaniu od decyzji organu I instancji skarżąca podnosiła, że spłaca ratę pożyczki w kwocie "[...]" miesięcznie, którą zaciągnęła na wyposażenie mieszkania w pralkę, segment kuchenny, szafę oraz drobne remonty, a kupić musi jeszcze łóżka dla dzieci.
Zdaniem Sądu, bez wszechstronnego rozeznania potrzeb rodziny skarżącej, a w tym ustalenia, czy rzeczywiście rodzina skarżącej pozbawiona jest pomocy innych osób, jak również wysokości miesięcznych wydatków, które przeznaczane są na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb tej rodziny, nie jest możliwe dokonanie prawidłowej oceny, czy podnoszone przez skarżącą argumenty - wskazujące na brak możliwości spłaty kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego z uwagi na zwiększone wydatki związane z samotnym wychowywaniem pięciorga dzieci o złym stanie zdrowia, a w tym dwoje przewlekle chorych - nie wypełniają przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, o której mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Przyznać należy przy tym rację skarżącej, że konieczność sprawowania samotnie opieki nad kilkorgiem dzieci o złym stanie zdrowia, a w tym dwójką dzieci przewlekle chorych, nie jest normalną codziennością każdej rodziny, w której skład wchodzą dzieci. Także stabilny miesięczny dochód danej rodziny nie może z założenia wykluczać skorzystania z instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o ile tylko szczególnie uzasadnione sytuacją rodziny będzie przeznaczenie tego dochodu w całości lub w znacznej części na inne usprawiedliwione potrzeby tej rodziny. Ocena w tym zakresie wymaga jednak uprzedniego wszechstronnego ustalenia sytuacji rodzinnej skarżącej, czego organy obu instancji w kontrolowanej sprawie w sposób dokładny nie dokonały.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny uwzględnić ocenę prawną i wytyczne zawarte w niniejszym wyroku. W pierwszej kolejności wymaga ustalenia, czy rzeczywiście rodzina skarżącej pozbawiona jest pomocy innych osób np. rodziny, jak również, jaka jest wysokość miesięcznych wydatków, które skarżąca przeznacza na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb swego gospodarstwa domowego. Następnie organy winny ocenić, czy w przypadku odmowy umorzenia w całości kwoty opisanego na wstępie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, konieczność spłaty tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami nie pogorszy w istotny sposób sytuacji tej rodziny, której skład - co należy podkreślić – tworzy oprócz skarżącej, aż pięcioro dzieci o złym stanie zdrowia, a w tym dwoje dzieci przewlekle chorych. W tym obszarze rozważenia wymaga także możliwość skorzystania przez organy z urzędu z instytucji umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w części lub rozłożenia jej na raty. Należy bowiem zaznaczyć, że art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie uzależnia skorzystania z tych instytucji tylko od wniosku strony.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.