Uzasadnienie
Decyzją z dnia "[...]", Nr "[...]’, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23, dalej jako: k.p.a.) w zw. z art. 6 pkt 16, art. 98, art. 104 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2015 r., poz. 163 ze zm.,), po rozpatrzeniu odwołania A. L. od decyzji Burmistrza Miasta "[...]" z dnia "[...]", Nr "[...]", w sprawie:
- 1. Ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku okresowego na łączną kwotę 2.365,04 zł wynikającego z decyzji:
- - Nr "[...;]" z dnia "[...]" w okresie 18.04.2014 - 30.06.2014 r., w kwocie 365,04 zł;
- - Nr ‘[...]" z dnia "[...]" w okresie 01.10.2014 r. do 31.12.2014 r., w kwocie 500,00 zł;
- - Nr "[...]’ z dnia ‘[...]", w okresie 01.01. 2015 r. do 31.03.2015 r., w kwocie 750,00 zł;
- - Nr "[...]" z dnia ‘[...]’, w okresie 01.04.2015 r. do 30.06.2015 r., w kwocie 750,00 zł;
- 2. Przypisania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i rozłożenia spłaty na 23 raty po 100 zł miesięcznie; ostatnia rata 65,04 zł; płatne w okresie od 1 lutego 2016 r.
- - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zakwestionowana decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.
Decyzją z dnia ‘[..]" Burmistrz Miasta "[...]" ustalił
A. L. wysokość nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku okresowego na łączną kwotę 2.365,04 zł, przypisał do zwrotu nienależnie pobrane świadczenie i rozłożył spłatę na 23 raty po 100 zł miesięcznie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podniósł, że A. L. w różnych okresach pobierał zasiłek okresowy. Wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 109 ustawy o pomocy społecznej, o którym A. L. został pouczony, strona nie poinformowała organu o zmianie sytuacji osobistej polegającej na pobieraniu stypendium. Organ o tym fakcie dowiedział się dopiero w grudniu 2015 r. W celu stwierdzenia stanu faktycznego wszczęto postępowanie, w wyniku którego ustalono, że A. L. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zajmuje jeden pokój z dostępem do kuchni i łazienki w domu matki, jest w wieku produkcyjnym (43 lata), ale nie pracuje zawodowo z powodu złego stanu zdrowia (jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym).
Od października 2015 r. A. L. otrzymuje stypendium socjalne i stypendium specjalne w łącznej wysokości 900 zł. Stypendium socjalne strona otrzymywała również w roku akademickim 2013/2014 w wysokości 300,00 zł miesięcznie od października 2013 r. do czerwca 2014 r. oraz w roku akademickim 2014/2015 w wysokości 500,00 zł od października do czerwca 2015 r. W tym okresie A. L. otrzymywał pomoc finansową z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]" w postaci zasiłku okresowego.
W odwołaniu od powyższej decyzji A. L. zarzucił jej naruszenie art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 104 ust. 4 i art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Podniósł m.in., że organ pierwszej instancji (pomimo ciążącego obowiązku wynikającego z art. 9 k.p.a.) nie poinformował go o możliwości wystąpienia z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, a ponadto sam nie poczynił ustaleń w tym kierunku. Wskazał również na swoją trudną sytuację osobistą, zdrowotną i rodzinną w jakiej pozostaje od dłuższego czasu. Podał, że znajduje się w skomplikowanej sytuacji życiowej i jego przypadek należy uznać za szczególny. Sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, sam jest po operacji kręgosłupa. Posiada zobowiązania finansowe i konieczność zwrotu pobranego świadczenia stanowić będzie dla niego nadmierne obciążenie i zniweczy skutki udzielonej pomocy.
Stypendium otrzymywane z uczelni przeznacza w całości na koszty związane z nauką, a w części na pokrycie kosztów opieki zastępczej nad mamą (w czasie jego nieobecności w domu). Stwierdził, że decyzja w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń winna być poprzedzona decyzją uchylającą lub zmieniającą decyzję, mocą której przyznane zostało świadczenie. Dopóki zaś decyzja uchylająca lub zmieniająca nie jest ostateczna, to brak jest podstaw do przyjęcia, że pobrane świadczenie na podstawie decyzji przyznającej to świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Dodał, że organ pierwszej instancji naruszył również art. 8 ust. 4 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej i art. 32 Konstytucji RP, albowiem stypendium jakie otrzymuje ma charakter pomocy socjalnej albo motywacyjnej, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty, która to pomoc nie powinna być wliczana do dochodu. Takie zaś różnicowanie podobnych świadczeń, mających te same cele i kryteria stanowi naruszenie zasady równego traktowania wyrażonej w Konstytucji.
W uzasadnieniu decyzji z dnia "[...]" Kolegium, przytaczając treść art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, wskazało, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 cytowanej ustawy stosuje się odpowiednio (art. 98). Wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Ustalenie wysokości i terminu zwrotu należności powinno poprzedzać postępowanie wyjaśniające aktualną sytuację osoby i rodziny, którym świadczenie zostało przyznane. Podniesiono, że postępowanie w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem odrębnym od postępowania w przedmiocie weryfikacji decyzji ostatecznej, toczącego się w trybie art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej co oznacza, że w momencie wydania decyzji orzekającej zwrot takiego świadczenia nienależnie pobranego nie jest wymagane istnienie ostatecznej decyzji uchylającej lub zmieniającej uprzednią decyzję ostateczną przyznającą to świadczenie.
Niewątpliwie bowiem decyzja wydana na podstawie art. 106 ust. 5 ustawy ma charakter decyzji konstytutywnej i w takim przypadku przepis ten znajduje zastosowanie jedynie do decyzji ostatecznej wywołującej w dalszym ciągu skutki. Nie znajduje natomiast zastosowania do decyzji już zrealizowanej, takiej, której skutki już zostały skonsumowane. Kolegium wskazało, że nie podziela zatem stanowiska skarżącego, że przedmiotowa decyzja ustalająca nienależnie pobrane świadczenia winna być poprzedzona uchyleniem lub zmianą decyzji, na mocy której skarżący nabył prawo do świadczeń w postaci zasiłków okresowych, ponieważ decyzje te zostały już skonsumowane. Kolegium nie podzieliło również zarzutu dotyczącego kwestii zaliczenia przez organ pierwszej instancji do dochodu skarżącego kwoty otrzymanego stypendium socjalnego. Z treści przepisu art. 8 ust. 4 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej wynika bowiem, że do dochodu nie wlicza się pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty.
Stypendium socjalne pobierane przez skarżącego nie jest stypendium przyznawanym na podstawie przepisów o systemie oświaty, a na podstawie przepisów o szkolnictwie wyższym, nie można go zatem ująć w katalogu wyłączeń z art. 8 ust. 4 cytowanej ustawy. Dalej Kolegium wskazało, że sam fakt, że z akt sprawy nie wynika aby organ pierwszej instancji informował stronę o możliwości ubiegania się o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia nie może stanowić podstawy do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawego, ponieważ organ rozważył przesłanki określone w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Organ ocenił bowiem obecną sytuację strony i uznał za zasadne rozłożenie należności na raty, począwszy od 1 lutego 2016 r. i w tym względzie nie przekroczył granic uznania administracyjnego.
W skardze wywiedzionej do tut. Sadu na decyzję Kolegium z dnia ‘[...]" A. L. żądając jej uchylenia. W uzasadnieniu wskazał m.in., że organ pierwszej instancji zobowiązany był zbadać czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymagało to ustalenia przez organ, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek wskazujący na trudną sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia. W sprawie organ tego nie uczynił i nie poinformował skarżącego o możliwości wystąpienia z wnioskiem o ulgę.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sad Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.).
W ocenie Sądu skarga jest zasadna, bowiem zarówno zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji uznały, że przyznane skarżącemu świadczenia w formie zasiłków okresowych, były świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r., poz. 930). Zgodnie z tym przepisem świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W związku z powyższym orzeczono o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazano zaś między innymi art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Zaznaczyć należy, że stosownie do treści tego przepisu świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.
Powołany przepis w zdaniu drugim zawiera zatem odesłanie do art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu.
Podkreślić trzeba, że wskazany przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej ma na celu ochronę strony zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Przepis ten wiąże się ściśle z określoną w art. 100 ust. 1 powołanej ustawy ogólną zasadą pomocy społecznej kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. Z powołanego przepisu art. 104 ust. 4 wynika, spoczywający na pracowniku socjalnym, obowiązek rozważenia możliwości wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza jeżeli w danej sprawie zaistnieją okoliczności szczególne. Do okoliczności szczególnych uzasadniających wystąpienie z niniejszym wnioskiem ustawa o pomocy społecznej zalicza przykładowo sytuację, gdy zwrot wydatków stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego.
Z powyższego wynika zatem, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego wymogu złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości. Wynika to nie tylko z omawianego przepisu, lecz także z zasady informacji, o której stanowi przepis art. 9 k.p.a. Nakłada on na organy administracji państwowej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania, a także z art. 10 § 1 k.p.a. przewidującego zapewnienie stronom czynnego udziału w postępowaniu.
Organ prowadzący postępowanie na podstawie art. 98 ustawy o pomocy społecznej ma więc obowiązek pouczyć stronę o możliwości złożenia wniosku, a następnie wniosek taki rozpoznać (v: wyrok NSA z dnia 30.10.2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07). Zauważyć bowiem należy, że naruszenie przez organ zasad wyrażonych w art. 9 i 10 k.p.a. i pozbawienie strony możliwości skorzystania z jej uprawnień, jako mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy prowadzi do uchylenia decyzji.
Tymczasem z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy, jak i z treści zaskarżonej decyzji nie wynika, aby organ pierwszej instancji poinformował stronę o możliwości wystąpienia z wnioskiem o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Brak jest również jakiejkolwiek informacji świadczącej o tym, że o możliwości wystąpienia z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pouczony został skarżący, któremu w świetle powołanego przepisu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej uprawnienie takie również przysługiwało.
Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie organy pomocy społecznej naruszyły przepis art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 104 ust. 4 oraz art. 98 ustawy o pomocy społecznej, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej przez nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.
W tej sytuacji Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.