Uzasadnienie
Zarządzeniem z dnia 14 września 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie pozostawił bez rozpatrzenia wniosek skarżącej "[...]" z dnia 17 sierpnia 2015 r. o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż pomimo wezwania nie uzupełniono braków formalnych wniosku.
W złożonym sprzeciwie skarżąca zwróciła się o ponowne nadesłanie formularza, gdyż przesyłka nie została jej doręczona.
Zarządzeniem z dnia 21 października 2015 r. skarżąca została wezwana do złożenia, w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania:
- 1) wypełnionej drugiej strony formularza PPF;
- 2) kopii dokumentów, z których wynika rzeczywisty, a nie statystyczny, dochód z gospodarstwa rolnego;
- 3) kopii dowodów uiszczenia we wrześniu 2015 r. stałych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i rolnego oraz rat kredytów/pożyczek, jeśli nie zostały uregulowane za pośrednictwem rachunku bankowego);
- 4) pisemnego oświadczenia wskazującego:
- - pozostałe rodzaje wydatków ponoszonych w ramach gospodarstwa domowego i rolnego i ich przybliżone miesięczne wysokości,
- - wysokość rzeczywistego przychodu z działalności rolniczej ze wskazaniem tytułów z jakich pochodzi, wysokość i rodzaj kosztów związanych z jej prowadzeniem oraz wysokość uzyskanego dochodu/straty (w przypadku poniesienia straty należy wskazać źródła jej pokrycia) - odrębnie za ubiegły i bieżący rok,
- - wysokość i rodzaj oraz terminy wypłat, w tym także terminy przyszłe, przyznanych i/lub wypłaconych w ubiegłym i bieżącym roku dotacji i/lub płatności w związku z prowadzoną działalnością rolniczą,
- - informacje o inwentarzu (żywym i martwym) gospodarstwa rolnego,
- - daty zaciągnięcia i przeznaczenia pożyczek/kredytów; ich wysokości, ustalone okresy i warunki spłaty, a także aktualny stan zadłużenia z ich tytułu;
- 5) wyciągów z posiadanych przez skarżącą i jej męża rachunków bankowych - z okresu ostatnich trzech miesięcy (przypadek nieposiadania konta należy potwierdzić oświadczeniem wskazującym osobę, której to dotyczy).
W odpowiedzi skarżąca nadesłała 2. stronę formularza PPF oraz pismo, w którym wyjaśniła, że w miesiącach wrzesień – październik 2015 r. z gospodarstwa rolnego uzyskano dochód w łącznej wysokości 13.700 zł z tytułu sprzedaży siana, zboża i rzepaku. Ponadto podała, że na stałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego składają się: czynsz najmu mieszkania (600 zł), opłaty za media (500 zł), rata za zakup ziemi (4.000 zł), opłata za posiłki w szkole (180 zł), wydatki związane z obowiązkiem szkolnym (500 zł), opłaty za rachunki telefoniczne (200 zł), ubezpieczenie KRUS (780 zł) i paliwo (1.000 zł). Podała też, że wysokość otrzymanych dopłat za 2014 r. wyniosła za ONW – 5.880,15 zł i płatności bezpośrednie – 29.641,23 zł. Skarżąca nie nadesłała kopii jakichkolwiek dokumentów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015, poz. 658, dalej jako "ustawa nowelizująca"). Zgodnie z art. 2 tej ustawy do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie stosuje się przepisy ustawy nowelizującej w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81. Natomiast w pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy nowelizowanej w brzmieniu dotychczasowym. To oznacza, że w rozpoznawanej sprawie ma zastosowanie art. 260 ustawy p.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji, zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie.
Należy zauważyć, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm. - zwanej dalej "p.p.s.a.") przesłanka przyznania prawa pomocy czy też nie. Stosownie do jego brzmienia, osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu, przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. np. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Z powyższego również wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania istnienia okoliczności, o których mowa w cytowanym wyżej przepisie. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11).
Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w art. 246 § 1. Podkreślenia przy tym wymaga, że ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny.
W rozpatrywanej sprawie skarżąca nie spełniła ustawowej przesłanki do udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Z przedłożonych przez skarżącą informacji wynika, że pozostaje ona we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem i dwojgiem dzieci w wieku "[...]" lat. Skarżąca podała, że na majątek rodziny składa się gospodarstwo rolne o pow. "[...]" ha, a na dochód osiągany z tego gospodarstwa składają się kwoty dopłat na 2014 r. w łącznej wysokości 35.521,38 zł i dochód ze sprzedaży we wrześniu i październiku 2015 r. płodów rolnych w łącznej kwocie 13.700 zł. Jako stałe wydatki skarżąca wskazała opłaty w łącznej wysokości 6.980 zł: opłaty z tytułu czynszu najmu mieszkania (600 zł), opłaty za media (500 zł), rata za zakup ziemi (4.000 zł – bez podania, w jakich okresach jest ona płacona), opłata za posiłki w szkole (180 zł), wydatki związane z obowiązkiem szkolnym (500 zł), opłaty za rachunki telefoniczne (200 zł), ubezpieczenie KRUS (780 zł) i paliwo (1.000 zł).
Pomimo wezwania referendarza (z dnia 26 sierpnia 2015 r.) i wezwania Sądu (z dnia 21 października 2015 r.) skarżąca nie podała natomiast w sposób jednoznaczny wysokość rzeczywistego przychodu z działalności rolniczej i kosztów związanych z jej prowadzeniem oraz wysokość uzyskanego dochodu/straty - odrębnie za 2014 i 2015 r. Skarżąca nie wyjaśniła bowiem i nie przedłożyła kopii dokumentów, z których wynikałoby, czy, w jakiej wysokości i w jakim terminie skarżący otrzymali dopłaty w 2014 r. i 2015 r., a także czy i w jakiej wysokości uzyskali dochody z innego tytułu. Nie podała też informacji o inwentarzu gospodarstwa rolnego, daty zaciągnięcia kredytu, jego wysokości, ustalonych okresów spłat, a także aktualnego stanu zadłużenia. Skarżąca nie nadesłała też kopii dokumentów wskazujących rzeczywisty dochód z gospodarstwa rolnego; dowodów uiszczenia we wrześniu 2015 r. stałych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i rolnego oraz rat kredytów/pożyczek nie uregulowanych za pośrednictwem rachunku bankowego oraz nie nadesłała wyciągów z posiadanych przez skarżącą i jej męża rachunków bankowych - z okresu ostatnich 3 miesięcy i ani oświadczeń o nieposiadaniu kont.
Z uwagi na powyższe, podniesione przez skarżącą okoliczności, które w jej ocenie miały przemawiać za udzieleniem prawa pomocy w zakresie częściowym, pomimo wezwania do nadesłania oświadczeń i dokumentów źródłowych obrazujących aktualną sytuację majątkową i zdolności płatnicze rodziny, nie zostały wykazane. Skarżąca uchyliła się bowiem od przedstawienia kopii jakichkolwiek dokumentów mogących zobrazować aktualną kondycję finansową jej i rodziny. Nie przedstawiła ona w szczególności dowodów dokumentujących rzeczywistą wysokość uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. W tym stanie sprawy nie można było dokonać merytorycznie oceny wniosku skarżącej, co uzasadniało odmowę przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych.
Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że skarżąca w miesiącach wrzesień - październik 2015 r. uzyskała dochód w kwocie 13.700 zł, a ze złożonych wyjaśnień można wywieść, że skarżąca nie zalega z opłatami, więc jej sytuacja finansowa jest stabilna. Tym samym posiada ona środki na uiszczenie wymaganego w sprawie wpisu i bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącej i jej rodziny, może pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi w kwocie 200 zł.
Z tego względu, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.