Uzasadnienie
D. S. wniosła skargę decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" w przedmiocie nakazu rozbiórki częsci budynku, jednocześnie wnosząc o zwolnienie jej od kosztów sądowych w postaci wpisu od skargi w kwocie przewyższającej 150 zł.
W odpowiedzi na wezwanie do złożenia urzędowego formularza PPF skarżąca przedłożyła wniosek z dnia 5 września 2014r., w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Podała, że dochody jej rodziny są niskie. Wskazała, że sama jest od 6 miesięcy na zwolnieniu lekarskim, obecny stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie pracy i w konsekwencji przyznane jej zostało świadczenie rehabilitacyjne. Wyjaśniła, że syn w tym roku ukończył studia i pod koniec września będzie bronił pracę licencjacką. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i synem. Posiada dom o powierzchni "[...]" oraz nieruchomość rolną o powierzchni "[...]". Podała, że dochody męża z tytułu wynagrodzenia wynoszą "[...]", a dochód skarżącej to kwota "[...]". Wskazała, że ponosi wydatki na mieszkanie, leki, ubezpieczenie, kredyt w łącznej kwocie "[...]".
Pismem z dnia 16 września 2014r., skarżąca wezwana została do uzupełnienia braków formalnych formularza wniosku oraz do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. W związku z niejednolitym zakresem żądania określonym we wniosku złożonym w skardze oraz formularzu PPF wezwano także skarżącą do podania, w jakim zakresie jest w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie.
W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca nadesłała pismo z dnia 22 września 2014 r., w którym oświadczyła, iż jest w stanie zapłacić 150 zł od wpisu od skargi i wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie. Wyjaśniła, iż działka nr "[...]" stanowiła współwłasność jej i jej męża oraz osoby trzeciej, a po jej podziale przypadła im w udziale działka o powierzchni "[...]". Dodała, iż z działki tej nie miała i nie ma korzyści majątkowych, a zniesienie współwłasności doprowadziło ją i jej męża do zadłużenia oraz zmusiło ich do zaciągnięcia kredytu. Podała, że syn na studiach utrzymywał się częściowo ze środków pochodzących z tego kredytu oraz ze stypendium, a odnośnie jego planów zawodowych wskazała, że czeka na termin obrony pracy licencjackiej.
Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków oświadczyła, iż miesięczne opłaty wynoszą 1.450 zł, zaś wyżywienie - 1.000 zł. Wyjaśniła, że pełnomocnik ustanowiony w toku postępowania administracyjnego ze względu na jej sytuację materialną oraz rodzaj sprawy zrezygnował z wynagrodzenia. Do pisma skarżąca załączyła kserokopie: harmonogramu spłat kredytu, dwóch wydruków z rachunku bankowego małżonków, decyzji o przyznaniu jej świadczenia rehabilitacyjnego raz dwóch postanowień wydanych w sprawie o zniesienie współwłasności działki nr "[...]".
Postanowieniem z dnia 2 października 2014r. (Sygn. akt II SA/Ol 914/14) Referendarz sądowy odmówiła skarżącej częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że w oparciu o oświadczenia skarżącej, w tym oświadczenie zawarte w piśmie z dnia 22 września 2014r. przyjęto, że zakresem żądania skarżącej jest częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, przekraczające kwotę 150 zł. Podniesiono, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) zwolnienie od kosztów sądowych w części, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazano, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania.
Podniesiono, że pomimo wezwania do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów i pouczenia o skutkach niezastosowania się do wezwania, skarżąca nie przedłożyła wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów, ani nie wyjaśniła przyczyn tego stanu rzeczy. W związku z tym nie jest możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny, a w konsekwencji stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazano, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowane tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżąca nie uczyniła.
Od postanowienia tego skarżąca wniosła sprzeciw. Podała, że dochód męża to pensja w wysokości "[...]", a jej to "[...]" i przychód ten pozwala tylko na opłacenie podstawowych opłat i skromne życie.
W związku ze złożonym sprzeciwem skarżąca ponownie została wezwana – na podstawie art. 255 p.p.s.a. - do nadesłania dodatkowych dokumentów, a mianowicie: zaświadczeń pracodawców o wysokości wynagrodzenia skarżącej oraz jej męża, ostatniego odcinka świadczenia rehabilitacyjnego oraz wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych za okres ostatnich 3 miesięcy. W odpowiedzi skarżąca nadesłała informację, że uzyskuje świadczenie rehabilitacyjne z ZUS w kwocie "[...]", przyznane do 3 grudnia 2014r., a ponadto wyciągi z rachunków bakowych, zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia skarżącej i męża, a także kopie rachunków.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
W myśl art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Podnieść należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Rzeczą wnioskodawcy - jako zainteresowanego - jest wykazanie zasadności złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zatem to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie bowiem przyznane tylko w sytuacji, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z formularza PPF i oświadczeń składanych przez skarżącą wynika, że D. S. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem S. S. oraz synem – B. S. Źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie męża skarżącej wynoszące miesięcznie "[...]" netto oraz świadczenie rehabilitacyjne, które wg oświadczenia skarżącej wynosi "[...]" (a wcześniej jej wynagrodzenie za pracę w kwocie "[...]"). Skarżąca posiada dom o powierzchni "[...]" oraz nieruchomość gruntową o powierzchni "[...]". Oświadczyła, że nie posiada oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Podała także, że ponosi miesięczne opłaty w wysokości około "[...]", w tym na spłatę kredytu w wysokości około "[...]" miesięcznie. Z przedłożonych wyciągów bankowych wynika ponadto, że skarżąca w miesiącu lipcu otrzymała odszkodowanie z Generali Towarzystwa Ubezpieczeń w kwocie "[...]", a ponadto że na konto skarżącej wpływa zasiłek pielęgnacyjny na rzecz S. S. Z przedstawionych wyżej okoliczności wynika, że w ocenie Sądu skarżąca w dalszym ciągu nie wyjaśniła wszystkich wątpliwości co do rzetelności przedstawionych przez nią danych dotyczących sytuacji materialnej jej rodziny.
Jak wskazano wyżej z wyciągu bankowego rachunku należącego do skarżącej i jej męża wynika, że na ich konto wpływa zasiłek pielęgnacyjny przyznany na rzecz S. S. Natomiast ani z wniosku PPF, ani z oświadczeń składanych przez skarżącą nie wynika, aby członkiem gospodarstwa domowego była jeszcze jedna osoba. Skarżąca ponadto nie nadesłała – pomimo wezwania Sądu – ostatniego odcinka rentowego świadczenia rehabilitacyjnego, składając w tym zakresie jedynie oświadczenie.
Natomiast biorąc pod uwagę nawet te dane, które przedstawiła skarżąca nie można uznać, że zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie czesiowym. Należy przy tym podkreślić, że zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Instytucja ta ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana jedynie w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych jest bowiem obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa.
Skarżąca podała, że dochód jej trzyosobowej rodziny wynosi łącznie "[...]", a opłaty miesięczne stanowią kwotę około ‘[...]". Należy jednak zauważyć, że znaczna część tych opłat to spłata kredytu bankowego – około "[...]" miesięcznie. Jednakże fakt ponoszenia przez skarżącą wydatków na spłatę kredytów nie może być uwzględniony przy ocenie jej sytuacji materialnej. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą bowiem mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (tak w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt I OZ 83/06, niepublik. oraz II OZ 475/05, niepublik.).
Ponadto nie bez znaczenia jest okoliczność, że w lipcu 2014r. (tj. w miesiącu wniesienia skargi) skarżąca otrzymała odszkodowanie w kwocie "[...]", a z wyjaśnień strony nie wynika, aby ponosiła jakiekolwiek inne opłaty związane z leczeniem, poza kwotą miesięczną "[...]" z przeznaczeniem na leki. Na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ także będący w jej posiadaniu majątek. Dokonując bowiem oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy bierze się pod uwagę nie tylko uzyskiwane przez niego dochody, ale także stan jego posiadania. Skarżąca posiada zaś nieruchomość w postaci domu oraz nieruchomości gruntowej o powierzchni "[...]". Wprawdzie wyjaśniła, że z działki tej nie ma żadnych korzyści finansowych, a jej podział doprowadził do zadłużenia, co spowodowało konieczność zaciągnięcia kredytu, ale okoliczności tych w żaden sposób nie wyjaśniła. Podawane zaś okoliczności są o tyle niezrozumiałe, że z przedłożonych przez skarżącą dokumentów wynika, że podział działki miał miejsce w lipcu "[...]" (postanowienie Sądu Okręgowego oddalające apelację), a kredyt został zaciągnięty w dniu "[...]".
Wskazać zaś należy, że w sytuacji, gdy strona posiada majątek o znacznej wartości, to nawet jeśli w ogóle nie posiada dochodów, nie można uznać, że są spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy. W takiej bowiem sytuacji trudno skarżącą uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. Natomiast skarżąca – poza posiadanym majątkiem - uzyskuje dochody, które zdaniem Sądu pozwalają jej na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Wobec powyższego w ocenie Sądu nie zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy. Z tych względów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił jak w sentencji postanowienia.