Uzasadnienie
A w [...] (zwana dalej A), działając przez swojego pełnomocnika adwokata A. W., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na decyzję Zarządu Województwa Opolskiego z dnia 10 stycznia 2017 r., nr [...], w przedmiocie zwrotu dofinansowania przyznanego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Opolskiego na lata 2007-2013. Skarżąca, w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wpisu sądowego od skargi przez uiszczenie dodatkowej kwoty 9.775 zł, do już wpłaconej kwoty 200 zł, złożyła w dniu 12 kwietnia 2017 r. (data nadania w placówce pocztowej 6 kwietnia 2017 r.), na urzędowym formularzu PPPr, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w części poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 200 zł.
Skarżąca podała, że przedmiot jej działalności stanowi [...]. Uzasadniając wniosek wskazała, że obecna sytuacja finansowa A nie daje możliwości uiszczenia opłaty w takiej wysokości. Od wielu lat, głównie od 2014 r. borykają się z trudnościami finansowymi ze względu na prowadzenie inwestycji w [...], która zaabsorbowała koszty własne (udokumentowane zapisami księgowymi) w wysokości 6.074.182,81 zł, co łącznie z kwotą ustaloną w zaskarżonej decyzji wynosi 7.071.643, 64 zł. Ze względu na tak duże wydatki na inwestycję, nie wystarczyło środków na zaspokojenie bieżącej działalności A: wynagrodzeń wykładowców akademickich, pracowników administracyjnych, kosztów eksploatacyjnych, kosztów najmów pomieszczeń i wszelkich bieżących kosztów zobowiązań wobec ZUS i Urzędu Skarbowego. W roku 2016 i 2017 spowodowało to wszczęcie przeciwko A kilkunastu postępowań egzekucyjnych na łączną kwotę 1 mln zł, co doprowadziło do zajęcia jej konta bankowego przez kilkunastu komorników.
Taka sytuacja trwa już od 13 października 2016 r. Przedstawiony wynik bilansu nie odzwierciedla faktycznych możliwości finansowych A. Na majątek trwały A składają się nieruchomości wymagające gruntownych remontów, rzeczywista wartość rynkowa majątku trwałego jest drastycznie niższa od wartości przyjętych w zapisach księgowych. Dodatni wynik finansowy nie odzwierciedla rzeczywistości, powstał, bowiem na skutek ujęcia w stanie środków trwałych innej zakończonej 5-letniej inwestycji prowadzonej w podobnym programie RPO jednorazowo w minionym roku, a taka sytuacja w sposób sztuczny ukazuje wynik w postaci zysku. Poniesione przez A w ubiegłym roku koszty sądowe, karne, odsetkowe i egzekucji komorniczych, spowodowały ogromne obciążenia w kwocie 500 tys zł. Zaległe zobowiązania wobec ZUS i US zostały rozłożone przez te instytucje na raty. Miesięczne zobowiązania A, w tym obsługa kredytów, wynoszą około 250 tys zł, a przychód ze względu na coraz mniejsza liczbę studentów wpłacających czesne stale się zmniejsza i nie pokrywa w pełni tych zobowiązań – wynika to ze złych opinii o A powstałych ze względu na ww. trudności. Obecnie wdrażana jest drastyczna reorganizacja funkcjonowania całej A, mająca na celu jej odbudowę, wymaga to jednak dłuższego czasu, wysiłku i determinacji.
Skarżąca podała, że wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 50.000 zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok 21.734.879,02 zł, zysk za ostatni rok obrotowy według bilansu 97.210,32 zł. Skarżąca wskazała, że na rachunku bankowym w Banku B stan konta wynosi 0 zł.
Zobowiązania z tytułu podatków i ZUS wynoszą 2.030.304,81 zł, z tytułu wynagrodzeń 2.273.566,66 zł, z tytułu kredytów i pożyczek 6.084.410,32 zł, z tytułu dostaw i usług 642.102,75 zł. Do wniosku skarżąca załączyła decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z dnia 27 grudnia 2016 r. o odmowie rozłożenia na raty zapłaty zaległych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) za miesiące 06-10/2015 w łącznej wysokości 63.638,57 zł wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości 5.382 zł liczonym na dzień wpływu wniosku do Urzędu i o rozłożeniu na raty zapłaty zaległych zaliczek na podatek dochody od osób fizycznych (PIT) za miesiące 04-05/2015 oraz 10-12/2015 r. w łącznej wysokości 343.300,11 zł wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej wysokości 36.904,00 zł, liczonymi na dzień wpływu wniosku do Urzędu. W uzasadnieniu decyzji z dnia 27 grudnia 2016 r. wskazano, że skarżąca wykazała, że nie jest przedsiębiorcą kwalifikującym się do objęcia postępowaniem upadłościowym i naprawczym.
Odnotowuje jednak rosnące straty, malejące obroty, zwiększenie zapasów, zmniejszenie przepływów środków finansowych, zwiększenie sumy zadłużenia i odsetek od zobowiązań. Strona nie odnotowuje nadwyżek produkcji, maleje jednak wartość aktywów netto, wystąpiły inne okoliczności wskazujące na trudności w zakresie płynności finansowej, tj. zmiany na rynku edukacyjnym. W bilansie zysków i strat za lata 2013-2015 oraz do 30 września 2016 r. Uczelnia wykazała, że aktywa trwałe wyniosły odpowiednio od 01.07.2013 do 30.06.2014 r.: 28.049.121,13 zł, od 1.07.2014. do 30.06.2015 r.: 17.577.671,65 zł, od 01.07.2015-30.09.2016: 22.116.162, 42 zł. Zysk (strata) wynosiły w tych okresach odpowiednio: -7.080.702, 96 zł, - 1.867.245,99 zł, 1.188 2018, 87 zł.
Skarżąca przesłała także decyzję ZUS III Oddział w [...] z dnia 17 marca 2017 r. stanowiąca odpowiedź na jej wniosek z 24 stycznia 2017 r. o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Należności te rozłożono na 87 rat, 86 rat po 20.000 zł i 87 rata 26.493,46 zł., pod warunkiem uregulowania składki za styczeń 2017 r. oraz kosztów upomnienia i egzekucyjnych.
Skarżąca nie oświadczyła w formularzu wniosku, że pozostaje w stosunku prawnym z fachowym pełnomocnikiem świadczącym na jej rzecz pomoc prawną, ale do skargi załączyła pełnomocnictwo do jej reprezentowania w sprawie przez adwokata A. W. Skarżąca nie wnosiła o prawo pomocy w postaci pełnomocnika z urzędu, wobec tego mając na względzie zasady ekonomii procesowej i szybkości postępowania, zaniechano wzywania o wyjaśnienie tej kwestii, przyjmując, że skarżąca pozostaje w stosunku prawnym z fachowym pełnomocnikiem, a brak odmiennego oświadczenia we wniosku jest jedynie skutkiem przeoczenia.
Skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, poprzez zwolnienie z wpisu sądowego, od skargi w większej, prawie całkowitej części, stosownie do art. 245 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej ‘P.p.s.a."
Przyznanie prawa pomocy we wskazanym zakresie następuje, gdy osoba prawna ubiegająca się o pomoc wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, jak stanowi art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.
Sytuacja materialna skarżącej nie uzasadnia, w ocenie referendarza sądowego, zwanego też dalej "orzekającym", przyznanie jej prawa pomocy nawet w zakresie częściowym.
W tym miejscu przychodzi wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą prawną, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią przychody.
Analiza orzeczeń sądów administracyjnych w tym zakresie prowadzi do konstatacji, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09, Program Lex nr 535035, zamieszczone też w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Ponadto nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, Program Lex nr 507290, a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Program Lex nr 479142, z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191. obydwa zamieszczone w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skarżąca natomiast, zdaniem orzekającego, nie wykazała, że nie jest w stanie wygospodarować środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Skarżąca, jak wynika z wniosku uzyskała z działalności w roku 2016 zysk na kwotę 97.210,32 zł. Zgodnie natomiast z aktualnym orzecznictwem sądowym, jak postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 października 2013 r., sygn. akt II FZ 966/13, Lex nr 1398017, teza 2 "Jeżeli spółka w ramach prowadzenia działalności gospodarczej uzyskuje "czysty zysk", to nietrafny jest pogląd, w braku szczególnie uzasadnionych okoliczności, o niemożliwości wygospodarowania środków na poczet sporów sądowych, które są częścią prowadzonej działalności gospodarczej i - tym samym - o zaistnieniu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy.
Fakt osiągania nadwyżki przychodów nad wydatkami (dochodu) przez podmiot gospodarczy wyklucza, co do zasady przyznanie mu prawa pomocy, które jest przeznaczone dla podmiotów mających trudności z wygospodarowaniem środków w ramach normalnej działalności na regulowanie zobowiązań." W postanowieniu z dnia z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt I FZ 80/14, Lex nr 1464723, NSA stwierdził z kolei, że "Jeżeli wnioskodawca mimo prowadzenia innych spraw sądowych nadal pozostaje właścicielem mienia o znacznej wartości, a prowadzona przez niego działalność gospodarcza generuje zyski, z których tylko przez nieznaczne obniżenie kosztów uzyskania przychodów jest w stanie wygospodarować środki potrzebne na uiszczenie kosztów sądowych, to zwolnienie od tych kosztów mu nie przysługuje."
Prowadzi to zatem do oceny, że skarżąca pomimo wykazywanych trudności jest w stanie opłacić koszty sądowe.
Dodatkowo za taką oceną przemawia fakt, że skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą, a zysk za 2016 r. wyniósł 97.210,32 zł, a zatem znacznie przewyższa wpis sądowy od skargi wymagany w sprawie. Tym bardziej, że zysk skarżącej, w decyzji ulgowej Urzędu Skarbowego z dnia 27 grudnia 2016 r., na dzień 30 września 2016 r. jest określony w kwocie znacznie wyższej, bo 1.188.208,87 zł.
Ponadto jak wynika z wniosku skarżąca posiada znaczne aktywa trwałe w kwocie 21.734.879,02 zł. Sytuację taką natomiast zgodnie z poglądami orzecznictwa sądowego należy uznać za wykluczającą przyznanie prawa pomocy. W kwestii tej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Lex nr 479142 "Nie można obciążyć budżetu państwa kosztami sądowymi w sprawie spółki z o.o., która nadal prowadzi działalność gospodarczą znacznych rozmiarów, posiada należne jej od kontrahentów wierzytelności, a także środki trwałe wielokrotnie przewyższające wartość wymaganego wpisu."
Skarżąca wprawdzie we wniosku wskazała, że rzeczywista wartość rynkowa jej majątku trwałego jest znacznie niższa od wartości przyjętych w zapisach księgowych. Zysk natomiast wynika z ujęcia w stanie środków trwałych innej, zakończonej 5 letniej inwestycji, a zatem według skarżącej jest fikcyjny. Odnośnie tych argumentów skarżącej, należy jednak wskazać kolejny, podzielany przez orzekającego, pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2014 r., sygn. akt II GZ 201/14, Lex nr 1467692 "Niezasadne jest stanowisko, że błędem jest wywodzenie wniosków o korzystnej sytuacji spółki z rozmiarów prowadzonej przez nią działalności, ponieważ pomimo osiągania wysokich przychodów, skarżąca ponosi znaczne koszty funkcjonowania na rynku, co oznacza, że czysty dochód jest niewysoki, a dodatkowo pomniejsza go konieczność wypłaty dywidendy. Podobnie należy ocenić zarzut, że o sytuacji majątkowej spółki nie świadczy wartość bilansowa aktywów, takich jak środki trwałe czy inwestycje, gdyż wartość bilansowa nie odzwierciedla ich wartości rzeczywistej, a jedynie wartość księgową, która znacząco odbiega od wartości rzeczywistej."
Skarżąca wskazała także, że co miesiąc płaci kredyty i ma to stanowić kolejny argument za przyznaniem jej wnioskowanego prawa pomocy. Wyjaśnić przychodzi, że również ten argument nie uzasadnia przyznania skarżącej prawa pomocy. Kwestia, jak należy traktować obciążenia podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy z tytułu spłaty kredytów była już wielokrotnie rozstrzygana w orzecznictwie sądowym. Słuszny, w ocenie orzekającego przykład, takiego rozstrzygnięcia stanowi postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II FZ 211/13, Lex nr 1318895 "Nie jest dopuszczalna sytuacja, w której strona postępowania posiada znaczne środki finansowe na spłatę kredytów zaciągniętych na powiększenie swego prywatnego majątku czy też pozyskanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, zaś koszty postępowania przez nią przed sądem finansowane są z budżetu państwa."
Przychodzi też wyjaśnić, że również argument skarżącej, że zalega na znaczne kwoty z tytułu składek ZUS i podatków, a także wynagrodzeń, dostaw, usług, czy kredytów i pożyczek nie usprawiedliwia przyznania jej prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych. Koszty te, bowiem, jak wskazano w orzecznictwie sądowym należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 czerwca 2012 r., sygn. akt II GZ 219/12, Lex nr 1413460, wyraził pogląd, iż "Prowadzenie działalności gospodarczej nie powoduje konieczności tworzenia przed podmiot prowadzący określoną działalność, specjalnego funduszu przeznaczonego na cele ewentualnych procesów sądowych. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności nie powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej.
Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Podkreślenia bowiem wymaga, że koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze."
Reasumując skoro skarżąca dysponuje znacznym majątkiem trwałym, osiąga zysk, który przekracza prawie dziesięciokrotnie wymagany wpis, nie kwalifikuje się do postępowania upadłościowego, ani naprawczego, a ponadto, jak oceniono także w decyzji ulgowej Urzędu Skarbowego sytuacja finansowa uczelni uległa w 2016 r. poprawie w stosunku do lat ubiegłych to nie można uznać, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie chociażby częściowym.
Adekwatny do sytuacji skarżącej jest też pogląd wyrażony w postanowieniu NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191, że "Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Przedsiębiorstwo prowadząc działalność gospodarczą powinno uwzględnić w jej ramach odpowiednie środki finansowe na pokrycie kosztów postępowań sądowych związanych z jego działalnością."
Podobnie nie zmienia dokonanej oceny kondycji finansowej A zajęcie komornicze na koncie bankowym, gdyż nie nadesłała ona zaświadczenia z banku, iż spowodowało ono zamknięcie rachunku, a zatem wynika z tego, że jest spłacane stopniowo. Nie może ono także, w ocenie orzekającego mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem zapłaty kosztów sądowych. Zatem realizowane zajęcie komornicze na rachunku bankowym, nie może przesądzać o złej kondycji majątkowej A. Sam bowiem fakt obciążenia rachunku bankowego nie jest wystarczający do uznania, iż spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2009 r., sygn. akt I FZ 66/09, LEX nr 564255). Nawet bowiem w razie zajęcia na zabezpieczenie rachunku bankowego przedsiębiorcy, sąd na wniosek zobowiązanego, złożony w terminie tygodniowym od dnia doręczenie mu postanowienia o zabezpieczeniu, określa, jakie kwoty można pobierać na bieżące wypłaty wynagrodzeń za pracę wraz z podatkiem od wynagrodzenia i innymi ustawowymi ciężarami, a także na bieżące koszty prowadzonej działalności gospodarczej.
Fakt więc zabezpieczenia rachunku bankowego (blokada środków do oznaczonej wysokości) nie jest tożsamy z niemożliwością korzystania przez zobowiązanego z rachunku bankowego (tak w postanowieniu NSA z 13 lutego 2014 r., II FZ 1543/13, LEX nr 1422842).
Przytoczone powyżej orzeczenia dotyczą podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, a zatem wyrażone w nich poglądy mogą - w ocenie orzekającego -posłużyć także ocenie sytuacji majątkowej A w kontekście spełnienia przez nią przesłanek przyznania prawa pomocy. A, bowiem jest również, oprócz celów edukacyjnych, podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą przynoszącą dodatni wynik finansowy. Potwierdza to także Statut A, w którego § 10 zapisano, że A może prowadzić wyodrębnioną działalność gospodarczą, a z § 23 wynika, że [...] dba o zwiększanie majątku A. Wobec powyższych ustaleń, na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji i odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy.