Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez K. K. była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 23 czerwca 2020 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Starosty [...], z upoważnienia którego działał Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w [...], z dnia 22 kwietnia 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania wnioskodawczyni pomocy pieniężnej na usamodzielnienie się. Wydanie tych decyzji poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu:
Wnioskiem z dnia 20 marca 2020 r. K. K. zwróciła się do Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w [...] o przyznanie pomocy pieniężnej na usamodzielnienie, ponieważ jest pełnoletnim wychowankiem rodziny zastępczej, a otrzymaną pomoc przeznaczy na poprawienie warunków mieszkaniowych.
Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w [...], pismem z dnia 26 marca 2020 r. zawiadomił K. K. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie przyznania pomocy pieniężnej na usamodzielnienie.
W oświadczeniu z dnia 26 marca 2020 r. K. K. podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mamą – I. K., obecnie utrzymuje się z oszczędności, nie korzysta z pomocy OPS, pracuje dorywczo w [...] i następny wyjazd do pracy zaplanowany jest na 3 kwietnia 2020 r.
Z kwestionariusza dla pełnoletnich wychowanków ubiegających się o pomoc, wynika natomiast, iż łączny czas pobytu K. K. poza rodziną biologiczną wynosił 8 lat, 6 miesięcy i 18 dni, opuściła ona pieczę zastępczą przed osiągnięciem pełnoletności, tj. dnia [...]., natomiast pełnoletność osiągnęła w dniu [...] r. Wychowanka wróciła do matki, nie został spisany indywidualny program usamodzielnienia.
W tak ustalonym stanie faktycznym sprawy, decyzją z dnia 22 kwietnia 2020 r. nr [...], wydaną na podstawie przepisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w [...], działając z upoważnienia Starosty [...], odmówił przyznania K. K. pomocy pieniężnej na usamodzielnienie.
W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji powołał przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, opisał stan faktyczny sprawy i wskazał, że K. K. przed umieszczeniem w pieczy zastępczej zamieszkiwała na terenie Powiatu [...], stąd powiat ten jest właściwy do rozpatrzenia wniosku. Dalej podał, że K. K. przed osiągnięciem pełnoletności opuściła rodzinę zastępczą, tj. w dniu [...]. i wróciła pod opiekę matki biologicznej. Jak wskazano powodem opuszczenia rodziny zastępczej było to, iż strona czuła się tam mało bezpiecznie i odczuwała zagrożenie od jednego z opiekunów. K. K. na opiekuna usamodzielnienia wskazała J. E. (rodzica zastępczego), lecz w związku z opuszczeniem rodziny zastępczej nie opracowała wraz z opiekunem usamodzielnienia indywidualnego programu usamodzielnienia. Organ stwierdził, że odmawia pomocy, gdyż K. K. nie spełniła przesłanek, tj. opuściła pieczę zastępczą i wróciła pod opiekę matki przed uzyskaniem pełnoletności oraz nie opracowała wspólnie z opiekunem usamodzielnienia indywidualnego programu usamodzielnienia.
Sąd Rejonowy w [...] powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad stroną matce biologicznej, I. K. Od decyzji odwołała się K. K. wskazując, że [...]. opuściła rodzinę zastępczą państwa E. z powodu dopuszczenia się wobec niej przez R. E. czynu karalnego z art. 199 § 2 Kodeksu karnego. Na podstawie "wyroku Sądu Rejonowego w [...] z 13 stycznia 2017 r." opiekę przejęła i wykonywała jej mama - I. K., gdyż Sąd nie widział potrzeby umieszczania jej w innej rodzinie zastępczej ani w domu dziecka. Opisała, że nie otrzymała żadnych wskazówek dotyczących postępowania związanego z przyznaniem pomocy na usamodzielnienie. Podała, że organ I instancji posiadał wiedzę o sytuacji w domu małżonków E., pracownica PCPR A. W. spakowała ją i przewiozła do mamy. Odwołująca podniosła, że nikt z PCPR się z nią nie kontaktował i nie uzyskała informacji, aby sporządzić program usamodzielnienia, dlatego też nie został on opracowany.
Podała, że do 2019 r. pracowała, ponieważ potrzebowała pieniędzy na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, prowadziła gospodarstwo z matką, która pobiera świadczenia z MOPS-u w [...], potem utrzymywała się z oszczędności.
Zaskarżoną decyzją z 23 czerwca 2020 r. SKO w Opolu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2020 r., poz. 821), zwanej dalej ustawą, regulują m. in. tryb i zasady przyznawania pomocy dla osób usamodzielnianych a następnie przywołał ich treść.
Przechodząc do oceny okoliczności faktycznych organ podniósł, że zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, iż K. K. przebywała w pieczy zastępczej od 1 sierpnia 2013 r. do [...]. Opuściła rodzinę zastępczą przed osiągnięciem pełnoletności, z powodu braku poczucia bezpieczeństwa i odczuwania zagrożenia ze strony rodzica zastępczego. Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2016 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w [...] powierzył biologicznej matce strony – I. K. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią K. K. W związku z opuszczeniem rodziny zastępczej nie został sporządzony indywidualny program usamodzielnienia, którego opiekunem była (przed opuszczeniem pieczy zastępczej) matka zastępcza – J. E. SKO zauważyło, że warunkiem uzyskania pomocy przez osobę usamodzielnianą jest opuszczenie pieczy zastępczej, ale dopiero po osiągnięciu pełnoletności. W art. 140 ust. 1 ustawy zastrzeżony został odrębnie warunek, że osoba usamodzielniana musi osiągnąć pełnoletność w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej lub regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej.
Jedynym wyjątkiem od tej zasady jest regulacja zawarta w art. 140 ust. 2 ustawy, na podstawie którego za osobę usamodzielnianą rozumie się również osobę, której pobyt w rodzinnej pieczy zastępczej ustał na skutek śmierci osób tworzących rodzinę zastępczą lub osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, w okresie 6 miesięcy przed osiągnięciem przez osobę usamodzielnianą pełnoletności.
Kolejnym warunkiem jest, aby umieszczenie w pieczy zastępczej nastąpiło na podstawie orzeczenia sądu. Cytowane przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej uzależniają również prawo do pomocy pieniężnej na usamodzielnienie od pobytu do czasu osiągnięcia przez osobę usamodzielnianą pełnoletności w wyszczególnionych formach pieczy zastępczej: 3 lat - w przypadku osoby usamodzielnianej opuszczającej rodzinę zastępczą spokrewnioną i roku – w przypadku osoby usamodzielnianej opuszczającej rodzinę zastępczą niezawodową, rodzinę zastępczą zawodową, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-terapeutyczną (art. 141 ust. 1 ustawy).
Natomiast z brzmienia tych przepisów wynika, że wskazane warunki nie muszą dotyczyć tej samej formy pieczy zastępczej. Istotnym jest, aby przed opuszczeniem którejkolwiek z wyszczególnionych form pieczy zastępczej, w związku z osiągnięciem pełnoletności, osoba usamodzielniana przebywała w sposób ciągły co najmniej przez rok w wyszczególnionych formach pieczy zastępczej. Celem wnioskowanej pomocy pieniężnej jest udzielenie wsparcia w uzyskaniu samodzielności osobom dotkniętym istotną dysfunkcją, które musiały wychowywać się bez wsparcia, opieki rodzicielskiej, a więc co do zasady miały gorszy start w dorosłe życie i z tego powodu mogą potrzebować dodatkowej pomocy.
Według SKO zasadnie organ I instancji uznał, że warunek dotyczący osiągnięcia pełnoletności w pieczy zastępczej nie został spełniony przez K. K. Wnioskodawczyni opuściła bowiem pieczę zastępczą w dniu [...], natomiast pełnoletność osiągnęła w dniu [...]. Fakty te nie budzą wątpliwości. Wskazało przy tym, że nie podlegają ocenie okoliczności opuszczenia rodziny zastępczej. Niewątpliwie z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni miała uzasadnione powody opuszczenia rodziny zastępczej i powody te zostały również uwzględnione przez Sąd Rejonowy w [...], który zmienił zarządzenie opiekuńcze i powierzył opiekę nad małoletnią stroną jej biologicznej matce. Jednakże zasady przyznawania pomocy zostały precyzyjnie określone w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej i nie pozwalają na uznaniowe uwzględnienie szczególnych okoliczności danej sprawy.
Nie został spełniony również kolejny warunek, od którego uzależnione jest przyznanie pomocy. K. K. nie posiada zatwierdzonego indywidualnego programu usamodzielnienia. Z art. 145 ustawy jednoznacznie wynika, że warunkiem przyznania pomocy na kontynuowanie nauki i na usamodzielnienie jest złożenie wniosku oraz posiadanie zatwierdzonego indywidualnego programu usamodzielnienia.
Według SKO zarzuty strony, że mimo, iż nikt z organu I instancji po opuszczeniu rodziny zastępczej nie kontaktował się z nią, to okoliczność ta pozostaje bez wpływu na podjęte rozstrzygnięcie, gdyż samo opuszczenie pieczy zastępczej przed osiągnięciem pełnoletności powodowało, że pomoc takim osobom nie przysługiwała.
Pomoc dla usamodzielnianych nie należy do świadczeń o charakterze uznaniowym, gdyż prawo do otrzymania tych świadczeń uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek ustawowych, m.in. od osiągania pełnoletności w pieczy zastępczej, spełnienia kryterium dochodowego czy też posiadania zatwierdzonego programu usamodzielniania. Niespełnienie chociażby jednego z warunków powoduje, że pomoc nie może zostać przyznana.
W skardze sądowoadministracyjnej K. K. wniosła o uchylenie zaskarżonych decyzji i przyznanie prawa pomocy. W skardze zarzuciła, że została zmuszona do zamieszkania u matki, ponieważ rodzic zastępczy popełnił przestępstwo na jej szkodę z art. 199 § 2 K.k., za co później został skazany przez Sąd Rejonowy na karę pozbawienia wolności w zawieszeniu. Z rodziny zastępczej zabrała ją [...] 2016 r. pracownica PCPR w [...]ach i zdecydowała o umieszczeniu w mieszkaniu matki. Pracownica socjalna PCPR nie pouczyła ją o konieczności spisania programu usamodzielnienia w czasie pobytu u matki przed osiągnięciem pełnoletniości. Sąd rodzinny zatwierdził jej pobyt u matki, której potem przywrócono władzę rodzicielską.
Skarżąca akcentowała końcowo, że w rodzinie zastępczej działa jej się krzywda i nie mogła tam dłużej przebywać, w szczególności do osiągnięcia pełnoletniości w maju 2017 r. W ten sposób mimo decyzji pracownika socjalnego o zabraniu od rodziców zastępczych i braku pouczenia, w jaki sposób ma postąpić przebywając u matki, gdzie ją zawieziono, utraciła według organu prawo do pomocy pieniężnej, co jest niesprawiedliwe.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest oczywiście uzasadniona.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast według art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.) dalej w skrócie: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola działalności administracji publicznej obejmuje, między innymi orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Tylko stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonego aktu (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b, c p.p.s.a.).
Przeprowadzone w granicach tych przepisów i art. 134 p.p.s.a. badanie zgodności z prawem zaskarżonych decyzji wykazało, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem organ naruszył przepisy prawa procesowego a w konsekwencji prawa materialnego.
Ocenie sądu podlegały przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2020 r., poz. 821), zwanej nadal "ustawą", które regulują tryb i zasady przyznawania pomocy dla osób usamodzielnianych.
W myśl art. 140 ust. 1 ustawy, osobie opuszczającej, po osiągnięciu pełnoletności, rodzinę zastępczą, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-terapeutyczną, zwanej dalej "osobą usamodzielnianą", w przypadku gdy umieszczenie w pieczy zastępczej nastąpiło na podstawie orzeczenia sądu: 1) przyznaje się pomoc na: a) kontynuowanie nauki, b) usamodzielnienie, c) zagospodarowanie.
Na podstawie art. 143 ust. 1 i 2 ustawy pomoc, o której mowa w art. 140 ust. 1, jest przyznawana lub udzielana na wniosek osoby usamodzielnianej. Wniosek o przyznanie pomocy na kontynuowanie nauki i pomocy na usamodzielnienie osoba usamodzielniana składa w powiecie właściwym do ponoszenia wydatków na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie za pośrednictwem kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie powiatu właściwego ze względu na miejsce pobytu osoby usamodzielnianej. Wniosek o przyznanie pomocy na zagospodarowanie oraz o udzielenie pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych lub w uzyskaniu zatrudnienia składa się w powiecie właściwym ze względu na miejsce osiedlenia się osoby usamodzielnianej.
Stosownie do art. 142 ust. 1 ustawy, pomoc na usamodzielnienie oraz pomoc na zagospodarowanie jest przyznawana osobie usamodzielnianej, której dochód miesięczny nie przekracza kwoty 1200 zł.
Z kolei art. 145 ustawy stanowi, że warunkiem przyznania pomocy na kontynuowanie nauki i na usamodzielnienie jest złożenie wniosku oraz posiadanie zatwierdzonego indywidualnego programu usamodzielnienia, określającego w szczególności:
- 1) zakres współdziałania osoby usamodzielnianej z opiekunem usamodzielnienia;
- 2) sposób uzyskania przez osobę usamodzielnianą wykształcenia lub kwalifikacji zawodowych, pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych oraz w podjęciu przez osobę usamodzielnianą zatrudnienia (ust. 1). Osoba usamodzielniana co najmniej rok przed osiągnięciem przez nią pełnoletności wskazuje osobę, która podejmuje się pełnienia funkcji opiekuna usamodzielnienia oraz przedstawia pisemną zgodę tej osoby (ust. 2). Opiekunem usamodzielnienia może być osoba tworząca rodzinę zastępczą, prowadząca rodzinny dom dziecka, koordynator rodzinnej pieczy zastępczej, pracownik socjalny powiatowego centrum pomocy rodzinie, osoba będąca w placówce opiekuńczo-wychowawczej albo regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej wychowawcą lub psychologiem, lub inna osoba wskazana przez osobę usamodzielnianą i zaakceptowana przez kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie (ust. 3). Indywidualny program usamodzielnienia jest opracowywany przez osobę usamodzielnianą wspólnie z opiekunem usamodzielnienia co najmniej na miesiąc przed osiągnięciem przez osobę usamodzielnianą pełnoletności, a następnie jest zatwierdzany przez kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie (ust. 4). Kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie informuje powiat właściwy ze względu na planowane miejsce osiedlenia się osoby usamodzielnianej o zamiarze osiedlenia się tej osoby w miejscowości wskazanej w indywidualnym programie usamodzielnienia oraz przesyła mu kopię tego programu i informacje o opiekunie usamodzielnienia (ust. 5).
Zmiany w indywidualnym programie usamodzielnienia może dokonać osoba usamodzielniana wspólnie z opiekunem usamodzielnienia w przypadku zmiany sytuacji życiowej tej osoby. Zmiany programu wymagają zatwierdzenia przez kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie (ust. 6). Po zakończeniu realizacji indywidualnego programu usamodzielnienia osoba usamodzielniana wraz z opiekunem usamodzielnienia i kierownikiem powiatowego centrum pomocy rodzinie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie dokonują oceny końcowej procesu usamodzielnienia (ust. 7). W szczególnie uzasadnionych przypadkach pomoc na kontynuowanie nauki i na usamodzielnienie może być przyznana osobie usamodzielnianej, której indywidualny program usamodzielnienia został zatwierdzony po terminie określonym w art. 145 ust. 4 (ust. 8).
Pomoc na kontynuowanie nauki i na usamodzielnienie przyznaje się i wypłaca za okres miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym został złożony wniosek o przyznanie pomocy (ust. 9).Tyle regulacje prawne omawianej ustawy odnoszące się do występującego w sprawie problemu.
Z akt administracyjnych niniejszej sprawy wynika, że skarżąca wraz z wnioskiem o przyznanie pomocy nie przedłożyła indywidualnego programu usamodzielnienia. Jest przy tym okolicznością bezsporną, że plan taki w ogóle nie został sporządzony pomimo osiągnięcia przez skarżącą pełnoletności. Nie nastąpiło to jednak z winy skarżącej, a po drugie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy były wszelkie fakty i okoliczności, które zaistniały po [...], a których organy obu instancji albo w ogóle nie ustaliły, albo z ustalonych faktów nie wyciągnęły prawidłowych wniosków.
Dlatego aby rozstrzygnąć sprawę prawidłowo konieczne będzie odwołanie się także do zapisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 t.j.) w skrócie K.r.i.o, która musi być stosowana zawsze obok uregulowań ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, gdy w oparciu o zapisy obu tych aktów prawnych umieszczono dziecko w rodzinie zastępczej.
Zgodnie z art. 109 § 1 K.r.i.o., jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenie.
Zarządzenie takie, zwane też zarządzeniem tymczasowym na czas trwania postępowania, wydał Sąd Rejonowy w [...] w dniu 8 grudnia 2016 r., w sprawie o sygn. akt [...] Powierzało ono wykonywanie władzy rodzicielskiej biologicznej matce K. K. i poddawało go nadzorowi kuratora sądowego, w dość szczególnej sytuacji prawnej dziecka.
Mianowicie z załączonej do akt administracyjnych I instancji pierwszej strony postanowienia Sądu Rejonowego w [...] w sprawie o sygn. akt [...] można dowiedzieć się, że sąd rodzinny wszczął postępowanie z urzędu, po zawiadomieniu PCPR w [...] z 10 listopada 2016 r. oraz ustalił, że na szkodę małoletniej prawdopodobnie popełniano przestępstwo, i prokurator umorzył postępowanie o czyn z art. 199 § 2 K.k., lecz kurator małoletniej zaskarżył umorzenie a Sąd uchylił je i nakazał ponowne przesłuchanie skarżącej w charakterze świadka. Doszło do niego 4 listopada 2016 r. a dzień później [...] pracownica socjalna zabrała skarżącą z rodziny zastępczej i oddała matce.
Na tych okolicznościach kończą się ustalenia faktyczne dokonane przez organy obu instancji, co oczywiście w świetle całokształtu sprawy – narusza przepisy postępowania administracyjnego z art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a.
Trzeba bowiem pamiętać, że organy nie poczyniły żadnych ustaleń kiedy prawnie, małoletnia wówczas K. K., a zatem podlegająca władzy rodzicielskiej, została zwolniona z rodziny zastępczej, lecz nie w sensie faktycznego jej opuszczenia.
Z pewnością nie był to dzień [...] ani 8 grudnia 2016 r. (data cyt. wyżej postanowienia Sądu Rejonowego). Skarżąca wymienia jeszcze datę 13 stycznia 2017 r. jako datę wydania kolejnego orzeczenia sądowego.
Specyfika zarządzeń tymczasowych, jako incydentalnych postanowień wydawanych na podstawie art. 109 § 1 K.r.io., wynika stąd, że obowiązują tylko na czas trwania postępowania w sprawie (postępowania co do istoty, głównego).
Dotyczą bowiem sytuacji nagłych, niecierpiących zwłoki. Postępowanie główne – tu o zmianę zarządzeń opiekuńczych wydanych wcześniej wobec małoletniej – dopiero jest w toku, albo będzie wszczęte w przyszłości.
W rozpatrywanej sprawie niesporne było, choć nie wynika to z żadnego dokumentu załączonego do akt administracyjnych, że K, K. wskutek ograniczenia lub pozbawienia władzy rodzicielskiej biologicznym rodzicom została umieszczona w placówce opiekuńczej a następnie rodzinie zastępczej. Zastosowano wówczas zapewne przepis art. 109 § 1 i § 2 pkt 5 K.r.i.o. oraz odpowiednie przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, ewentualnie przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (obecnie Dz. U. z 2020 r., poz. 218) w związku z art. 5791 K.p.c.
Umieszczenie w rodzinie zastępczej jako prawna forma wykonywania władzy rodzicielskiej w rozumieniu art. 92 i nast. K.r.i.o., trwało nadal mimo zabrania dziecka przez pracownika socjalnego PCPR w dniu [...]. i mimo postanowienia Sądu Rejonowego z 8 grudnia 2016 r.
Biologiczna matka dziecka, I. K., w obu tych datach była prawnie nadal co najmniej ograniczona we władzy rodzicielskiej, inaczej mówiąc władza rodzicielska nad córką jej w pełni nie przysługiwała.
Zarządzenie tymczasowe z dnia 8 grudnia 2016 r. władzy rodzicielskiej matce nie przywróciło. Sąd rodzinny w trybie art. 109 K.r.io. mógł powierzyć jej tylko wykonywanie władzy rodzicielskie na czas trwania postępowania opiekuńczego - i choć to sytuacja nietypowa - niejako w zastępstwie rodziców zastępczych.
Dlatego zdaniem Sądu orzekającego po dniu [...]. w stanie faktycznym sprawy skarżąca była osobą przebywającą w rodzinie zastępczej, a datą opuszczenia tej rodziny była dopiero data prawomocności postanowienia sądu opiekuńczego (Sądu Rejonowego w [...]), którym np. przywrócono matce skarżącej władzę rodzicielską, zwalniając dziecko tym samym z pobytu w rodzinie zastępczej, o ile takie w ogóle wydano.
Nie można w każdym razie tej daty ustalić na podstawie akt przedłożonych Sądowi ze skargą. Ma to oczywiście znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ponieważ, jeżeli prawomocność postanowienia opiekuńczego miała miejsce później niż 6 miesięcy przed osiągnięciem pełnoletniości przez skarżącą, to rozważenia wymagało odpowiednie zastosowanie art. 140 ust. 2 ustawy.
Przepisy nie przewidują sytuacji, w której rodzic zastępczy popełnia przestępstwo na szkodę dziecka poddanego jego pieczy doprowadzając do faktycznego opuszczenia rodziny zastępczej przed uzyskaniem pełnoletniości, a przez to pozbawia się dziecko możliwości przedłożenia zatwierdzonego indywidualnego programu usamodzielnienia, jako przesłanki przyznania świadczenia, który to program opracować ma małoletni z rodzicem zastępczym.
W takiej sytuacji odwołać się należy do ogólnych założeń ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, celów jej wprowadzenia i podstawowych zasad związanych z kierowaniem się dobrem dziecka oraz jego podmiotowością. I tak w preambule do ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej wskazano, że jednym z zasadniczych celów jej wprowadzenia jest dobro dziecka, które to dziecko potrzebuje szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, (...) w trosce o jego rozwój i przyszłą samodzielność życiową. Ponadto w preambule zaznaczono, że ustawę uchwala się w przekonaniu, że skuteczna pomoc dla rodziny przeżywającej trudności w opiekowaniu się i wychowaniu dzieci oraz skuteczna ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami.
Zgodnie z art. 4 ustawy stosując ją należy mieć na względzie podmiotowość dziecka oraz prawo dziecka do (...) pkt 6 pomocy w przygotowaniu do samodzielnego życia.
W myśl art. 4a ustawy podmioty realizujące zadania wynikające z niniejszej ustawy, w szczególności dokonując oceny sytuacji dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej, są obowiązane do wysłuchania dziecka (...) oraz stosownie do okoliczności uwzględniają jego zdanie.
Podmiotami o jakich mowa w art. 4a ustawy są jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej, które obowiązek wspierania rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych oraz organizacji pieczy zastępczej, realizują we współpracy m.in. ze środowiskiem lokalnym, sądami i ich organami pomocniczymi (czytaj: kuratorami sądowymi), Policją, instytucjami oświatowymi (por. art. 3 ust. 1 i 2 ustawy).
Dlatego analizując całokształt okoliczności faktycznych sprawy to odnośnie do braku spełnienia przesłanki z art. 145 ust. 1 i ust. 4 ustawy (złożenie co najmniej na miesiąc przed pełnoletniością i zatwierdzenie indywidualnego programu usamodzielnienia), zdaniem Sądu, w sprawie może zachodzić szczególnie uzasadniony przypadek o jakim stanowi art. 145 ust. 8, chyba, że organ I instancji wykaże, że mimo podjęcia po [...] koniecznych czynności i prawidłowego pouczenia, skarżąca i jej matka nie podjęły niezbędnych kroków zmierzających do opracowania programu usamodzielnienia, a następnie zatwierdzenia go przez kierownika PCPR, zakładając oczywiście, że organ dysponuje w aktach administracyjnych nadzoru nad rodziną zastępczą, w tym w utrwalonych procesowo zgodnie z K.p.a. czynnościach pracownika socjalnego i koordynatora dowodami, że I. K. i skarżąca zostały pouczone o swoich uprawnieniach, w tym treści m.in. art. 145 ust. 2, ust. 3, ust. 4, ust. 6 ustawy w zw. z art. 140 ust. 1 pkt 1 litera b) ustawy, a mimo to nie podjęły w terminie do [...]. żadnych działań.
Trzeba bowiem pamiętać, że po zabraniu dziecka z rodziny zastępczej ta prawna forma pieczy trwała aż – co już wyżej wywodzono - do prawomocności sprawy opiekuńczej o zmianę postanowień co do władzy rodzicielskiej. Zdaniem Sądu I. K. w tym czasie – mimo braku przywrócenia władzy rodzicielskiej – wykonywała obowiązki rodzica zastępczego i mogła w następstwie J. E. wraz z córką opracować program z art. 145 ust. 4 ustawy (podobnie jak koordynator lub pracownik socjalny lub inna osoba w rozumieniu art.145 ust. 3 ustawy), była bowiem prawnym opiekunem dziecka.
Z tych przyczyn, wobec naruszenia przepisów postępowania dowodowego wymienionych wyżej mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, doszło także do istotnego naruszenia przepisów prawa materialnego z art. 140 ust. 1 w zw. art. 145 ust. 1, 2, 3, 4, 6 i 8 ustawy mającego wpływ na wynik sprawy i Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w wyroku uchylając decyzje obu instancji.
W toku ponownego postępowania organy przeprowadzą prawidłowe i wnikliwe postępowanie dowodowe ustalając okoliczności faktyczne i prawne odnoszące się do postępowania opiekuńczego po [...]. wynikające m.inn. z akt sądu rodzinnego, wywiadów kuratora sądowego, akt nadzorczych PCPR, (w tym czynności pracownika socjalnego i koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej) i akt postępowania karnego, w zakresie w jakim odnoszą się i mają wpływ na spełnienie przesłanki z art. 140 ust. 1 pkt 1 litera b) i art. 145 ust. 1, 4, i ust. 8 ustawy.