Uzasadnienie
H. D., G. D. i D. K. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 25 lutego 2014 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia na rzecz M. S. i W. S. warunków zabudowy terenu.
G. D., wezwana na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II tut. Sądu z dnia 12 czerwca 2014 r. do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 500 zł., wniosła o zwolnienie od wpisu od skargi, wskazując że pobiera emeryturę w kwocie 994,76 zł netto, a jej mąż jest inwalidą I grupy i prawie całość swojego świadczenia przeznacza na rehabilitację oraz leki.
Na wezwanie referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku przez nadesłanie wypełnionego formularza oraz wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy, przedłożenia specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego mieszkania i kosztów utrzymania siebie oraz członków gospodarstwa domowego, skarżąca sprecyzowała, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając żądanie wskazała na złą sytuację finansową, spowodowaną niskimi dochodami i oświadczyła, że tworzy samodzielnie gospodarstwo domowe, którego jedynym źródłem dochodu jest jej emerytura w kwocie 994,76 zł, posiada ½ część budynku mieszkalnego, tj. poddasze o pow. 66 m², z czego zajmuje 33 m², a także w ½ zabudowania gospodarcze o pow. 18,80 m² oraz grunt o pow. 108,75 m². Miesięczne wydatki z tytułu koniecznego utrzymania mieszkania wynoszą: woda i ścieki - 15 zł, gaz - 17,50 zł, energia elektryczna - 40 zł, czynsz i podatek od nieruchomości - 39 zł kwartalnie, wywóz śmieci - 8 zł. Ponadto miesięcznie na własne utrzymanie wydaje 450 zł tytułem wyżywienia oraz 100 zł na zakup lekarstw.
Pozostałą kwotę dochodu gromadzi na operację oczu. Ponadto, w piśmie z dnia 11 lipca 2014 r. G. D. oświadczyła, że z mężem – H. D. prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, gdyż od ponad 20 lat są w nieformalnej separacji. Skarżąca dołączyła ponadto wyciągi bankowe za okres od marca do czerwca 2014 r.
Pismem z dnia 5 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przez:
- - udokumentowanie ponoszonych wydatków mieszkaniowych, przez przedłożenie np. kserokopii rachunków i faktur z tytułu opłat lokalowych podanych w formularzu wniosku;
- - sprecyzowanie sytuacji rodzinnej, przez: podanie czy zostały wszczęte procedury sądowe zmierzające do rozwiązania małżeństwa przez rozwód, bądź orzeczenia o separacji; czy wnioskodawczyni mieszka wraz z mężem w jednym lokalu mieszkalnym i czy partycypują wspólnie w kosztach jego utrzymania oraz dlaczego mąż wnioskodawczyni, pomimo nieformalnej separacji i twierdzeniu wnioskodawczyni, że nie tworzy z nim wspólnego gospodarstwa domowego, odbiera kierowaną do niej korespondencję sądową;
- - podanie wysokości udziału męża w utrzymaniu mieszkania, jeżeli uczestniczy on w partycypacji kosztów utrzymania.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżąca w piśmie z dnia 11 sierpnia 2014 r. wyjaśniła, że pozostają z mężem w rzeczywistej separacji, a każde z nich zajmuje jeden z lokali położonych na I piętrze budynku, zakupionego wspólnie przed laty od Gminy [...], gdzie zamieszkiwały przedtem dwie rodziny. Wszystkie rachunki są wystawiane na męża, lecz wnioskodawczyni na mocy ustnego porozumienia ponosi połowę wszystkich kosztów, w tym również utrzymania budynku i pomieszczeń gospodarczych, sama zaś ponosi takie koszty utrzymania mieszkania jak naprawa instalacji elektrycznej i grzewczej, drobne naprawy wyposażenia, malowanie ścian i sufitów.
Natomiast listonosz przekazuje przesyłki polecone osobie obecnej aktualnie w domu. Ponadto stwierdziła, że z uwagi na nieobecność męża w miejscu zamieszkania nie jest w stanie przedłożyć żądanych faktur i rachunków z tytułu opłat lokalowych, gdyż jedynym ich dysponentem jest mąż.
Postanowieniem z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt II SA/Op 306/14, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu odmówił przyznania prawa pomocy. Postanowienie to doręczone zostało w dniu 6 października 2014 r.
Od powyższego postanowienia G. D. wniosła sprzeciw w dniu 13 października 2014 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej), wskazując, że we wniosku podała zaniżone koszty opłaty za gaz, gdyż z uwagi na posiadane ogrzewanie gazowe są one wyższe w okresie zimowym i w półrocznym rozliczeniu wynoszą 227 zł w przeliczeniu na miesiąc, z czego przypadająca na nią połowa wynosi 113,50 zł. Stwierdziła ponadto, że stan konta nie oznacza, iż posiada środki wystarczające na uiszczenie wpisu, a dochód z tytułu emerytury nie jest kwotą zawrotną na utrzymanie, zwłaszcza przy konieczności poczynienia oszczędności na operacje oczu. Wyjaśniła, że nie posiada rachunków na zakup leków, natomiast dołączyła kserokopie faktur za gaz, energię elektryczną, wodę i ścieki, wywóz odpadów oraz decyzji w sprawie ustalenia podatku od nieruchomości na rok 2014.
Zarządzeniem z dnia 30 października 2014 r. Przewodniczący Wydziału II tut. Sądu zmienił zarządzenie z dnia 12 czerwca 2014 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu do skargi i ustalił, że wpis od skargi wynosi 500 zł, a do jego uiszczenia skarżący: H. D., G. D. oraz D. K. zobowiązani są solidarnie.
W związku z wniesionym sprzeciwem od postanowienia referendarza sądowego z dnia 2 października 2014 r. Sąd wezwał skarżącą do złożenia oświadczenia, czy wobec zmiany zarządzenia w przedmiocie wpisu cofa złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wyjaśniono skarżącej, że na mocy zmienionego zarządzenia z dnia 30 października 2014 r. wszyscy skarżący będący współwłaścicielami działki nr A, przy ul. [...] w [...] są w tej sprawie zobowiązani do ponoszenia kosztów sądowych solidarnie, co oznacza, że opłacenie jednego wymaganego wpisu przez któregokolwiek z nich zwalnia z tego obowiązku pozostałych skarżących. Wyjaśniono ponadto skarżącej, że H. D. uiścił już wymagany wpis w kwocie 500 zł. Jednocześnie wezwano skarżącą - w razie gdy nie cofnie wniosku o przyznanie prawa pomocy - do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie:
- - dokumentów dotyczących aktualnych dochodów jej męża – H. D. (zaświadczenie o wynagrodzeniu, odcinek emerytury lub renty),
- - deklaracji podatkowej swojej i małżonka za rok 2013 r., z potwierdzeniem złożenia w urzędzie skarbowym, lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów małżonków za ten okres,
- - wyciągów z posiadanych przez jej męża rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, tj. sierpnia, września i października 2014 r.
Pouczono skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania wezwania może być uznane za niewykazanie spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i może skutkować odmową przyznania prawa pomocy.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca w piśmie z dnia 13 listopada 2014 r. poinformowała, że obecnie nie jest w stanie przesłać dokumentów wymienionych w wezwaniu ze względu na chorobę H. D. Wyjaśniła, że wszystkie czynności związane z podatkiem realizuje w jej imieniu ZUS w [...]. Dokumenty dotyczące jej dochodów wysłała już wcześniej do Sądu, a za H. D. nie odpowiada, gdyż prowadzi on odrębne gospodarstwo domowe. Do pisma dołączyła deklarację podatkową za rok 2013 oraz zaświadczenie o wysokości emerytury z dnia 13 listopada 2014 r.
Ponadto, do tut. Sądu wpłynęło pismo H. D. z dnia 13 listopada 2014 r., którym poinformował, że ze względu na jego stan zdrowia nie może dostarczyć żadnych dokumentów, ma 76 lat i od 2004 r. występują u niego poważne schorzenia [...], [...] i [...], na dowód czego dołączył wyrok o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, a aktualnie ma problemy z poruszaniem się. Stwierdził, że jako osoba starsza i schorowana nie oczekuje specjalnego traktowania, ale uważa, że ma prawo do bezpiecznego zamieszkiwania we własnym mieszkaniu, aby decyzje wydane przez organy samorządowe i odwoławcze (SKO) były uczciwe i zgodne z prawem, zaś decyzje obu organów wydano na podstawie dokumentu poświadczającego nieprawdę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje
Wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
W niniejszej sprawie skarżąca wniosła sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 2 października 2014 r. w ustawowym terminie siedmiu dni, a więc postanowienie to utraciło moc, a wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd.
Na wstępie wskazać przyjdzie, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Podkreślić należy, iż użycie w przywołanych powyżej przepisach określenia "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i to ona ma przekonać sąd, należycie uzasadniając i uprawdopodobniając okoliczności, które podaje we wniosku, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania, czyli że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym lub całkowitym. Ponadto, pojęcia "stan majątkowy strony" użytego w powyższych przepisach nie można interpretować wąsko, gdyż pojęcie "stanu majątkowego strony" nie jest tożsame z pojęciem "jej majątku". Jest ono zakresem zbliżone do pojęcia "sytuacji majątkowej", która obejmuje również dochody i majątek osób prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe, czy też w inny sposób wpływających na jego możliwości finansowe (por. postanowienie NSA z 17 maja 2006 r., I OZ 657/0, System Informacji Prawnej LEX nr 181557).
W ocenie Sądu, skarżąca pomimo wezwania i pouczenia jej o skutkach niezastosowania się do jego treści, nie wyjaśniła wątpliwości odnoszących się do stanu majątkowego jej i jej rodziny. Należy w tym miejscu dostrzec, że skarżąca fakt niezłożenia pozwu rozwodowego lub wniosku o separację tłumaczyła tym, że pozostaje w rzeczywistej separacji z mężem, a formalne dopełnienie tego faktu nie jest jej potrzebne z uwagi na podeszły wiek. Brak zatem przesłania przez skarżącą, któregoś z powyższych dokumentów wzbudzał uzasadnioną wątpliwość, czy skarżąca faktycznie nie prowadzi z mężem wspólnego gospodarstwa domowego, a w konsekwencji, czy nie może liczyć także na jego dochód. Na zasadzie bowiem art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59, z późn. zm.) małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że z uwagi na treść powyższych przepisów małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się zatem z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego, czy faktu pozostawania w separacji. Z tego powodu rozdzielność majątkowa małżeńska czy pozostawanie w nieformalnej separacji nie zwalnia z obowiązku udzielenia informacji o sytuacji majątkowej oraz finansowej współmałżonka (por. postanowienia NSA: z 27 listopada 2013 r., I FZ 434/13; z 8 lipca 2013 r., II FZ 321/13; z 10 kwietnia 2013 r., I GZ 107/13; z 28 grudnia 2012 r., II FZ 1020/12; z 28 grudnia 2012 r., II FZ 981/12; z 28 września 2011 r., I FZ 196/11 - dostępne na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl.).
Ustalenie zatem dochodów męża skarżącej i jego sytuacji majątkowej ma znaczenie i skoro skarżąca twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223)."
W tych okolicznościach na sytuację skarżącej niewątpliwie wpływa sytuacja majątkowa jej męża, stąd Sąd poczynił próby jej ustalenia.
Zasadnicze znaczenie dla rozpoznania wniosku ma analiza przesłanek przyznania prawa pomocy stronie skarżącej, wymienionych w przywołanym art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skarżąca powinna się zatem liczyć z tym, iż w przypadku nieprzedłożenia pełnych danych dotyczących sytuacji majątkowej jej oraz osób jej bliskich, Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z 11 grudnia 2008 r., I FZ 394/08; z 15 września 2010 r., II FZ 400/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skarżąca wykazała jedynie swój comiesięczny dochód i wysokość wydatków, wskazując, że odpowiadają one połowie kwot rachunków za gaz, prąd, wywóz śmieci, wodę i kanalizację, podatku od nieruchomości. Wskazała, że z emerytury wynoszącej 994,76 zł netto łącznie opłaca z powyższych tytułów, średnio miesięcznie 119,50 zł oraz lekarstwa w kwocie 100 zł, a na wyżywienie wydaje średnio miesięcznie 450 zł, co daje łącznie kwotę wydatków 669,50 zł, natomiast pozostałą kwotę, czyli około 325,26 zł, odkłada na operację oczu. Z wyciągów z rachunku bankowego skarżącej wynika, że na dzień 10 lipca 2014 r. posiadała na nim środki w wysokości 859,16 zł. Skarżąca nie przesłała przy tym żadnych dokumentów odnośnie kwot wydatkowanych na leki, czy też potwierdzających jej stan zdrowia, w tym potrzebę operacji oczu.
W zakreślonym przez Sąd terminie skarżąca nie przesłała też dokumentów dotyczących dochodów męża oraz stanu jego konta bankowego. Brak jest zatem jakichkolwiek dowodów, które wskazywałyby, jaką kwotą dysponuje miesięcznie H. D. Jak wyjaśniono wyżej, nie pozostaje to bez wpływu na sytuację materialną G. D., a wręcz przeciwnie - powinno być brane pod uwagę przy ocenie spełnienia przez nią przesłanek przyznania prawa pomocy. H. D. przesłał wprawdzie dokument potwierdzający, że jest on osobą niepełnosprawną, wymagającą leczenia, jednakże bez informacji o posiadanych środkach finansowych. Brak jest zatem możliwości stwierdzenia, czy ze środków tych może on wspomóc swoją małżonkę. Tym samym nie można ocenić, czy G. D. powinno być przyznane prawo pomocy we wnioskowanym zakresie.
Ponadto na zasadzie art. 6 P.p.s.a., nakazującego Sądowi udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i zaniedbań, Sąd wyjaśnia po raz kolejny, że w związku z solidarnym zobowiązaniem do uiszczenia wpisu do skargi, uiszczenie wymaganego wpisu przez H. D. spowodowało zwolnienie pozostałych skarżących. Tym samym po stronie G. D. i D. K. nie istnieje już obowiązek uiszczenia wpisu, a wniesiona skarga zostanie rozpoznana przez Sąd.
W tym miejscu wyjaśnić też przyjdzie, że prawo pomocy jest instytucją prawną dotyczącą wyłącznie podmiotu wskazanego w postanowieniu sądu, mocą którego udzielono takiej pomocy stronie. W przypadku zatem występowania po stronie skarżących kilku osób, jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie, przyznanie tylko niektórym z nich zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych nie powoduje automatycznego zwolnienia od obowiązku uiszczania opłat wszystkich pozostałych skarżących.
Reasumując, nieujawnienie sytuacji majątkowej oraz finansowej męża skarżącej nie pozwala na całościową ocenę jej sytuacji materialnej przez Sąd. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy współmałżonka strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z 23 października 2013 r., I FZ 426/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wobec braku wykazania przez skarżącą wszystkich danych, do których nadesłania została przez Sąd wezwana, a które miały istotny wpływ dla określenia jej sytuacji materialnej, należało stwierdzić, że strona nie wykazała zaistnienia przesłanek, od których uzależnione jest przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a orzekający Sąd nie jest w stanie w pełni zweryfikować sytuacji finansowej i majątkowej skarżącej oraz jej możliwości płatniczych.
Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.