Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez S. H. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w N., nr [...] z dnia [...] w sprawie odmowy przyznania pomocy w formie zasiłku celowego z pomocy społecznej. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia z pomocy społecznej.
W toku postępowania skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata z urzędu. Z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że S. H. prowadzi gospodarstwo domowe z trójką dzieci, w szczególności bliźniakami D. i P. H., urodzonymi 17 stycznia 1990 r. i córką D. H., urodzoną 19 kwietnia 1995 r. Rodzina zajmuje mieszkanie spółdzielcze o powierzchni 48,65 m ². Strona zaznaczyła, że dzieci nie posiadają żadnego majątku, a ich ojciec P. H. nie prowadzi z rodziną wspólnego gospodarstwa domowego. P. H. jest pod opieką swojej siostry, zamieszkałej w K., która pomaga mu także w leczeniu przewlekłej choroby. Skarżąca zaznaczyła, że z OPS N. otrzymuje pomoc w postaci dodatku mieszkaniowego w kwocie 232,19 zł, a dzieci otrzymują zasiłek rodzinny w łącznej kwocie 367 zł. Ponadto dzieci mają prawo do stypendium, które w roku szkolnym 2009/2010 wyniosło po 850 zł. Do formularza strona załączyła rachunek za gaz za okres od 2 maja 2009 r. do 4 maja 2010 r., z którego wynika należność w kwocie 93,33 zł. Przedstawiła także decyzję KRUS w sprawie określenia wysokości renty P. H. od 1 marca 2010 r. na kwotę 872,21 zł. Z kopii faktur za energię elektryczną wynikało, że opłata za prąd w okresie od kwietnia 2010 r. do września 2010 r. stanowiła kwoty od 102,70 zł do 105,76 zł.
Na wezwanie referendarza w trybie art. 255 P.p.s.a. strona nie przedłożyła deklaracji podatkowej dotyczącej podatku dochodowego od osób fizycznych, ani zaświadczenia o dochodach uzyskanych w 2009 r., wykazała decyzją z dnia 21 maja 2010 r. wydaną przez Burmistrza Nysy przyznanie jej dzieciom stypendium w wysokości 850 zł miesięcznie.
Strona nie wyjaśniła jednak w jaki sposób rozliczono środki pieniężne uzyskane ze sprzedaży gospodarstwa rolnego, będącego uprzednio własnością P. K., gdyż na podstawie okoliczności znanych sądowi z urzędu ustalono, że P. H. był właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni ponad 17 ha położonej w K., gmina M., którą sprzedał aktem notarialnym z 1 lipca 2008 r. za kwotę 360 tysięcy złotych w ratach płatnych: pierwsza w kwocie 190 tysięcy w momencie zawarcia umowy oraz w trzech kolejnych ratach po 60 tysięcy złotych, 60 tysięcy złotych i 50 tysięcy złotych w okresach półrocznych od 31 grudnia 2008 r. do 31 grudnia 2009 r.
Na kolejne wezwanie referendarza sądowego do uzupełnienia oświadczeń w przedmiocie sprzedaży i zadysponowania sumą uzyskaną ze sprzedaży gospodarstwa rolnego skarżąca wyjaśniła, że nie ma dowodu wydania przez męża na leczenie kwoty 60 tysięcy złotych, ani darowania jego rodzeństwu po 1/6 ceny ze sprzedaży gospodarstwa – co miało być - wykonaniem woli zmarłych rodziców.
Postanowieniem z dnia 14 września 2010 r. w sprawie II SA/Op 337/10 referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił stronie przyznania prawa pomocy.
Pismem z 24 września 2010 r. skarżąca wniosła sprzeciw od wymienionego postanowienia w trybie art. 259 § 1 P.p.s.a. W sprzeciwie strona podniosła, że "spełniła wymogi prawne do przyznania jej prawa pomocy" we wnioskowanej formie i "odmowa jest dla niej krzywdząca". Podniosła, że nie stać jej na obrońcę z wyboru, bo od trzech lat odmawia się jej świadczeń z pomocy społecznej. Zaprzeczyła, aby posiadała środki pieniężne pochodzące ze sprzedaży gospodarstwa rolnego, będącego własnością męża. Zaznaczyła, że posiadanie tej nieruchomości przez męża i jej późniejsza sprzedaż nie ma związku z sytuacją dochodową w jakiej się znalazła wraz z trójką uczących się dzieci. Wywodziła dalej, że bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny nie może ponieść kosztów postępowania sądowego w części dotyczącej ustanowienia adwokata z wyboru, gdyż nie stać jej na wyłożenie 1 tysiąca złotych w każdej z prowadzonych spraw.
Zarzuciła sądowi i organowi odwoławczemu, że pod pozorem "wyszukanego bogactwa" i przez niewłaściwe prowadzenie postępowania odmawia się jej przyznania prawa pomocy, mimo, że wcześniej z takiego prawa korzystała. Na koniec zaakcentowała, że podstawową przesłanką przyznania jej prawa pomocy powinien być trwały brak zatrudnienia, a w związku z tym brak stałego dochodu i korzystanie ze świadczeń pomocy społecznej w postaci dodatku mieszkaniowego, zasiłku rodzinnego i stypendiów socjalnych dla dzieci.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego (...), przy czym samo ustanowienie adwokata oznacza przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (por. art. 244 § 1 i art. 245 § 1 i § 3 P.p.s.a.).
Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto zgodnie z art. 236 § 3 P.p.s.a. adwokata można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym.
Zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub nie pozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym (...), przy czym wniosek taki składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru (por. art. 252 § 2 P.p.s.a.)
Czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy mogą wykonywać referendarze sądowi, i należą do nich m.in. wzywanie stron do uzupełnienia braków formalnych wniosku, a także do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów, wydawanie zarządzeń o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania i wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień, co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy (por. art. 258 § 1 i § 2 P.p.s.a.). Od zarządzeń i postanowień o jakich mowa w art. 258 § 2 pkt 6 do 8 P.p.s.a. strona może wnieść do właściwego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego sprzeciw w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Sprzeciw wnoszony samodzielnie przez stronę nie wymaga co do zasady uzasadnienia. W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (por. art. 260 P.p.s.a.).
Z powyższych regulacji wynika, że po wniesieniu sprzeciwu wniosek strony o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu, niejako na nowo, choć nie ma potrzeby ponawiania przez stronę czynności złożenia kolejnego formularza o jakim stanowi art. 252 § 2 P.p.s.a., lub kolejnych oświadczeń w trybie art. 255 P.p.s.a. Dotychczas złożone w tym trybie oświadczenia i załączone do nich dokumenty stanowią bowiem nadal materiał dowodowy, w oparciu o który sąd rozpoznaje wniosek, w tym wypadku na tle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 i § 3 P.p.s.a., w związku z art. 245 § 1 i § 3 P.p.s.a.
Zdaniem Sądu skarżąca nie wykazała podstaw faktycznych do przyjęcia po jej stronie przesłanek przyznania adwokata z urzędu w ramach prawa pomocy. Z mocy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. strona winna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Po pierwsze godzi się zważyć, że strona korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych (opłaty sądowej i zwrotu wydatków) z mocy art. 239 pkt 1 litera a P.p.s.a., gdyż przedmiotem sprawy są świadczenia pomocy społecznej.
Po wtóre zasadą postępowania sądowego przed sądem administracyjnym jest odpłatność (por. art. 199 P.p.s.a.). Prawo pomocy w jakimkolwiek zakresie jest od tej zasady wyjątkiem.
Po trzecie zarzucona przez stronę rozbieżność ocen, a w konsekwencji niesprawiedliwość odmowy przyznania prawa ubogich w obecnie rozpoznawanej sprawie, w stosunku do kilku spraw wcześniejszych, w których ustanowiono stronie adwokata, jest wynikiem okoliczności ujawnionych przez sąd z urzędu, a dotyczących posiadania nieruchomości rolnej w K., a zbytej za niebagatelną kwotę 360 tysięcy złotych, z terminem płatności ostatniej raty 31 grudnia 2009 r. Na wyraźne żądanie referendarza, znajdujące oparcie w art. 255 P.p.s.a., skarżąca nie udzieliła jednoznacznej odpowiedzi. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego ocenia taką sytuację jednoznacznie. Jeżeli strona w jakikolwiek sposób uchyla się od złożenia wyjaśnień, oświadczeń lub dokumentów służących ocenie jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, to musi się liczyć z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyjęcia jej wniosku za uzasadniony (por. np. postanowienie NSA z 23 kwietnia 2009 r., I Fz 71/09, opubl. Lex 564253, z 23 lipca 2009 r., II Fz 260/09 opubl. Lex 552702, z 28 lipca 2009 r., I Oz 744/09 opubl. Lex 552404).
W rozpatrywanej sprawie oświadczenia strony z dnia 5 sierpnia 2010 r. i 19 sierpnia 2010 r., w tym także co do kolejnej zabudowanej nieruchomości strony położonej w R., a w większości wydzierżawionej, niczego tak naprawdę nie wyjaśniają, i są wręcz wymijające. Na ich podstawie nie sposób ocenić faktycznej sytuacji materialnej i rodzinnej S. H., poczynając od tak istotnej kwestii jak prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z mężem, uczestnictwo P. H. w kosztach utrzymania dzieci, zasady zarządzania przez małżonków majątkiem dorobkowym i odrębnym oraz korzystania z niego, w tym także w aspekcie uzyskiwanych pożytków (czynsz dzierżawny).
Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych przepisów sąd nie znalazł podstaw do przyznania stronie adwokata z urzędu.