Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opoluz 30 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Op 440/19

Uzasadnienie

Przedmiotem skargi sądowoadministracyjnej wniesionej przez W. M. jest decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z 1 października 2019 r., nr [...], mocą której organ ten utrzymał w mocy decyzję własną z 2 lipca 2019 r., nr [...], odmawiającą potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych w trybie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 690, zwanej dalej ustawą).

Wydanie tych aktów administracyjnych poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu.

Wnioskiem z 7 lutego 2019 r., W. M. (zwany dalej również jako "skarżący" bądź "wnioskodawca") zwrócił się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, na podstawie ww. ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Jako tytuł do uzyskania wymienionych statusów wskazał: 1) nieuzasadnione zwolnienia z pracy z powodu odmowy wstąpienia w szeregi PZPR;

2) wielokrotną eksmisję całej rodziny z domu przydzielonego za tzw. "mienie zabużańskie" oraz 3) szykany z powodu przynależności jego ojca do Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. We wniosku skarżący podał, że już w szkole średniej za odmowę wstąpienia do Związku Młodzieży Socjalistycznej zmuszony został do zmiany szkoły na wieczorową dla pracujących. Z kolei, za odmowę wstąpienia do PZPR był zwalniany z pracy lub zmuszany do zmiany miejsca pracy oraz miejsca zamieszkania. Dodał, że w stanie wojennym był kurierem ulotek [...], [...], [...], [...], [...]. Ponadto, dwukrotnie został aresztowany w [...] i [...].

Do pisma z 25 marca 2019 r., stanowiącego uzupełnienie wniosku, skarżący dołączył m.in. decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z 25 marca 2019 r., nr [...], stwierdzającą, że nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa i w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez niego lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Pismem z 15 kwietnia 2019 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zwrócił się do Prezesa IPN o przekazanie informacji, na podstawie art. 5 ust. 5 ustawy, o treści zgromadzonych przez Instytut dokumentów dotyczących działalności lub doznanych represjach przez skarżącego oraz o przekazanie uwierzytelnionych kopii tych dokumentów. Udzielając odpowiedzi, Prezes IPN w piśmie z 25 kwietnia 2019 r., poinformował, że w wyniku szczegółowej kwerendy dotyczącej skarżącego, przeprowadzonej w zasobach archiwalnych IPN, nie odnaleziono dokumentów spełniających wymogi z art. 2 i art. 3 ustawy.

Pismami z 15 kwietnia 2019 r. i 7 maja 2019 r. organ pierwszej instancji zwrócił się do skarżącego o uzupełnienie materiału dowodowego dotyczącego jego działalności opozycyjnej w okresie od 1 stycznia 1956 r. do 4 czerwca 1989 r. poprzez nadesłane dowodów, tj. dokumentów, zaświadczeń instytucji archiwalnych, urzędów, organizacji, oświadczeń i zeznań świadków, publikacji naukowych, które umożliwiają potwierdzenie konkretnych ram czasowych i zakresu działalności opozycyjnej.

Ustosunkowując się do wezwania organu, skarżący wraz z pismem z 27 maja 2019 r. złożył do akt sprawy dokumenty:

1. 1) dotyczące zatrudnienia w A w [...] (w okresie od [...] do [...]);
2. 2) związane z postępowaniem w zakresie odtworzenia dokumentów z przebiegu pracy zawodowej w B w [...] w okresie od [...] do [...];
3. 3) dotyczące postępowania przed sądem powszechnym w przedmiocie zapłaty wynagrodzenia za pracę;
4. 4) świadectwo pracy z [...], z treści którego wynika, że rozwiązanie stosunku pracy przez zakład pracy - A w [...], nastąpiło na podstawie art. 32 § 1 Kodeksu pracy;
5. 5) dotyczące zaginięcia legitymacji ubezpieczeniowej ([...]);
6. 6) dotyczące ojca skarżącego – M. M. - byłego oficera Wojska Polskiego i Armii Krajowej;
7. 7) dotyczące przyznania skarżącemu renty inwalidzkiej z tytułu wypadku przy pracy, któremu uległ [...].

W kolejnym piśmie z 26 czerwca 2019 r. skarżący, ustosunkowując się do zgromadzonego materiału dowodowego, ponownie opisał swoją sytuację osobistą związaną z edukacją, aresztowaniem w [...], aresztowaniem w [...] w [...], co nastąpiło w związku z roznoszeniem ulotek. Wskazał również, że w aresztowaniu tym uczestniczył jego przyjaciel z lat szkolnych W. K. Dodał ponadto, że przesłuchujący go funkcjonariusz nazywał się Z. P. i zamieszkuje w [...].

W tak ustalonym stanie faktycznym, decyzją z 2 lipca 2019 r., nr [...], działający z upoważnienia Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zastępca Dyrektora Departamentu Współpracy ze Stowarzyszeniami i Ewidencji, na podstawie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ww. ustawy odmówił skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

W uzasadnieniu organ podniósł, że skarżący złożył wniosek o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Dowodził, że do wydania decyzji o potwierdzeniu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych konieczne jest przedstawienie dowodów potwierdzających spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy oraz decyzji administracyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie spełniania warunków, o których mowa w art. 4 ww. ustawy, albo okazanie dokumentu potwierdzającego nadanie Krzyża Wolności i Solidarności.

Wnioskodawca przedstawił decyzję Prezesa IPN-u z 25 marca 2019 r., a jako tytuł do ubiegania się o status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej w powodów politycznych wskazał nieuzasadnione zwolnienia z pracy "przez PZPR-owską kadrę dyrektorską, z powodu odmowy wstąpienia w ich szeregi"; wielokrotne eksmisje z domu przydzielonego za tzw. "mienie zabużańskie"; szykany z powodu przynależności jego ojca do ZWZ i AK. Organ zaznaczył, iż celem ustalenia stanu faktycznego sprawy (pismo z 15 kwietnia 2019 r.) wystąpił z wnioskiem o kwerendę do IPN, uzyskując informację, że w archiwach IPN nie odnaleziono żadnych dokumentów w oparciu, o które możliwe byłoby przygotowanie danych o działalności opozycyjnej lub doznanych represjach, w okresie 1 stycznia 1956 r. - 4 czerwca 1989 r., w rozumieniu ustawy. Wypełniając obowiązek wynikający z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., organ w piśmie z 15 kwietnia 2019 r. i 7 maja 2019 r., zwrócił się do wnioskodawcy z prośbą o przesłanie szczegółowych informacji w kwestii prowadzonej działalności antykomunistycznej, doznanych represjach oraz o nadesłanie wszelkich dowodów potwierdzających spełnienie przez wnioskodawcę warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy.

W odpowiedzi wnioskodawca przesłał obszerną dokumentację, w jego ocenie, mającą dowodzić skali doznanych represji.

Odwołując się do treści art. 2 ustawy, organ wyjaśnił, że działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do powyższego okresu 12 miesięcy nie wlicza się jednak okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. W ocenie Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wyjaśnienia wnioskodawcy, że prowadził działalność opozycyjną w rozumieniu przepisów ustawy, nie znajdują odzwierciedlenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Pomimo wyraźnego wezwania o szczegóły prowadzonej działalności, skarżący nie wskazał jakichkolwiek konkretnych działań w ramach nielegalnych struktur organizacyjnych, których celem było odzyskanie przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

W ocenie organu, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza również, by wnioskodawca podlegał represjom, o których mowa w art. 3 ustawy. Odwołując się do treści art. 3 ww. ustawy, organ wyjaśnił, że za osobę represjonowaną może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wyszczególnionymi w tym przepisie wyłącznie z powodów politycznych, a więc w wyniku działalności politycznej lub udziału w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Przy czym analiza katalogu represji z art. 3 pkt. 3 lit. a-f wskazuje na zamierzenie ustawodawcy przypisania zasadności potwierdzenia statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych, wyłącznie w przypadku bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między jednorazowym czynem osoby, a dolegliwym dla niej represyjnym działaniem ówczesnych władz.

Według organu, wnioskodawca nie wykazał również, jak i w toku postępowania nie ustalono, by podlegał którejkolwiek z wymienionych wyżej represji, dlatego odmówiono potwierdzenia zainteresowanemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący i składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zwrócił się o uchylenie powyższej decyzji.

Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazaną na wstępie decyzją z 1 października 2019 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W motywach rozstrzygnięcia organ ponownie wskazał, że przesłanką formalną wydania decyzji na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy jest przedstawienie dowodów potwierdzających spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy oraz decyzji administracyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy, albo dokumentu potwierdzającego nadanie Krzyża Wolności i Solidarności. Organ przyznał, że wnioskodawca dołączył do wniosku decyzję Prezesa IPN, jednakże nie przedłożył dokumentów poświadczających podnoszone we wniosku fakty i okoliczność. Organ odnotował, że ubiegając się o potwierdzenie statusów określonych w ustawie, skarżący podnosił, iż w szkole za odmowę wstąpienia do ZMS był zmuszony do zmiany szkoły, a w okresie późniejszym za odmowę wstąpienia do PZPR był zwalniany z zakładów pracy lub zmuszany do zmiany miejsca pracy nadto rodzinę skarżącego wielokrotnie eksmitowano z domu, a on sam był szykanowany z powodu przynależności swojego ojca do ZWZ i AK.

W związku z powyższym, w ramach prowadzonego postępowania organ ponownie wystąpił z wnioskiem o kwerendę archiwalną do IPN. W odpowiedzi Prezes IPN poinformował, że w wyniku szczegółowej kwerendy nie odnaleziono dokumentów dotyczących działalności opozycyjnej skarżącego. Jednocześnie, pismem z 14 kwietnia 2019 r. poinformował skarżącego o przesłankach ustawowych warunkujących przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, jednocześnie wzywając do przedłożenia dodatkowych dowodów oraz powtórnie zwrócił się do wnioskodawcy o przedstawienie dowodów, które potwierdzałby spełnienie przesłanek zawartych w ustawie. Z kolei, 12 sierpnia 2019 r. przesłano do strony pismo informujące o możliwości skorzystania z uprawnień wynikających z art. 10 k.p.a.

Mając na uwadze całość zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ ponownie stwierdził, że brak jest dowodów potwierdzających prowadzenie przez stronę działalności opozycyjnej przez okres, co najmniej 12 miesięcy, w strukturach zorganizowanych bądź we współpracy ze zorganizowanymi strukturami. Zdaniem Szefa Urzędu, z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika również, aby wnioskodawca doznał represji określonych w art. 3 ustawy.

Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem, skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, domagając się ponownego zbadania i rozstrzygnięcia sprawy. W uzasadnieniu skargi przedstawił swoją sytuację osobistą i zdrowotną oraz wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika, zwolnienie od kosztów sądowych oraz wpisu od skargi.

Postanowieniem z 13 stycznia 2020 r., sygn. akt II SPP/Op 104/19, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi i ustanowienia radcy prawnego oraz oddalił wniosek w pozostałym zakresie. Na skutek rozpoznania sprzeciwu od powyższego rozstrzygnięcia, postanowieniem z 13 lutego 2020 r., sygn. akt II SPP/Op 104/19, WSA w Opolu utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.

Pismem z 4 marca 2020 r., ustanowiony w sprawie pełnomocnik domagał się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Uzupełniając skargę, podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego oraz prawa materialnego. W zakresie naruszenia przepisów postępowania wskazał na:

1. 1) art. 77 § 1 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu fatycznego, w tym niepodjęcie przez organ działań zmierzających do pełnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności oraz niezbadanie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego;
2. 2) art. 8 § 1 w zw. z art. 7 k.p.a., poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej oraz niepodejmowania przez organ czynności z urzędu.

Z kolei, w zakresie naruszenia prawa materialnego wskazał na art. 3 pkt 3 lit.c i d ustawy, poprzez niewłaściwe zastosowanie w zakresie uznania, iż skarżący nie może zostać uznany za osobę represjonowaną z powodów politycznych, podczas gdy prawidłowo zebrany przez organ materiał dowodowy doprowadziłby do uznania, że skarżący wypełnił przesłanki do uznania go za osobę represjonowaną ze względów politycznych.

Uzasadniając swoje stanowisko pełnomocnik podniósł, że skarżący jest osobą starszą, działającą do tej pory bez profesjonalnego pełnomocnika a przedmiotem wydanych decyzji było zgromadzenie dowodów dotyczących okoliczności faktycznych mających miejsce kilkadziesiąt lat temu. Wobec powyższego, organ winien w sposób szczegółowo wnikliwy zgromadzić niezbędny materiał dowodowy, w tym podejmując działania z urzędu. Tymczasem, zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w odpowiedzi na skargę organ wskazał wszystkie przesłanki konieczne do uzyskania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej ze względów politycznych, nie uzasadniając szczegółowo braku spełnienia każdej ze wskazanych tam przesłanek przez skarżącego. Takie działanie, w ocenie pełnomocnika, spowodowało, że skarżący nie wiedział, jakimi dokumentami ma udowodnić spełnienie przesłanek ustawowych. Przedłożył sporo dokumentów, które finalnie zostały uznane za nieistotne w sprawie.

Ponadto pełnomocnik podniósł, że organ skupił się wyłącznie na okolicznościach mających potwierdzać status działacza opozycji antykomunistycznej, bagatelizując zupełnie okoliczności, które mogłyby potwierdzać status osoby represjonowanej ze względów politycznych. Stąd też, w ocenie pełnomocnika, skarżący został wprowadzony w błąd, co do tego, że przesyłane przez niego dokumenty mają dotyczyć wyłącznie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej, a więc nie dołączył dowodów potwierdzających status osoby represjonowanej ze względów politycznych. W przedkładanych dokumentach skarżący wykazywał, że brał udział w wystąpieniach wolnościowych na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości oraz respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, jak również wykazał, że w okresie od [...] do [...] pracował w 14 różnych miejscach, oświadczając, że z części nich został zwolniony z powodów politycznych.

Organ w żadnym z pism nie starał się wyjaśnić okoliczności wielokrotnego zwalniania skarżącego z pracy, skupiając się wyłącznie na wykazaniu przesłanek odnośnie do statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Zaniechanie zatem przez organ podjęcia czynności zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza gdy strona powołuje się na istotne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji. Pełnomocnik podkreślił ponadto, że osoby, które podejmowały działalność antykomunistyczną czy były represjonowane ze względów politycznych, winny być przez organy państwowe traktowane wyjątkowo, ze względu na ich udział w odzyskaniu przez Polskę niepodległości oraz respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Tymczasem, z pism organu kierowanych do skarżącego wynika, że uzyskanie statusu działacza antykomunistycznego lub osoby represjonowanej ze względów politycznych jest obwarowane niemożliwymi do spełnienia przesłankami, jest wyłącznie iluzoryczne. Takie działania organu spowodowało utratę zaufania skarżącego do organu władzy publicznej.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm. - zwanej dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Zakres kontroli sądowej wyznaczony jest natomiast przez przepis art. 134 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Powołana regulacja oznacza, iż niezależnie od zarzutów skargi ocenie sądu poddana jest cała sprawa administracyjnej zarówno w zakresie postępowania poprzedzającego jej wydanie jak i zastosowania prawa materialnego, z obowiązkiem przestrzegania zakazu zmiany zaskarżonego aktu na niekorzyść strony skarżącej.

Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych powyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Na wstępie przypomnieć należy, że przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 1 października 2019 r., nr [...], którą organ ten utrzymał w mocy decyzję własną z 2 lipca 2019 r., odmawiającą skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Materialnoprawną podstawą kontrolowanego rozstrzygnięcia były przepisy przywołanej ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 690), zwanej nadal ustawą.

Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy, działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r.(art. 2 ust. 2 ustawy).

Natomiast osobą represjonowaną z powodów politycznych, w myśl art. 3 cyt. ustawy jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:

1. 1) przebywała w:
2. a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,
3. b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;
4. 2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;
5. 3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym:
6. a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575 oraz z 2018 r. poz. 5 i 369), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni,
7. b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia,
8. c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu,
9. d) została z nią rozwiązana umowa o pracę,
10. e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły,
11. f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok;
12. 4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Przy czym, zgodnie z art. 4 tej ustawy, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych prawa człowieka w Polsce, i co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Dodać również wypada, że status "działacza opozycji antykomunistycznej" lub "osoby represjonowanej z powodów politycznych" może zostać potwierdzony przez właściwy organ wyłącznie osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę odpowiednio w art. 2 oraz art. 3 ustawy.

Z treści powyższych przepisów wynika zatem, że status działacza opozycji antykomunistycznej może zostać przyznany wyłącznie osobie, która w okresie wskazanym w art. 2 tej ustawy prowadziła działalność w warunkach i celu określonym w ustawie. Natomiast za osobę represjonowaną może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wymienionymi w art. 3 cyt. ustawy i nastąpiło to z powodów politycznych.

Spór w niniejszej sprawie dotyczył kwestii, czy w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego skarżący spełnił ustawowe przesłanki dla wnioskowanego przez siebie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Odmawiając skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych organ wskazał, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie potwierdza antykomunistycznej działalności strony określonej powołaną ustawą. W ocenie organu, materiał dowodowy nie pozwala stwierdzić, że strona prowadziła działalność opozycyjną, jak również by podlegała represjom, o których mowa w ustawie.

Sąd rozpoznający sprawę nie podziela ustaleń faktycznych poczynionych przez organ, uznając za zasadny zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe przepisy nakazują organom wyjaśnienie istotnych kwestii po wyczerpującym zebraniu, rozpatrzeniu i ocenie całego materiału dowodowego oraz kierowanie się przy tym zasadą prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a ponadto elementy powyższe mają znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Obowiązkiem każdego organu administracji jest bowiem wyczerpujące wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, w szczególności uzasadnienie winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa.

Nieustalenie przez organy w ramach toczącego się postępowania lub pominięcie w uzasadnieniu decyzji okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, może stanowić przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Powtórzyć przyjdzie, że stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4.

W myśl art. 5 ust. 2 ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza się na wniosek działacza opozycji antykomunistycznej osoby represjonowanej z powodów politycznych, wdowy lub wdowca po działacza opozycji antykomunistycznej lub osobie represjonowanej z powodów politycznych lub innego członka rodziny zmarłego działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy do wniosku dołącza się dowody potwierdzające spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy (pkt 1) oraz decyzję administracyjną Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie spełniania warunków, o których mowa w art. 4, albo dokument potwierdzający nadanie Krzyża Wolności i Solidarności (pkt 2).

Zauważyć w tym miejscu należy, że postępowanie administracyjne w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych toczy się według reguł określonych w k.p.a. Zatem, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wydając decyzję w przedmiocie tego statusu obowiązany jest kierować się m.in. zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 k.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Oznacza to, że organ związany jest przepisami bezwzględnie obowiązującymi, a wszystkie wydawane przez niego decyzje powinny znaleźć oparcie w tych przepisach.

Obowiązkom powyższym organ w sprawie niniejszej w pełni nie sprostał.

W niniejszej sprawie, co jest niesporne, skarżący uzyskał decyzję Prezesa IPN z dnia 25 marca 2019 r., w której organ ten stwierdził, że skarżący nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, a w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Tym samym stwierdzić trzeba, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki negatywne, co do przyznania wnioskowanego statusu. Ponadto organ prowadzący postępowanie uzyskał w trybie art. 5 ust. 5 ustawy informację, że w wyniku kwerendy przeprowadzonej w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej w związku z realizacją wniosku o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełniania warunków, o których mowa w art. 4 ustawy, nie odnaleziono dokumentów potwierdzających działalność skarżącego w rozumieniu art. 2 i art. 3 ustawy.

Uwzględniając powyższe wskazać należy, że dowody i informacje uzyskane w zaświadczeniach IPN nie są jedynymi środkami dowodowymi, z jakich organ w tego typu postępowaniach może korzystać. Żaden przepis powołanej ustawy nie ogranicza bowiem w ten sposób postępowania dowodowego, nie zwalnia też organu od przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego z zastosowaniem ogólnych zasad ujętych w art. 7, art. 77 czy art. 80 k.p.a. Ocena materiału dowodowego dokonana przez organ musi być wyczerpująca i winna odnosić się do wszystkich istotnych okoliczności podnoszonych przez stronę postępowania. Organ winien wskazać, którym dowodom przyznaje moc dowodową, a którym odmawia wiarygodności i z jakich przyczyn. Artykuł 77 k.p.a. nakłada na organ administracji obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Oznacza to, że organ administracyjny prowadzący postępowanie jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy i podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania zgodnej z prawem decyzji.

Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 k.p.a.).

W ocenie Sądu, z akt sprawy nie wynika, aby postępowanie dowodowe było przeprowadzone w sposób wyczerpujący. Sąd zgadza się z generalnym zarzutem skargi, wyartykułowanym przez pełnomocnika skarżącego, że przeprowadzone postępowanie administracyjne obarczone jest wadą, wynikającą z naruszenia zasad i przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności w zakresie prowadzonego postępowania dowodowego oraz zasady zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Jak już wywiedziono, tylko prawidłowo ustalony stan faktyczny ma znaczenie dla poprawnego, zgodnego z obowiązującym stanem prawnym, rozpoznania sprawy i orzeczenia o prawach i obowiązkach stron.

Wobec tego w sytuacji, gdy strona powołuje się na dokumentację wskazującą istotne dla sprawy okoliczności, przeczące tezie przyjętej przez organ administracji, to obowiązkiem organu jest podjęcie działań mających na celu pozyskanie wskazanej dokumentacji (czy to od strony, czy podmiotów dysponujących tymi dokumentami), jak również rozważenie przesłuchania strony, albowiem zadawanie konkretnych pytań pozwoliłoby organowi uzyskać wiadomości niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy.

Nie może umknąć uwadze Sądu, że zarówno w skardze jak i pismach procesowych składanych w toku postępowania administracyjnego, skarżący informował, organ, że posiada szereg dokumentów, które jest w stanie przedłożyć. Jednakże oczekiwał, że organ dokładnie wskaże, jakie dokumenty są zasadnicze i istotne, pozwalające na uwzględnienie złożonego wniosku. Dostrzec wypada, że z treści pism złożonych do akt sprawy wynika, że skarżący brał udział w wystąpieniach wolnościowych na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości oraz respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, jak również, że w okresie od [...] do [...] pracował w 14 różnych zakładach pracy, zwalniany z powodów politycznych, dwukrotnie był aresztowany. Zaznaczyć przyjdzie, że skarżący wskazywał również na osoby z imienia i nazwiska, które mogłyby poświadczyć jego aresztowanie. Tymczasem organ zupełnie się do tych kwestii nie ustosunkował, nie przesłuchał wskazanych przez skarżącego świadków, nie ustosunkował się do podnoszonego przez skarżącego zarzutu dotyczącego przyczyn i okoliczności zwalnia go z różnych miejsc zatrudnienia, rozważając wyłącznie wykazanie przesłanek pozwalających na przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej.

Z powiedzianego powyżej wynika, że ocena spełnienia przesłanek, o którym mowa w art. 2 i art. 3 ustawy, jest możliwa wyłącznie po prawidłowym ustaleniu i wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy. Wymaga to m.in. przeprowadzenia przez organ dowodów wskazanych przez stronę. Zaniechanie przez organ administracji podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza gdy strona powołuje się na istotne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji.

Należy przy tym podkreślić kluczowe znaczenie zebrania w toku postępowania całego materiału dowodowego. Obowiązek w tym zakresie spoczywa na organie, o czym stanowi art. 77 k.p.a. Jak wyżej wykazano, w realiach rozpoznawanej sprawy organ nie wykonał prawidłowo powyższych obowiązków, gdyż nie przeprowadził dowodu z przesłuchania świadków. Zgodzić się przyjdzie, że wniosek dowodowy skarżącego dotyczący przesłuchania świadków nie został zgłoszony w sposób w pełni prawidłowy. Skarżący wskazując świadków, nie wyartykułował w stanowczy sposób, że domaga się ich przesłuchania, nie podał ich danych adresowych. Mogło to po stronie organu rodzić pewne wątpliwość, co do intencji skarżącego. Niemniej organ prowadzący postępowanie powinien był uwzględnić nieporadność skarżącego w podejmowanych działaniach procesowych i w celu wyjaśnienia powstałych wątpliwości zobowiązany był wezwać skarżącego do sprecyzowania, czy domaga się on przesłuchania, jako świadków osób wskazanych w jego piśmie, jak i do podania ich danych adresowych.

Co istotne, również w pismach z 15 kwietnia 2019 r. i 7 maja 2019 r. wskazano ogólnikowo na dowody, jakie skarżący winien przedłożyć celem potwierdzenia ram czasowych i zakresu działalności opozycyjnej. Wprawdzie to na skarżącym spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów potwierdzających spełnienie ustawowych przesłanek do uznania go za działacza opozycji antykomunistycznej lub osobę represjonowaną z powodów politycznych, lecz nie zwalnia to organu od obowiązku podejmowania działań zmierzających do pełnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.

W ocenie Sądu, temu obowiązkowi w rozpoznawanej sprawie organ uchybił. W konsekwencji, zaskarżoną decyzję należało uznać za wydaną z naruszeniem art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. Zważywszy, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu.