Wyrok WSA w Poznaniu z 19 lutego 2021 r., II SA/Po 252/20

Sąd

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu

Rozpoznanie

na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego 2021 r.

Sprawa

sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2019 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...]

Skład

Sędzia WSA Edyta Podrazik przewodniczący, sprawozdawca
Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Jan Szuma

Uzasadnienie

Wójt Gminy [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], działając na podstawie art. 2 pkt 11, art. 10 ust. 2 i art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134 ze zm.; dalej: "u.p.p.w.d.") oraz rozporządzenia Ministra Rodziny Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 czerwca 2019 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenie wychowawcze (Dz. U. z 2019 r., poz. 1177) w zw. z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.; dalej: "K.p.a."), po rozpoznaniu wniosku P. G., odmówił przyznania mu świadczenia wychowawczego w wysokości [...] zł miesięcznie na syna I. G..

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d., jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Z dokumentacji wynika, iże Państwo G. wraz z dzieckiem mieszkają pod tym samym adresem, co oznacza, że równocześnie sprawują opiekę nad dziećmi. Ponadto ustalono, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na wskazane dziecko został złożony już wcześniej przez drugiego z rodziców. Wniosek P. G. został wysłany dnia [...] lipca 2019 r., natomiast wniosek drugiego z rodziców złożono w dniu [...] lipca 2019 r. Mając to na uwadze, odwołujący wniósł o przekazanie mu połowy należnego świadczenia, w tym również wcześniej wypłaconych środków.

W odwołaniu z dnia [...] sierpnia 2019 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego P. G. wskazał, że jest w trakcie rozwodu z żoną. Do czasu zakończenia postępowania małżonkowie wraz z synem będą mieszkać razem. Jeżeli chodzi o koszty utrzymania nieruchomości oraz syna I. G. to pozostają one wyłącznie po stronie odwołującego. A. G. nie ponosi żadnych kosztów, natomiast świadczenie wychowawcze wpływa na konto należące wyłącznie do matki dziecka, wobec czego odwołujący nie ma dostępu do tych środków.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że wniosek odwołującego o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz I. G. wpłynął do organu I instancji w dniu [...] lipca 2019 r. Wcześniej jednak, tj. w dniu [...] lipca 2019 r. organ I instancji otrzymał wniosek o przyznanie świadczenia na rzecz I. G. od matki dziecka A. G.. Organ I instancji ustalił przy tym, że małżonkowie wraz z dzieckiem mieszkają wspólnie pod tym samym adresem, co oznacza, że wspólnie sprawują opiekę nad synem. Okoliczność ta nie jest kwestionowana przez odwołującego. Wobec poczynionych ustaleń organu I instancji i wobec przyznania świadczenia matce dziecka, kierując się treścią art. 22 u.p.p.w.d., należało odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia. Odnosząc się przy tym do treści odwołania organ odwoławczy wyjaśnił, że treść art. 22 u.p.p.w.d. jest jednoznaczna i nie przewiduje przyznania świadczenia wychowawczego temu z rodziców dziecka, który ponosi koszty utrzymania dziecka.

Nawiązując do wniosku odwołującego o przyznanie świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty organ odwoławczy wskazał, że z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. wynika, iż warunkiem otrzymania przez każde z rodziców świadczenia w wysokości połowy kwoty jest sprawowanie opieki naprzemiennej nad dzieckiem przez każdego z rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie zachodzi, wobec czego brak jest podstaw do przyznania odwołującemu świadczenia wychowawczego na rzecz I. G. w wysokości połowy kwoty.

W skardze z dnia [...] stycznia 2020 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu P. G. wniósł o ponowne przeanalizowanie sprawy i zgłoszenie ustawodawcy problemu związanego z pobieraniem świadczenia przez jednego z rodziców bez możliwości dostępu do środków przez drugiego opiekuna dziecka.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Oś sporu koncentruje się wokół ustalenia, czy Wójt Gminy [...] zasadnie odmówił P. G. przyznania świadczenia wychowawczego na syna I. G. w sytuacji, gdy zamieszkująca wspólnie z wnioskującym matka dziecka wystąpiła o przyznanie tego świadczenia we wcześniejszym terminie.

Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie organów w tym zakresie jest przedwczesne.

Jak słusznie wskazały organy rozstrzygające w sprawie, zgodnie z art. 22 zdanie pierwsze u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.

Tym niemniej organy zupełnie pominęły w swoich rozważaniach dalszą część tego przepisu wskazującą, że w przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się (art. 22 zdanie drugie u.p.p.w.d.).

Taka sytuacja miała miejsce w rozpatrywanej sprawie, albowiem jak wynika z akt sprawy, wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na syna I. G. złożyła w pierwszej kolejności matka dziecka, A. G. (k. 7 akt adm. organu I instancji), a później również ojciec dziecka, P. G. (k. 3 akt adm. organu I instancji). Wobec tego obowiązkiem organu właściwego – stosownie do art. 22 zdanie drugie u.p.p.w.d. – było ustalenie, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. W rozpoznawanej sprawie organ I instancji ograniczył się jednak wyłącznie do ustalenia, że rodzice dziecka zamieszkują wraz z nim pod jednym adresem, co zdaniem organów rozstrzygających w sprawie oznacza, że oboje rodzice równocześnie sprawują opiekę nad dzieckiem.

Zdaniem Sądu stanowisko organów w tym zakresie jest wadliwe, albowiem pomija treść art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2019 r., mającym zastosowanie w sprawie na mocy art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924). Przepis ten stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, tj. sądowego orzeczenia o opiece naprzemiennej obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach.

Nowelizacja art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. obowiązująca od 1 lipca 2019 r. w odniesieniu do matki i ojca dziecka wprowadziła jako warunek uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego wymóg wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. Oznacza to, że aby matka czy ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego to dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 4).

Powyższe znajduje uzasadnienie w treści art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Skoro bowiem celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie rodzic, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi ponosić koszty związane ze sprawowaną faktycznie opieką, wychowywaniem i zaspokajaniem potrzeb. W sytuacji więc wystąpienia z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na dziecko przez jednego z rodziców po wcześniejszym złożeniu wniosku na to samo dziecko przez drugiego rodzica, obowiązkiem organu właściwego jest ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., a więc z którym z rodziców dziecko mieszka i na utrzymaniu którego z nich pozostaje.

W rozpoznawanej sprawie jest to o tyle istotne, że choć z ustaleń organu wynika, że oboje rodzice zamieszkują wspólnie z dzieckiem, to jak wynika z twierdzeń skarżącego – dziecko pozostaje na jego wyłącznym utrzymaniu.

Ponownie prowadząc postępowanie organ winien więc w zgodzie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. ustalić, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem (w tym poprzez jego utrzymanie), w szczególności zwracając się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Jednocześnie w kontekście zarzutów odwołania wyjaśnienia wymaga, że skoro organ właściwy do rozpatrzenia drugiego wniosku na to samo dziecko ma obowiązek ustalić, kto sprawuje faktycznie opiekę nad dzieckiem we wnioskowanym okresie, to organ ten musi przeprowadzić postępowanie wyjaśniające na tę okoliczność i w sytuacji potwierdzenia uprawnienia drugiego wnioskodawcy w danym okresie do świadczenia wychowawczego, powinien dążyć do wzruszenia uprzedniej decyzji przyznającej to świadczenie innej osobie, lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego (obecnie prawo to nie wymaga wydania decyzji administracyjnej), w trybie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. (z tym zastrzeżeniem, że w tym trybie nie podlegają uchyleniu lub zmianie decyzje już wcześniej skonsumowane, czyli decyzje, których okres zasiłkowy upłynął, albowiem w takim wypadku zastosowanie znajduje już tylko materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia – por. szerzej wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 czerwca 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 172/19 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia dostępne są pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl), jeżeli podmiot, któremu przyznano świadczenie przestał spełniać przesłanki do pobierania świadczenia w trakcie obowiązywania decyzji, albo w trybie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a., jeśli wyszły na jaw nowe okoliczności, istniejące w dacie wydania decyzji. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia przez organ zobowiązany do weryfikacji własnej decyzji, może stanowić zagadnienie wstępne w rozumieniu art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. Wyjaśnienia przy tym należy, że użyty w art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. termin "inny organ" powinien być interpretowane funkcjonalnie, co oznacza, że przez inny organ w rozumieniu art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. należy rozumieć organ prowadzący inne postępowanie administracyjne, choćby przedmiotowo był to ten sam organ administracji (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt II SA/Ol 1235/16). W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się także niekiedy, że nie byłoby przeszkód do pozytywnego załatwienia wniosku drugiego rodzica w przypadku ustalenia, że to on sprawował faktyczna opiekę nad dzieckiem we wskazanym okresie pomimo pozostawania w obrocie prawnym decyzji przyznającej świadczenie pierwszemu z rodziców, skoro jedyną przesłanką przewidziana w art. 22 ustawy jest sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem. Zwłaszcza, że ustawodawca w art. 27 ust. 1 ustawy przewidział możliwość zmiany decyzji bez zgody strony, a w art. 25 uregulował kwestię nienależnie pobranych świadczeń (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia z dnia 16 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Ol 302/17).

Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...], a także poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], albowiem wydano je z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., które miało wpływ na wynik sprawy, a także z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 22 u.p.p.w.d. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Niniejsza sprawa została rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na mocy zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia [...] stycznia 2021 r., wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.