Uzasadnienie
Wnioskiem, który wpłynął do Urzędu Miejskiego w [...] w dniu [...] września 2017 r. M. G. domagała się ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz syna N. G. urodzonego [...] września 2008 r. We wniosku podała swój status cywilny jako rozwiedziona oraz że w skład jej rodziny wchodzą synowie: N. G. oraz K. G. (k. 29 – 35 akt administracyjnych).
Decyzją z dnia [...] października 2017r. nr [...] Prezydent Miasta [...] przyznał M. G. świadczenie wychowawcze na syna N. G. w kwocie [...]zł miesięcznie, na okres od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. (k. 25 akt administracyjnych).
Decyzją z dnia [...] października 2019 r. nr [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] przez Kierownika Biura Świadczeń Rodzinnych w Urzędzie Miejskim w [...] uznano świadczenie wychowawcze przyznane decyzją z dnia [...] października 2017 r. na N. G., za świadczenie nienależnie pobrane i orzeczono o zwrocie ww. świadczenia w kwocie [...]zł oraz dodatkowo z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń wychowawczych do dnia spłaty (k. 19 – 21 akt administracyjnych).
Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ przytoczył treść art. 2 pkt 16 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134 ze zm. zwanej dalej uppwd).
Organ wskazał również na obowiązujące przepisy przejściowe, iż zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924) w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do dnia [...] czerwca 2019 r. stosuje się: 1) przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust.3 i 4 tej ustawy, który stosuje się w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą oraz, 2) przepisy ustawy zmienianej w art. 2 w dotychczasowym brzmieniu oraz 3) przepisy ustawy zmienianej w art. 3 w dotychczasowym brzmieniu.
Jak podkreślił organ I instancji, jest w posiadaniu aktu notarialnego rep. A nr [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. ustalającego, że małoletni K. G. od [...] września 2017 r. mieszka u ojca G. G.. W związku z powyższym organ uznał, że świadczenie wychowawcze pobrane na syna N. w okresie od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, zgodnie z art. 25 ust. 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 uppwd.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła M. G. podnosząc, że przystępując do aktu notarialnego nie zdawała sobie sprawy z tego, że doprowadzi to do pozbawienia jej syna świadczenia wychowawczego. Wskazała, że na chwilę pobierania świadczenia nie miała świadomości, że są one nienależne. Podała, że organ oparł rozstrzygnięcie na przepisie uchylonym tj. art. 25 ust. 2 pkt. 1 uppwd. Wskazała również, że organ pominął, iż miejsce zameldowania i stałego pobytu K. G. pozostaje takie samo, jak miejsce zameldowania i stałego pobytu jego matki oraz że w dalszym ciągu pozostaje na jej utrzymaniu matki, że matka uczestniczy w jego edukacji, podejmuje decyzje o jego leczeniu. Odwołująca zarzuciła również błędną wykładnię przepisu art. 25 ust. 1 uppwd polegającą na utożsamianiu pojęć świadczenia nienależnego i świadczenia nienależnie pobranego i zobowiązaniu do zwrotu w sytuacji gdy świadczenia te nie były świadczeniami nienależnie pobranymi.
Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpoznając przedmiotową sprawę utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.
Wskazało, że w związku z tym, że K. G. nie zamieszkuje z M. G. i nie pozostaje na utrzymaniu matki to N. G. jest pierwszym dzieckiem w rodzinie, w związku z czym przyznanie świadczenia wychowawczego na syna N. uzależnione jest od kryterium dochodowego. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 3 uppwd świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty [...]zł. Zatem również w ocenie organu II instancji, świadczenie wychowawcze pobrane przez wnioskodawczynię na syna N. jest świadczeniem nienależnym zgodnie z art. 25 ust. 1 i ust. 2 uppwd.
W skardze na powyższą decyzję M. G. zaskarżyła decyzję w całości, wniosła o jej uchylenie.
Skarżąca zarzuciła:
- - naruszenie prawa materialnego tj. art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.) poprzez oparcie rozstrzygnięcia na przepisie uchylonym.
- - naruszenie przepisu art. 25 ust. 1 uppwd poprzez błędną wykładnię polegającą na utożsamianiu pojęć świadczenia nienależnego i świadczenia nienależnie pobranego i zobowiązanie do zwrotu świadczenia, w sytuacji gdy nie było ono świadczeniem nienależnie pobranym.
- - naruszenie przepisów postępowania – art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2020.0.256 z późn. zm. zwanego dalej Kpa) w zw. z art. 77 ust. 1 Kpa, art. 8 ust. 1 Kpa, art. 9 Kpa poprzez brak właściwego pouczenia o możliwych konsekwencjach pobierania świadczenia wychowawczego na syna w sytuacji podjęcia nauki przez drugiego syna w innej miejscowości, jak również pominięcie okoliczności, że miejsce zameldowania i stałego pobytu K. G. jest miejscem pobytu i zamieszkania jego matki, która także utrzymuje syna.
- - naruszenie przepisów postępowania – art. 7 Kpa w zw. z art. 77 ust. 1 Kpa, art. 8 ust. 1 Kpa, art. 9 Kpa poprzez oparcie decyzji dotyczącej uznania świadczenia za nienależnie pobrane i orzeczenie obowiązku zwrotu tych świadczeń na akcie notarialnym z dnia [...] kwietnia 2018 r. tj. porozumieniu rodzicielskim, które nie zostało opatrzone klauzulą wykonalności i nie wywierało skutków prawnych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko (k. 8 akt sądowych).
Pismem z dnia [...] grudnia 2020 r. skarżąca podtrzymała stanowisko podając, że organ nakazując jej zwrot świadczenia działa na szkodę dzieci. Wskazała, że jest matką dwóch synów nad którymi sprawuje opiekę, od sześciu lat jest rozwiedziona. Starszy syn K. ma 16 lat i mieszka w bursie w [...], a młodszy syn N. ma 12 lat i uczęszcza do szkoły w [...]. Wskazała, że wszystkie świadczenia, które uzyskiwała przeznaczała na potrzeby dzieci.
Odnosząc się do aktu notarialnego, na podstawie którego organ ustalił, iż syn K. mieszka z ojcem, skarżąca podniosła, że zasadniczym celem tego aktu było ustalenie kwestii alimentów. Wskazała, że akt ten nie został zaopatrzony w klauzulę wykonalności i że Sąd oddalił wniosek w tym przedmiocie, na co nie zwrócił uwagi żaden z organów.
Z załączonego do pisma odpisu wyroku Sądu Okręgowego w [...] wydanego w sprawie I C [...] wynika, że w dniu [...] lutego 2014 r. rozwiązano małżeństwo G. G. oraz M. G. oraz że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi synami N. i K. powierzono matce, z zachowaniem prawa ojca do kontaktów i współdecydowania o istotnych sprawach dzieci.
Wnioskodawczyni załączyła również pismo z dnia [...] grudnia 2019 r. Prezydenta Miasta [...], z którego wynika, że ojciec dzieci – G. G. w dniu [...] lipca 2019 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na K. G., jednakże wniosek ten pozostawiono bez rozpoznania. Z pisma wynika także, że do wniosku G. G. załączył odpis aktu notarialnego rep. A nr [...], w którym wnioskodawczyni wraz z byłym mężem ustalili sposób wykonywania władzy rodzicielskiej oraz ustalenia wysokości alimentów i kontaktów zawartych w wyroku z [...] lutego 2014 r. W akcie tym ustalono, że miejscem zamieszkania K. będzie miejsce zamieszkania jego ojca. Prezydent Miasta [...] ustalił również, że ww. akt notarialny nie został zaopatrzony w klauzulę wykonalności, co stanowiło podstawę pozostawienia wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego G. G. bez rozpoznania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje.
Skarga okazała się zasadna.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 159 ze zm. zwanej dalej Ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.
Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 Ppsa sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu skarżącej dotyczącego oparcia decyzji na uchylonym przepisie art. 25 ust. 2 pkt. 1 uppwd, który to zarzut jest zdaniem Sądu niezasadny.
Wprawdzie słusznie skarżąca podniosła, że na dzień wydania decyzji przez organ I instancji nie miał już mocy obowiązującej przepis art. 25 ust. 2 pkt. 1 uppwd powołany w zaskarżonej decyzji, który obowiązywał do [...] czerwca 2019 r. Kolegium właściwie jednak wskazało na przepis intertemporalny tj. art. 6 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 poz. 924) zgodnie z którym w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do dnia [...] czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust. 3 i 4 tej ustawy, który stosuje się w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.
Słusznie zatem, zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 poz. 924), organ I instancji powołał się na przepisy ustawy obowiązujące przed dniem wejścia w życie ww. nowelizacji tj. przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.) w wersji od: [...] lipca 2019 r. do: [...] grudnia 2019 r., gdyż sprawa ta dotyczy świadczenia za okres od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. a zatem obejmuje świadczenie do dnia [...] czerwca 2019 r.
Także zarzut brak pouczenia skarżącej nie zasługiwał na uwzględnienie.
Przepis art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.w.d. stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (ust. 2 pkt 1).
Z ww. przepisu jednoznacznie wynika, że jednym z warunków do uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest dowiedzenie, że osoba, której świadczenie wypłacono pomimo ustania do niego prawa, jego zawieszenia lub wstrzymania była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Tymczasem z zaskarżonej decyzji, decyzji ją poprzedzającej oraz załączonych do skargi akt administracyjnych sprawy nie wynika, że w stosunku do skarżącej wymóg ten został spełniony.
Odnosząc się do zarzutu skarżącej co do braku pouczenia zauważyć należy, że we wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego M. G. została pouczona, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, uzyskania dochodu lub wystąpienia innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w tym związanych z koniecznością ponownego ustalenia prawa do tego świadczenia na podstawie art. 7 ust. 1-4 uppwd osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie wychowawcze.
Jednocześnie wskazano, że niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji – koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (k. 35 akt adm.). Z kolei w decyzji przyznającej prawo do świadczenia wychowawczego z dnia [...] października 2017 r. skarżąca została pouczona o treści art. 20 ust. 1 (obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego).
Tym samym uznać należy, że skarżąca była skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia do pobieranego świadczenia oraz wykazania negatywnego jej zachowania ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.
Przechodząc do meritum sprawy należało dokonać kontroli czy Prezydent Miasta [...] zasadnie uznał pobrane przez M. G. świadczenie wychowawcze na drugie dziecko N. G. za nienależnie pobrane, a w konsekwencji czy zasadne zażądał zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami za opóźnienie.
Na datę wydawania decyzji obowiązywał przepis art. 4 ust. 1 i 2 uppwd zgodnie z którym celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Legalna definicja "rodziny" została natomiast unormowana w art. 2 pkt 16 uppwd. W brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji przepis powyższy wskazywał, że pod pojęciem rodziny ustawodawca rozumie następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25 rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2016 r. poz. 162 i 972 oraz z 2017 r. poz. 1428); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.
W świetle wskazanych regulacji prawnych nie budzi wątpliwości, że uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad tym dzieckiem.
Odnosząc się do zarzutu oparcia decyzji dotyczącej uznania świadczenia za nienależnie pobrane i orzeczenia obowiązku zwrotu świadczeń na treści aktu notarialnego z dnia [...] kwietnia 2018 r. tj. porozumieniu rodzicielskim, które nie zostało opatrzone klauzulą wykonalności, wskazać należy, iż z decyzji organu I instancji wynika, że organ jest w posiadaniu wymienionego aktu notarialnego, na podstawie którego poczynił ustalenia, iż K. G. od [...] września 2017 r. mieszka u ojca G. G.. W aktach administracyjnych nie znajduje się wskazany akt, zatem powyższe ustalenie budzi wątpliwości Sądu, wobec zaprzeczenia skarżącej, że syn K. mieszka z ojcem i wskazania, że mieszka w bursie szkolnej. W tym zakresie nastąpić powinna weryfikacja twierdzeń stron co do miejsca zamieszkania K.. Nie zostało bowiem wyjaśnione czy akt notarialny zawiera zgodne oświadczenie rodziców, że K. mieszka z ojcem od [...] września 2017 r. czy od [...] kwietnia 2018 r. tj. od daty aktu notarialnego.
Nie zostało zatem wykluczone przez organ twierdzenie matki, że K. mieszka w burskie szkolnej, a opiekę rodzicielską sprawuje nie ojciec, lecz matka, co może być realizowane przez spędzanie weekendów u matki, jak również ferii szkolnych i wakacji letnich. Ustalenia wymaga, kto sprawuje opiekę nad zdrowiem K. i pieczę nad jego nauką. Bez znaczenia w ocenie Sądu jest czy akt notarialny zaopatrzony został w klauzulę wykonalności czy też nie, bowiem ocenie podlegają jedynie oświadczenia stron w zakresie miejsca pobytu dziecka.
Wobec braku przekonywujących ustaleń w tym zakresie należało uznać za wadliwą zarówno decyzję organu I, jak i II instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien ustalić pod czyją faktycznie opieką znajduje się K. G., co ma decydujące znaczenie dla ewentualnego uznania przyznanego świadczenia wychowawczego na drugie dziecko – N. G. jako nienależnie pobranego. Bez wątpienia decydujące w tych okolicznościach będą twierdzenia rodziców poparte oceną organu co do ich wiarygodności. W przypadku ustalenia, że K. G. znajduje się pod opieką ojca w [...] istotna będzie data rozpoczęcia tej opieki tj. [...] października 2017 r. czy też [...] kwietnia 2018 r. – data złożenia oświadczeń w formie aktu notarialnego. Przesądzi to o okresie za który świadczenie można uznać za nienależnie pobrane.
Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. art. 135 § Ppsa orzekł jak w sentencji.
Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r. poz. 374 z późn. zm.).