Uzasadnienie
Na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy R. F. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lutego 2012 roku utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]11.2011 r. Nr [...].
W uzasadnieniu organ przedstawił ustalenia stanu faktycznego i rozważania prawne, z których wynika, że strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...]11.2011 r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz. U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395z późn. zm./.
Przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis artykułu 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:
- 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;
- 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:
- a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945;
- b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek i ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 r. oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.
Organ ustalił iż rodzice Pani R. F. wraz z jej bratem i babcią zostali w październiku 1940 r. wysiedleni z rodzinnej miejscowości M. (pacyfikacja wsi). Rodzina trafiła do obozu przesiedleńczego w Ł. skąd skierowano ich do miejscowości C. (woj. l.). Okoliczność wysiedlenia potwierdził także ojciec wnioskodawczyni Pan A. B. w swoim życiorysie z dnia 25.02.1980 r. pisząc "(...) wróciłem z niewoli, w swoim gospodarstwie pracowałem do 14 października 1940 r. potem wysiedlony przez Niemców do C. pow. C." Rodzina osiedliła się na opuszczonym przez Niemców gospodarstwie rolnym. Dalej organ podał na podstawie twierdzeń skarżącej,że warunki były bardzo ciężkie, bo gospodarstwo było zaniedbane i rozszabrowane. Dodatkowo rodzice musieli dostarczać obowiązujące Polaków kontyngenty na rzecz III Rzeszy. Pani R. F. urodziła się już w C. w dniu 29.06.1944 r.
W ocenie organu orzekającego wysiedlenie z miejsca zamieszkania w czasie wojny nie stanowi represji w rozumieniu przepisów powołanej ustawy. Nie został bowiem spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej.
Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w miejscowości M. była niewątpliwie formą represji. Jednakże w ocenie organu uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej.
Podano iż Kierownik Urzędu nie kwestionuje ciężkiej sytuacji strony i jej rodziny na wysiedleniu. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Organ podkreślił, iż każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Natomiast w/w ustawą o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. Należałoby więc przyjąć, iż osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami w/w ustawy. Organ nie kwestionuje wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji. W ocenie organu brak jest natomiast podstaw do twierdzenia, iż strona przebywając na wysiedleniu z rodzicami podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 cyt. ustawy.
W dalszej części uzasadnienia organ wskazał i wyraził pogląd iż z racji, że powiat C. został zajęty przez wojska koalicji antyhitlerowskiej w dniu 22.07.1944 r. (datę wyzwolenia ustalono na podstawie wydawnictwa: "Indeks dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944-1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" Bolesław Dolata, Warszawa 1961) pani R. F. urodzonej w dniu 29.06.1944 r. nie przysługiwałoby prawo do świadczenia przewidzianego w ustawie, gdyż nie zostałby spełniony zawarty w cytowanym wyżej przepisie warunek deportacji do pracy przymusowej poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych na okres co najmniej 6 miesięcy, ponieważ urodziła się niespełna 1 miesiąc przed wyzwoleniem tego terenu.
Dalej organ wskazał, że fakt przyznania bratu wnioskodawczyni Panu M. B. oraz świadkom Panu K. R. i Panu E. J. uprawnień kombatanckich na postawie przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn. zm.) z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Ł. w październiku 1940 r. pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcia Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów.
Powyższa decyzja została zaskarżona przez R.F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o jej uchylenie i zwrot kosztów procesów. Skarżąca argumentuje, że deportacja jej rodziców w czasie wojny do Generalnej Guberni związana była ze zmuszeniem ich do pracy przymusowej.Natomiast fakt wyzwolenia tych terenów w lipcu 1944 r. pozostaje bez znaczenia ponieważ jej rodzice nie mieli możliwości powrotu bo to wiązałoby się z przekroczeniem linii frontu i znalezieniem się na obszarze objętym intensywnymi działaniami wojennymi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoją dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Na wstępie wskazać należy, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - patrz art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 poz.270), w którym wskazano, iż sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie.
W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji we wskazanym zakresie należy stwierdzić, że skarga nie jest zasadna.
Kwestia zasadności przyznania R. F. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. została przeanalizowana w toku postępowania administracyjnego przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o zebrane w sprawie dowody i jest zgodna z twierdzeniami skarżącej.
Przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis artykułu 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:
- 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;
- 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
W ocenie sądu orzekającego wykładnia przepisu art. 2 pkt. 2 lit.a dokonana w zaskarżonej decyzji jest prawidłowa. W szczególności ustalenie, że praca rodziców skarżącej po ich wywiezieniu nie była pracą przymusową. Jak podaje się w orzecznictwie praca przymusowa na rzecz okupanta to praca pod nadzorem i kierownictwem konkretnego gospodarza niemieckiego – tymczasem rodzice skarżącej po wywiezieniu ze swojego gospodarstwa na skutek pacyfikacji ich wsi, samodzielnie gospodarowali na nowym gospodarstwie i zmuszani byli oddawać kontyngenty co było powszechne w ramach obowiązującego na terenach Generalnej Guberni wprowadzonego przez okupanta prawa. Historycznej analizy takiego stanu rzeczy dokonano w uzasadnieniu Uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 1998 r. OPS 5/98.
Początkowo na podstawie dekretu Kanclerza Rzeszy z dnia 12 października 1939 r., dotyczącego administrowania okupowanymi obszarami Polski, wydane zostały rozporządzenia Generalnego Gubernatora: z dnia 26 października 1939 r., wprowadzające natychmiast wykonalny obowiązek pracy dla wszystkich mieszkańców GG, i z dnia 14 grudnia 1939 r., upoważniające gubernatorów dystryktów do zarządzenia obowiązku pracy młodocianych w wieku 14-18 lat. Jednakże już 31 października 1939 r. zostało wydane rozporządzenie wykonawcze Rządu GG - Wydziału Pracy do rozporządzenia Generalnego Gubernatora z dnia 26 października 1939 r., stanowiące, iż obowiązany do pracy jest każdy, kto jest do niej zdolny, z zaznaczeniem, że osoby nie w pełni zdolne do pracy mogą być "wykorzystywane zgodnie ze swoimi możliwościami". Oznaczało to - i tak było w praktyce realizowane - powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców GG bez względu na wiek i stan zdrowia.
Zgodnie z tym rozporządzeniem przymus pracy był realizowany pod sankcją kary więzienia bądź grzywny w nieograniczonej wysokości. Wydłużono też czas pracy, określony teoretycznie na 10 godzin na dobę, ale z możliwością przedłużenia "przy istotnych potrzebach", łącznie z możliwością zatrudnienia w niedziele i święta (rozporządzenie Generalnego Gubernatora z dnia 13 czerwca 1940 r.).
Przedstawione niemieckie prawodawstwo wprowadzone na terenie Generalnej Guberni oraz znany z przekazów historycznych stan faktyczny w zakresie zmuszania Polaków do pracy na rzecz III Rzeszy wykazują niezbicie, że praca niewolnicza była zjawiskiem powszechnym. Była to częstokroć praca ponad siły, wykonywana w warunkach prowadzących do wyniszczenia i o znamionach represji skierowanej przeciwko narodowi polskiemu. Przepisy omawianej ustawy jednak nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych w powyższy sposób, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Ustawowe ograniczenia, jak należy sądzić, zostały zapewne podyktowane możliwościami państwa, skoro należnych odszkodowań nie udało się (jak dotychczas) wynegocjować, a świadczenie jest finansowane z budżetu państwa (art. 6 ustawy).
W odniesieniu do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, wykonywanej w latach 1939-1945, prawo do świadczenia ograniczono do przypadków wymienionych w art. 2 pkt 1 i pkt 2 lit. a) ustawy. Dotyczy ono osób osadzonych w obozach pracy przymusowej, lecz tylko z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, z wyłączeniem innych przyczyn. Rodzice skarżącej jak wynika z jej twierdzeń oraz twierdzeń jej ojca nie byli poddani przymusowej pracy w obozie pracy przymusowej. Konieczność pracy na przydzielonym im gospodarstwie rolnym wynikała z faktu zapewnienia rodzinie koniecznego utrzymania oraz z restrykcyjnych wobec polaków przepisów dotyczących obowiązku świadczenia pracy.
Natomiast prawem do świadczenia przewidzianego w ustawie objęto przypadki represji zaostrzonej w stosunku do obowiązującego powszechnego obowiązku pracy, związanej z osadzeniem w obozie pracy albo wykonywaniem pracy pod dozorem. W ocenie sądu orzekającego nie są więc spełnione przesłanki z art. 2 pkt.2 lit.a cyt ustawy wobec czego świadczenie pieniężne skarżącej nie może być przyznane.
Dodatkowo sąd wskazuje, że co do jednego zarzutu przedstawionego w skardze sąd ustosunkowuje się pozytywnie i nie podziela stanowiska organu orzekającego. Przypomnieć należy, że skarżąca urodziła się 29 czerwca 1944 r., a 22 lipca 1944r. tereny na których jej rodzice przebywali zostały wyzwolone. Rację ma skarżąca twierdząc, że dla jej rodziny czas wywiezienia się nie skończył, ponieważ jest oczywiste, że nie mogli oni wrócić do swojej miejscowości, bo tereny W. były pod okupacją niemiecką, a linia frontu była zmienna. W tym zakresie sąd orzekający przychyla się do nowszych orzeczeń, w których uznaje się, że datą zakończenia deportacji jest dzień zakończenia drugiej wojny światowej tj. 8 maja 1945 r. /wyrok NSA z 11.5.2010 II OSK 918/09/ Tym samym jest zachowany wymóg sześciomiesięcznej deportacji. Nie może to jednak zmienić końcowej oceny legalności zaskarżonej decyzji organu orzekającego z uwagi na fakt, że brak drugiej koniecznej przesłanki a mianowicie - wywiezienia w celu przymusowej pracy.
Reasumując w ocenie sądu zaskarżona decyzja nie narusza obowiązujących przepisów prawa materialnego, a wydana została po przeprowadzeniu w sposób prawidłowy postępowania administracyjnego wobec czego Sąd na zasadzie art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę oddalił jako nieuzasadnioną.