Uzasadnienie
Skarżący M. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 17 października 2016 r. oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy.
W motywach rozstrzygnięcia referendarz przedstawił stan faktyczny sprawy i wskazał, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz dwoma małoletnimi synami. Utrzymują się z gospodarstwa rolnego zajmującego się uprawami rolnymi (polowymi) o powierzchni [...] ha, z którego dochód wynosi [...]zł. miesięcznie. Nie opisał tych upraw, nie podał wysokości osiąganych przychodów z produkcji rolnej oraz kosztów jej prowadzenia. Pomimo wezwania nie podał też wysokości otrzymywanych dopłat rolniczych do produkcji rolnej. Podał, że otrzymywane dopłaty są do produkcji rolnej, a nie do opłat sądowych. Podał, że nie dotyczy go składanie zeznań rocznych o wysokości dochodów. Oświadczył, że nie prowadzi działalności gospodarczej. Oświadczył, że nie posiada żadnych akcji, udziałów i obligacji, ani oszczędności. Mieszkają w domu rodziców, gdzie zajmują mieszkanie o powierzchni [...] m², prowadzą odrębne od rodziców gospodarstwo domowe.
Miesięczny dochód w całości przeznacza na opłaty i podatki, telefon, środki czystości, odzież, wyżywienie i utrzymanie domu. Skarżący oświadczył, że posiada ciągnik "John Deere" oraz samochód osobowy z 2003r. Skarżący posiada jedyny rachunek bankowy do obsługi dopłat do produkcji rolnej. Nie przedłożył wyciągów z tego rachunku, nie podał wysokości obrotów na tym rachunku, ani aktualnego salda. Wydatki miesięcznie bilansują się z dochodem wspólnym i są następujące: opłaty i podatki, utrzymanie domu (gaz, prąd, woda, opał, remonty), telefon, środki czystości, odzież i wyżywienie – razem na cztery osoby – [...]zł. Skarżący nie przedłożył żadnych rachunków, czy faktur na poparcie tych twierdzeń.
Uzasadniając rozstrzygnięcie referendarz przyjął, że przepis art. 246 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718, ze zm., dalej "P.p.s.a.") wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej (a taką osobą w niniejszej sprawie jest skarżący). W zakresie częściowym następuje ono, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny (art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a). Wnioskodawca powinien zatem poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca winien, więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym i uiszczenie chociażby wpisu sądowego w kwocie 200 zł., jest obiektywnie niemożliwe.
W ocenie referendarza oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego, zawarte w treści formularza o prawo pomocy, nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 §1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym wnioskodawcy. Wniosek o prawo pomocy nie zawierał, bowiem pełnej informacji dotyczącej braku zdolności do poniesienia kosztów postępowania sądowego chociażby w części.
Pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący w istocie nie złożył żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego i majątkowego oraz rodzinnego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy jego sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na uiszczenie chociażby części kosztów sądowych. Udzielona odpowiedź była ogólna, nieprecyzyjna i nie wyjaśniła wątpliwości co do istotnych okoliczności stanu rodzinnego i finansowego skarżącego oraz jego rodziny. Wyjaśnienia wymagało bowiem w jakim zakresie skarżyscy partycypuje w kosztach utrzymania domu skoro mieszka w nim ze swoją rodziną oraz z rodzicami. Okoliczność, że prowadzi oddzielne od rodziców gospodarstwo domowe nie wyłącza faktu, że wspólnie z rodzicami ponosi koszty utrzymania domu oraz chociażby podatków od nieruchomości.
Wyszczególnienia wymagało zatem jakie skarżący i jego rodzina rzeczywiście uzyskuje dochody, czy mają one charakter stały, a w szczególności jakie dokładnie ponosi koszty swojego utrzymania (kwoty).
Skarżący uchylił się także od przedstawienia jakiejkolwiek dokumentacji źródłowej na poparcie twierdzeń o jego sytuacji finansowej, w szczególności nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, które najpełniej obrazują wysokość środków jakimi skarżący dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunku bankowym pozwala na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącego uiszczenia kosztów sądowych chociażby w części. Skarżący uniemożliwił dokonanie takiej merytorycznej oceny.
Wobec powyższego opierając się o treść formularza i jego uzupełnienie referendarz przyjął, złożone oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego. Brak rzeczywistej współpracy, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej skarżącego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego i jego rodziny, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy.
W terminowo wniesionym sprzeciwie na powyższe postanowienie referendarza, skarżący domagał się jego uchylenia w całości, uzupełnienia i sprostowania części orzekającej, zwolnienia z kosztów wpisu sądowego w części i ustanowienia pełnomocnika prawnego z urzędu. Skarżący podkreślał, że zaskarżone postanowienie zawiera błąd formalnoprawny, polegający na braku określenia, że postępowanie dotyczy decyzji Burmistrza Gminy z [...] lipca 2015r. w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań inwestycji polegającej na budowlowe elektrowni wiatrowych na terenie Gminy.
Ponadto zarzucił nieprawidłowe ustalenie stanu formalnoprawnego i materialnego wynikającego z wniosku o zwolnienie od kosztów sadowych, jak również nie odniósł się do wniosku o zwolnienie z kosztów wpisu sądowego w części. Nie zbadano wnikliwie sytuacji materialnej skarżącego stwierdzając, że w istocie nie złożył żadnych dodatkowych wyjaśnień co do istotnych okoliczności stanu rodzinnego i majątkowego, które to wątpliwości nie zostały poparte żadnym racjonalnym dowodem. Skarżący oświadczył, że wszystkie informacje podane we wniosku oraz dodatkowe wyjaśnienia są zgodne z prawdą i wiarygodne, a także precyzyjnie określają sytuację rodzinną i majątkową biorąc pod uwagę zakres wynikający z ochrony danych osobowych, jako informacji publicznej, np. danych bankowych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.).
Sprzeciw skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie.
Słusznie wskazuje referendarz, że stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej generalnej zasady stanowi art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zgodnie z którym osobie fizycznej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania siebie i rodziny. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona wnioskodawca rzeczywiście nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania udziału w postępowaniu, a przez to nie może zrealizować przysługującego jej prawa do sądu.
Jak jednoznacznie wynika z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na skarżącym spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy chociażby w części. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe i majątkowe (post. NSA z 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, LEX nr 1634804).
Zasadą jest obowiązek stron do ponoszenie kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Domaganie się przez wnioskodawcę przyznania mu prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową Skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych.
Natomiast, jak podkreśla się w orzecznictwie ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10 i z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10).
Podkreślić również należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
W niniejszej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, którym jest wpis sądowy od skargi w kwocie 200 zł. i dalsze koszty sądowe.
W opinii Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnieniu, nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżący nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie chociażby w części. Sąd nie kwestionuje prawdziwości tych oświadczeń, tylko stwierdza, że są one niepełne dla ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i to takiej, z której wynika, że nie stać go na uiszczenie chociażby części wpisu sądowego od skargi.
W tym miejscu powtórzyć należy, że przykładowe dokumenty źródłowe o jakie należy wzywać osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy wynikają z treści §4 obecnie obowiązującego Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (Dz.U. z 2015r., poz. 1257). Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawczyni oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia, dokumenty źródłowe dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów strony ubiegającej się o skorzystanie z dobrodziejstwa prawa pomocy.
Skarżący, tymczasem pomimo wezwania nie podał żadnych dodatkowych informacji o swoim stanie rodzinnym, majątkowym i finansowym poza tymi wskazanymi we wniosku na formularzu, a te było niewystarczające dla ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny. Słusznie zatem przyjął, referendarz sądowy, że skarżący swoim działaniem uniemożliwił wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji materialnej. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego i jego rodziny, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy, chociażby poprzez wolenie od wpisu sądowego. Brak rzeczywistej współpracy skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa.
W sprzeciwie skarżący w istocie nie przedstawił żadnych nowych okoliczności wpływających na odmienną ocenę jego możliwości finansowych, ograniczając się do polemiki i kwestionowania ustaleń i oceny referendarza. Nie przedstawił, na przykład, wyciągów z rachunku bankowego zasłaniając się ochroną danych osobowych. W tym miejscu wskazać należy, że dokumentacja źródłowa dotycząca skarżącego umieszczana jest w aktach sprawy w osobnej zaklejanej kopercie, natomiast treść postanowienia przed jej umieszczeniem w bazie orzeczeń Sądu podlega anonimizacji.
Na marginesie Sąd wskazuje, że argumenty podniesione przez skarżącego w sprzeciwie, dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia, polegającego na braku wskazania, że postępowanie dotyczy decyzji Burmistrza Gminy, czyli określonego postępowania administracyjnego, są bezzasadne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania prawa pomocy. Sądowi z urzędu znane są powyższe okoliczności, a w części wstępnej postanowienia wskazuje się ostateczną decyzję organu II instancji zaskarżoną do Sądu Administracyjnego.
Sąd zaznacza i to, że modyfikacja zakresu wniosku o przyznanie prawa pomocy dokonana w sprzeciwie nie ma żadnego wpływu na podstawową okoliczność, że zdaniem Sądu referendarz sądowy postąpił prawidłowo, odmawiając przyznania prawa pomocy, skoro skarżący nie wykazał istnienia przesłanek, o których mowa w art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a. Jakkolwiek, skarżący na każdym etapie postępowania sądowego może złożyć wniosek o przyznane prawa pomocy, także w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu.
W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzeczono, jak postanowieniu.
/-/ E. Brychcy