Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] 2010 r. wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Inspektora Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego w K. zobowiązano Z. J. do zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od [..] listopada 2008 r. do [...] września 2009 r., wypłaconych wskazanej w decyzji osobie uprawnionej na podstawie decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...] 2008 r. w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. W podstawie prawnej decyzji przywołano art. 2 pkt 3, 8, 10 i 11 oraz art. 9, 12, art. 25 i art. 27 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) i art. 104 kpa. W uzasadnieniu wskazano, iż wypłacono świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie [...] zł; wpłaty dokonane do dnia wydania decyzji wyniosły [...] zł; pozostała do zapłaty kwota [...] zł. Wysokość odsetek naliczonych do dnia wydania decyzji wynosi [...] zł. Organ [przybliżył także treść art. 27 ust. 1-3 wyżej przywołanej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu decyzją [...] marca 2010 r. znak: [...], po rozpatrzeniu odwołania Z. J., utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] 2010 r., wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Inspektora Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego w K. W uzasadnieniu organ II instancji przybliżył treść odwołania zobowiązanego, który zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego i procesowego, a ponadto podał, iż organ I instancji przy wydaniu decyzji nie wziął pod uwagę opinii biegłych sądowych [...], z której wynika, że ze względu na stan zdrowia badanego nie był on zdolny do pracy w gospodarstwie rolnym przez okres 2 lat od daty badania [...] z dnia [...] 2007 r.
Wskazując na podstawę prawną decyzji organ odwoławczy przybliżył treść art. 3 ust. 1 i art. 27 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazał, iż Z. J. był zobowiązany do łożenia alimentów w kwocie [...] zł miesięcznie na rzecz córki M. J. (wyrok Sądu Rejowego w K. sygn. akt [...]), których egzekucja, jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. z dnia [...] listopada 2008 r., okazała się bezskuteczna. G. J. decyzją Prezydenta Miasta K. z dnia [...] 2008 r. przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną - M. J. w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] listopada 2008 r. do [...] września 2009 r. Po upływie powyższego okresu organ I instancji wydał decyzję o zwrocie przedmiotowych należności, co w świetle poczynionych ustaleń znajduje swoje oparcie w art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Nadto Kolegium wyjaśniło, iż zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 powołanej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych w całości, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć na raty. W tym celu zobowiązany powinien zwrócić się bezpośrednio do Prezydenta Miasta K. Zdaniem organu odwoławczego okoliczności dotyczące niezdolności zobowiązanego do pracy w gospodarstwie rolnym nie mają wpływu na zasadność zaskarżonej decyzji, lecz zostaną wzięte pod uwagę, w razie podniesienia tej okoliczności we wniosku o umorzenie należności z tytułu wpłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż dotyczy ona sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego.
W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, Z. J., podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego i procesowego, domagał się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji i umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, zaległych i w dalszym ciągu przyznanych. W uzasadnieniu skarżący powielił i rozszerzył argumentację dotyczącą jego niezdolności do pracy.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ale nie z powodów w niej podniesionych.
Rozpoznając sprawę w zakresie kognicji wynikającym z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.), Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
W pierwszym rzędzie zauważyć należy, iż decyzja organu I instancji nie spełniła przesłanki formalnej, jaką powinna spełniać decyzja administracyjna. Nie zawiera bowiem uzasadnienia odpowiadającego wymogom przepisu art. 107 § 3 kpa.
W decyzji z dnia [...] 2010 r. organ I instancji podał finalną kwotę, do zwrotu której zobowiązana jest strona, lecz nie przedstawił sposobu przeprowadzenia obliczeń oraz nie wskazał kiedy i jakie dokładnie kwoty zostały przez dłużnika alimentacyjnego uiszczone w okresie świadczeniowym. Również w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek wskazania w jaki sposób wielkość ta została ustalona, a w szczególności brakuje wykazu wpłat dokonywanych przez dłużnika w okresie świadczeniowym za pośrednictwem komornika sądowego, czy też innego dowodu dokonywania tych wpłat. Wprawdzie z zaświadczenia komornika z dnia [...] listopada 2008 r. wynika, że egzekucja świadczeń alimentacyjnych na kwotę [...] zł jest bezskuteczna, jednakże sam organ wskazał, iż dłużnik alimentacyjny wpłacił do dnia sporządzenia decyzji kwotę [...] zł. Powyższe uchybienie stanowi oczywiste naruszenie art. 77 § 1 kpa nakazującego organowi administracji zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, czyli bez pominięcia jakichkolwiek istotnych okoliczności sprawy administracyjnej, do jakich w realiach niniejszego postępowania niewątpliwie zalicza się wysokość i terminy wpłat na fundusz alimentacyjny dokonywanych przez dłużnika, jak i wysokość wypłat dokonanych z funduszu na rzecz uprawnionych do alimentów.
Taki sposób procedowania przez organ I instancji skutkował nadto brakiem jakiegokolwiek uzasadnienia faktycznego decyzji odnośnie odsetek, w sytuacji gdy zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami, przy czym zgodnie z ust. 1a tegoż przepisu odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.
Powyższe regulacje prawa materialnego jednoznacznie przesądzają o zakresie niezbędnych ustaleń jakie winien poczynić, a następnie uzewnętrznić w uzasadnieniu decyzji organ administracji, do jakich należy nie tylko globalna wysokość wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, lecz nadto wysokość dokonanych w okresie świadczeniowym wpłat do funduszu w rozbiciu na poszczególne wpłaty i wypłaty oraz wskazanie dat poszczególnych operacji (zarówno wpłat jak i wypłat). Dopiero poczynienie takowych ustaleń i przedstawienie ich w uzasadnieniu decyzji pozwoli stronie (a także sądowi administracyjnemu) na dokonanie faktycznej kontroli ich prawidłowości oraz na zweryfikowanie prawidłowości naliczenia przez organ odsetek. W uzasadnieniu decyzji administracyjnej wydawanej na podstawie art. 27 ust. 2 powołanej ustawy winny zostać wyliczone odsetki należne na dzień wydania decyzji, wraz ze wskazaniem na podstawie jakiej stopy procentowej, od jakich kwot i od jakich dat odsetki te są naliczane.
Za niewystarczające uznać należy podanie jednie globalnej wysokości odsetek. Brak wymienionych elementów w uzasadnieniu decyzji organu I instancji uniemożliwia stronie skuteczną ochronę swych praw oraz zrozumienie podstaw nałożonych na nią obowiązków.
W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie nie tylko przy ocenie prawidłowości decyzji przez organ wyższego stopnia, ale także daje stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia zawartego w decyzji możliwość polemiki ze stanowiskiem organu i to zarówno, jeśli idzie o ustalenia faktyczne poczynione w sprawie, jak i dokonaną przez organ wykładnię przepisów prawa będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Brak uzasadnienie decyzji w sposób właściwy z kolei narusza uprawnienia strony i podstawowe zasady postępowania administracyjnego (art. 7 - 10 kpa), a tym samym stanowi podstawę do uchylenia takiej decyzji (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: 25 listopada 2009 r., sygn. I OSK 558/09, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych; z dnia 16 marca 1998 r., sygn. II SA 96/98, publ. Lex nr 41681; z dnia 28 października 1998 r., sygn. I SA/Gd 1651/96; z dnia 13 grudnia 1988 r., sygn. II SA 497/88 publ. ONSA 1989/2/68, Lex nr 10079 i z dnia 8 maja 1998 r., sygn. I SA/Lu 380/97 - niepublik.).
Wskazane wyżej uchybienia procesowe, jakich dopuściły się organy obu instancji - organ odwoławczy nie dostrzegł i nie naprawił uchybień organu I instancji - nie skutkowały jednak koniecznością uchylenia obydwu decyzji, dlatego też Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w pkt I wyroku uchylił jedynie zaskarżoną decyzję.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ II instancji winien wykorzystać instrumenty umożliwiające uzupełnienie materiału dowodowego, przede wszystkim o dokumenty potwierdzające wysokość dokonanych wypłat z funduszu alimentacyjnego oraz dokonanych przez skarżącego wpłat. Temu zaś służy uzupełniające postępowanie dowodowe, o którym mowa w art. 136 kpa, przeprowadzone bezpośrednio przez organ odwoławczy, względnie zlecone organowi I instancji. Ponadto w uzasadnieniu decyzji należy zawrzeć wszystkie istotne kwestie, o których mowa w powyżej przedstawionych rozważaniach.
Wobec zaistnienia stwierdzonych uchybień merytoryczna kontrola zaskarżonej decyzji była niecelowa. Sąd nie może bowiem przeprowadzać samodzielnie odpowiednich ustaleń i obliczeń, sądy administracyjne nie dokonują własnych ustaleń stanu faktycznego, lecz jedynie kontrolują organy administracji publicznej, między innymi poprzez stwierdzenie, czy wydawane przez te organy decyzje lub inne akty są zgodne z prawem. Warunkiem umożliwiającym taką kontrolę jest prawidłowe uzasadnienie decyzji, gdyż tylko ono wskazuje na przesłanki, jakimi kierował się organ przy jej wydaniu (por. wyrok NSA z dnia 25 listopada 2009 r., sygn. I OSK 558/09, dostępny w bazie orzeczeń jw.).
W tym miejscu wystarczy tylko zasygnalizować, iż art. 27 ust. 1 i 2 przywołanej ma charakter bezwzględny i jego zastosowanie nie jest uzależnione od sytuacji dochodowej, rodzinnej czy zdrowotnej dłużnika alimentacyjnego, który w każdym przypadku ma obowiązek zwrócić organowi wypłacone za niego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dłużnik alimentacyjny może jednak, powołując się na swoją sytuację dochodową lub rodzinną, ubiegać się o umorzenie całości lub części należności, odroczenie terminu płatności lub o rozłożenie jej na raty (art. 30 ust. 2 i 3 powołanej ustawy). Z wnioskiem o umorzenie spornej należności lub rozłożenie jej spłaty na raty skarżący może zwrócić się do właściwego organu administracji I instancji. Sąd administracyjny nie ma kompetencji do uwzględnienia wniosku, który zobowiązany zawarł w tym zakresie w swojej skardze.
Uwzględnienie skargi w konsekwencji zaktualizowało obowiązek orzeczenia z urzędu o niemożności wykonania zaskarżonej decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku (art. 152 p.p.s.a.).
/-/ B. Drzazga /-/ A. Łaskarzewska /-/ W. Batorowicz