Uzasadnienie
W dniu 25 czerwca 2021 r. M. B. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem J. B.. Do wniosku dołączono orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] maja 2014 r., z którego wynikało, że J. B. został od zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] października 2010 r. Wnioskodawca wskazał, iż jest rencistą i nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką sprawowaną nad bratem.
Nadto w toku postępowania organ uzyskał odpis decyzji ZUS z 1 grudnia 2020 r., z której wynikało, iż M. B. jest częściowo niezdolny do pracy w związku z chorobą zawodową do 30 września 2023 r. oraz przysługuje mu renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy do 30 września 2023 r.
Decyzją z 4 sierpnia 2021 r., Nr [...], Prezydent Miasta G. odmówił M. B. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej u.ś.r.) z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J. B..
Jako podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ I instancji wskazał między innymi na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., regulujący kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą sprawowana jest opieka. Tymczasem niepełnosprawność brata, którym opiekuje się wnioskodawca, powstała po ukończeniu przez niego 53. roku życia.
Nadto organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a tej samej ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Skoro zaś wnioskodawca ma ustalone prawo do renty, to wyklucza to przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Od powyższej decyzji odwołanie złożył M. B. zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1a u.ś.r.
Decyzją z 29 listopada 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi.
Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, mocą którego doszło do uznania niekonstytucyjności części art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Powyższe zdaniem SKO oznaczało, iż organ administracji rozstrzygający o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która z dniem 23 października 2014 r. ostatecznie uznana została za niekonstytucyjną.
Odnosząc się do kwestii pobierania przez M. B. renty inwalidzkiej z ZUS Kolegium wskazało, iż prawidłowa wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń, to jest świadczenia pielęgnacyjnego lub emerytalno rentowego. O powyższym organ winien poinformować wnioskodawcę i wezwać go do ewentualnego przedłożenia stosownej decyzji ZUS w przedmiocie zawieszenia renty, co umożliwi ewentualna wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości.
Ponownie rozpoznając sprawę Prezydent Miasta G. uzyskał od wnioskodawcy kopię decyzji ZUS z 25 stycznia 2022 r., o wstrzymaniu M. B. od 1 lutego 2022 r. wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy.
Decyzją z 23 lutego 2022 r., znak [...] Prezydent Miasta G. orzekł o przyznaniu M. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na J. B. na okres od 1 lutego 2022 r. do bezterminowo.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, iż wydana ona została w następstwie rozpoznania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z 25 czerwca 2021 r., zaś świadczenie przyznane zostało od dnia po zawieszeniu renty z ZUS.
Odwołanie od powyższej decyzji w terminie prawem przewidzianym złożył M. B. wskazując, iż zaskarża ją w części to jest w zakresie nie przyznania świadczenia od daty złożenia wniosku, a dopiero od daty wydania decyzji w sprawie.
Odwołujący się zarzucił naruszenie art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r. poprzez ich niezastosowanie oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a tej samej ustawy poprzez wydanie orzeczenia w oparciu o przepis, który utracił moc w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. I SK 2/17.
Stawiając powyższe zarzuty odwołujący się wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w części i przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia złożenia wniosku, to jest od czerwca 2021 r., względnie uchylenie decyzji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
Decyzją z 9 maja 2022 r., nr [...] SKO w P. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy nie odniósł się w żaden sposób do zarzutów odwołania dotyczących naruszenia art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r., jak też do argumentacji dotyczącej skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. I SK 2/17 ograniczając się jedynie do powtórzenia, przedstawianej już uprzednio we własnej decyzji kasacyjnej z 29 listopada 2021 r., argumentacji przemawiającej za przyznaniem osobom ubiegającym się o świadczenie pielęgnacyjnej, a posiadającym ustalone prawo do świadczeń emerytalno-rentowych, prawa do dokonania wyboru jednego z tych świadczeń, poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego.
Podsumowując swoje rozważania Kolegium wskazało, że przyznanie odwołującemu się prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia złożenia wniosku o ustalenie prawa do tego świadczenie, to jest od czerwca 2021 r. naruszałoby art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty
Skargę do tut. Sądu na powyższą decyzję w terminie prawem przewidzianym wywiódł reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika M. B. zarzucając:
- 1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: - art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r., poprzez błędną wykładnię i przyznanie świadczenia od daty wydania decyzji, a nie od daty złożenia wniosku;
- 2. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez wydanie orzeczenia w oparciu o przepis, który utracił moc w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. I SK 2/17,
- 3. naruszenie art. 7 i art. 8 K.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich działań niezbędnych w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz naruszenie zasady, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej.
Zgłaszając powyższe zarzuty autor skargi wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji SKO w P. z 9 maja 2022 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta G. z 23 lutego 2022 r., a nadto o zasądzenie od SKo w P. na rzecz skarżącego kosztów postępowania sądowego, w tym zastępstwa adwokackiego wg norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie nie odnosząc się jednakże w żaden sposób do zgłoszonych we skardze zarzutów, przedstawionej argumentacji oraz wniosków.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
W pierwszej kolejności wskazać należy, że sąd rozpoznał przedmiotową sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.).
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.
Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. o przyznaniu skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 lutego 2022 r. bezterminowo.
Przed przystąpieniem do dalszych rozważań Sąd pragnie wskazać, iż zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 111, powoływanej dalej jako "u.ś.r.") prawo do świadczeń rodzinnych co do zasady ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Prawidłowa wykładnia przytoczonego powyżej przepisu wymaga nadto uwzględniania treści art. 17 u.ś.r.
Z treści przywołanych wyżej przepisów wykładanych w ich wzajemnym powiązaniu wynika, ze prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w wypadku łącznego spełnienia ustawowo określonych przesłanek o charakterze podmiotowym oraz przedmiotowym. Przesłanki podmiotowe to te, które dotyczą osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem o świadczenie to mogą ubiegać się jedynie osoby będące w określonym kręgu pokrewieństwa (art. 17 ust. 1 i 1a) oraz osoby wymagającej opieki, w tym posiadania przez nią wymaganego prawem orzeczenia potwierdzającego określony stopień niepełnosprawności i konieczność korzystania z opieki, natomiast przesłanki przedmiotowe dotyczą m.in. - wymogu rezygnacji z zatrudnienia, sprawowania odpowiedniej, wymaganej opieki nad osobą niepełnosprawną, ewentualnego posiadania prawa do innych świadczeń (art. 17 ust. 5).
W toku postępowania o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ administracyjny ma zatem obowiązek zbadania, czy w sprawie zostały spełnione przesłanki podmiotowe i przedmiotowe warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia i dopiero ich łączne spełnienie daje podstawę do uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W konsekwencji należy wskazać, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może zostać przyznane począwszy od daty, w której nastąpiło łączne spełnienie ustawowych przesłanek warunkujących jego przyznanie.
Co za tym idzie przytoczony powyżej przepis art. 24 ust. 2 u.ś.r., który reguluje kwestie związane z okresem na jaki przyznawane jest prawo do świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem interpretować w powiązaniu z art. 17 u.ś.r., co prowadzi do wniosku, że prawo to nie może zostać przyznane na okres wcześniejszy od daty w której spełnione zostały przesłanki, od których ustawa uzależnia prawo do świadczenia (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 11 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Go 188/22).
Jeżeli zatem organ oceni, iż zostały przesłanki podmiotowe i przedmiotowe warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia zostały spełnione w dacie późniejszej niż w miesiącu, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, to powinien przyznać świadczenie od daty łącznego spełnienia wszystkich przesłanek, a jednocześnie odmówić przyznania świadczenia na okres od daty złożenia wniosku, do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc spełnienia wszystkich wymogów materialnoprawnych uzasadniających przyznanie świadczenia.
W kontekście wskazanych wyżej regulacji ocenić należy faktyczną treść władczego rozstrzygnięcia zawartego w decyzji Prezydenta Miasta G. z 23 lutego 2022 r. oraz utrzymującej ją decyzji SKO w poznaniu z 9 maja 2022 r. było nie tylko przyznania M. B. świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 lutego 2022 r., ale i odmowa przyznania takiego świadczenia na okres od dnia złożenia wniosku, to jest od czerwca 2021 r. do dnia 31 stycznia 2022 r.
Powyższe jednoznacznie wynika z zestawienia treści pozytywnego rozstrzygnięcia zawartego w części wstępnej decyzji Prezydenta Miasta G. z jej przedmiotem jakim było rozpatrzenie wniosku złożonego przez M. B. w dniu 25 czerwca 2021 r., z czego wyprowadzić należy wniosek, iż organ I instancji w swoi rozstrzygnięciu nie tylko przyznał bezterminowo świadczenie pielęgnacyjne od 1 lutego 2022 r., ale i odmówił przyznania takiego świadczenia na okres od dnia złożenia wniosku, to jest od czerwca 2021 r. do dnia 31 stycznia 2022 r.
Taki zakres władczych rozstrzygnięć podjętych przez orzekające w sprawie organy obydwu instancji szczególnie jaskrawo widoczny jest w decyzji Kolegium z 9 maja 2022 r., która to decyzja zapadła w wyniku rozpatrzenia odwołania, zaskarżającego decyzję Prezydenta Miasta G. jedynie w części obejmującej brak przyznania świadczenia w okresie od daty złożenia wniosku i w uzasadnieniu, której Kolegium zajęło jednoznaczne stanowisko co do braku podstaw przyznania odwołującemu się świadczenia pielęgnacyjnego za sporny okres, to jest od dnia złożenia wniosku o to świadczenia do daty wstrzymania wypłacania mu renty.
Mimo takiego zakresu rozstrzygnięcia organów obejmującego zarówno przyznanie bezterminowo świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 lutego 2022 r., jak i odmowę przyznania tegoż świadczenia za okres od daty złożenia wniosku do 31 stycznia 2022 r. oraz sformułowania jedynie zarzutów dotyczących odmowy przyznania świadczenia za w/w okres, decyzja Kolegium zaskarżona została przez stronę w całości na co wyraźnie wskazuje sposób sformułowania wniosków skargi, w tym w szczególności wniosku o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO w poznaniu oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta G. w całości. Podkreślić także trzeba, iż sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika skarga nie zawiera jakiegokolwiek wskazania by decyzja SKO w P. była zaskarżana jedynei w części.
W związku z powyższym Sąd musiał dokonać oceny zaskarżonej decyzji nie tylko w części dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za wskazany wyżej okres, ale także odnośnie przyznania skarżącemu świadczenia na okres od 1 lutego 2022 r. Zgodnie bowiem z art. 134 § 1 K.p.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stąd też w pierwszym rzędzie wskazać należy, iż Sąd nie dopatrzył się z urzędu jakichkolwiek naruszeń prawa odnośnie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 lutego 2022 r. i utrzymania w tym zakresie w mocy decyzji organu I instancji przez organ odwoławczy.
Na tle analizowanej sprawy stwierdzić bezspornie należy, że skarżący jako brat osoby wymagającej opieki jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad J. B.. W sprawie nie jest kwestionowane, że skarżący w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem nie podejmuje zatrudnienia oraz że pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 31 stycznia 2021 r. Nie ulega także wątpliwości, że brat skarżącego jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności w myśl art. 3 pkt 21 lit. b u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem przez znaczny stopień niepełnosprawności rozumie się całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Skoro zaś Sąd uznał za zgodne z prawem orzeczenie o przyznaniu skarżącemu bezterminowo świadczenia pielęgnacyjnego wprost sformułowane w rozstrzygnięciu decyzji Prezydenta Miasta G., to uzasadniało to orzeczenie o oddaleniu skargi w tym zakresie na podstawie art. 151 P.p.s.a. zawarte w pkt II. sentencji wyroku.
Stąd też dalsza analiza będzie się koncentrować jedynie na występującym w sprawie zagadnieniu spornym między skarżącym, a organami administracji, to jest odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres pomiędzy miesiącem złożenia wniosku, a dniem 31 stycznia 2022 r.
W ocenie Sądu orzekające w sprawie organy administracji (tak Prezydent Miasta G., jak i aprobujące jego negatywne dla strony rozstrzygnięcie, co do okresu od daty złożenia wniosku do 31 stycznia 2022 r.) dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w brzmieniu uwzględniającym treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Wyjaśniając powyższe stanowisko wskazać należy, iż materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 17 tej ustawy.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r.: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".
Z kolei przepis ust. 5 powołanego przepisu stanowi katalog przesłanek negatywnych w zakresie przyznania przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Orzekający w niniejszej sprawie Sąd nie podziela poglądu o dopuszczalności wykreowania w drodze wykładni i poprzez odwoływanie się do analogii prawa uprawnienia do przyznania osobom spełniającym warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, a pobierającym emeryturę lub rentę prawa do dokonywania wyboru jednego z tych świadczeń.
Racjonalny ustawodawca w art. 27 ust. 5 u.ś.r. stanowiącym, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów – przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami, wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną spośród świadczeń wskazanych w tym przepisie.
Nadto uregulował zagadnienie zbiegu uprawnień do świadczeń chociażby w art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 266), zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego czy też w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291), zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego.
Jednocześnie tego rodzaju regulacji ustawodawca nie wprowadził odnośnie zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz świadczeń wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a u.ś.r., lecz wprost przesądził, iż świadczenie pielęgnacyjne w tej sytuacji nie przysługuje. Powyższe wskazuje na jednoznaczny w tym zakresie zamiar prawodawcy, który nie może być pomijany przez orzekające w tego rodzaju sprawach sądy.
Nie istniała zatem i nie istnieje jakakolwiek luka w prawie polegająca na braku przepisów regulujących sytuację zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i świadczeń wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a u.ś.r. wymagająca wykreowania w drodze wykładni i poprzez odwoływanie się do analogii prawa uprawnienia do przyznania osobom spełniającym warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, a pobierającym emeryturę prawa do dokonywania wyboru jednego z tych świadczeń, albowiem przepisem regulującym tą kwestię jest właśnie art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a u.ś.r.
Odnosząc się do podnoszonej w orzecznictwie sądowym argumentacji o charakterze historycznym (sprowadzającej się do wskazania, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. winna uwzględniać także, iż w dacie uchwalenia ustawy o świadczeniach rodzinnych wysokość ówczesnego świadczenia pielęgnacyjnego była niższa niż najniższe ówczesne wysokości świadczeń wyłączających prawo do tego świadczenia, Ta relacja ekonomiczna przedmiotowych świadczeń utrzymywała się do 1 maja 2014 r., kiedy to świadczenie pielęgnacyjne wzrosło do 800 zł i stało się nieznacznie wyższe od najniższej emerytury, a następnie było waloryzowane i obecnie jest często znacząco wyższe od otrzymywanej przez daną osobę emerytury), zauważyć natomiast należy, iż nie zasługuje ona na uwzględnienie albowiem brak wprowadzenia przez okres blisko 7 lat w przepisach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego mechanizmu "złotówka za złotówkę", czy też mechanizmu wyboru pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym, a świadczeniami emerytalno-rentowymi o jakich mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nie może być uznane za wynik przeoczenia ustawodawcy, lecz za jego świadome zaniechanie prawodawcze, które nie może być usunięte ze względów słusznościowych, przez orzekający w sprawie sąd poprzez wprowadzenie do systemu prawnego odpowiedniej normy.
Nawet bowiem w ramach tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjności orzekający w sprawie indywidualnej sąd na podstawie art. 178 ust. 1 Konstytucji RP uprawniony jest do odmowy zastosowania przepisu ustawy pozostającego w sprzeczności z Konstytucją, lecz nie do tworzenia prawa i zastępowania wyeliminowanej normy inną. Argumentacja podnoszona na poparcie tezy o możliwości dokonywania przez stronę wyboru pomiędzy świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., a świadczeniem pielęgnacyjnym sprowadza się zaś nie tylko do oceny zgodności z normami rangi konstytucyjnej rozwiązań przyjętych w powyższym przepisie rangi ustawowej, ale jednocześnie, pod pozorem dokonywania wykładni przepisów prawa prowadzi do sytuacji kreowania przez sąd zupełnie nowej, nie istniejącej dotąd w systemie prawnym normy przyznającej danej osobie prawo do dokonania wyboru pobieranego świadczenia.
Podsumowując tą część rozważań stwierdzić należy, iż skoro ustawodawca nie wprowadził w art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a u.ś.r. w tym zakresie żadnych wyjątków (sytuacja ta uległa zmianie w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, które zostanie omówione w dalszej części niniejszego uzasadnienia), ani nie przewidział mechanizmu "złotówka za złotówkę", tak jak to ma miejsce w art. 5 ust. 3 u.ś.r. w przypadku przekroczenia kryterium dochodowego, to w rezultacie tego w przypadku posiadania ustalonego prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, co do zasady wyeliminowana będzie możliwość przyznania tak świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości jak i świadczenia pomniejszonego o kwotę otrzymywanej emerytury lub renty, czy też dokonania przez uprawnionego wyboru świadczenia.
W realiach niniejszej sprawy nie można jednakże pominąć skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 stanowiącego w pkt I, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w pkt II, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyrok ten opublikowany został Dzienniku Ustaw w dniu 8 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1257) w związku z czym co najmniej od dnia 9 stycznia 2020 r., w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Przypomnieć bowiem trzeba, iż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, przy czym w myśl art. 190 ust. 3 Konstytucji skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z konstytucją jest utrata mocy obowiązującej tego aktu.
Z powszechnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji i utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim żądaniem. Na gruncie stanu faktycznego kontrolowanej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucja regulacji.
Wobec braku jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskać mogą na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust.1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy.
Zauważyć nadto trzeba, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o 6 miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowe. W związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nieodzowna stanie się wypłata świadczenia pielęgnacyjnego nie tylko samej skarżącej, lecz również i pozostałym osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji. To zaś wymaga dokładnego oszacowania środków, które muszą być dodatkowo przeznaczone na wypłatę świadczeń pielęgnacyjnych osobom uprawnionym, a następnie ujęcie ich w ustawie budżetowej.
Pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego prawodawca nie wprowadził zaś w ustawie oświadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego czy też możliwość jego uzyskania, dla sprawujących opiekę osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Podsumowując tą część rozważań stwierdzić należy, iż w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskać mogą na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust.1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy (tak wyrok NSA z 11 sierpnia 2022 r., sygn. I OSK 2052/21 oraz wyroki WSA w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2021 r., sygn. II SA/Po 758/20, z 16 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Po 730/21 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query, dalej CBOSA).
Inaczej rzecz ujmując jak trafnie wskazano w wyroku WSA w Poznaniu z 21 lipca 2022 r., sygn. II SA/Po 257/22 (także dostępny w CBOSA) zakres normy prawnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. po opublikowaniu wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie może stanowić podstawy prawnej do odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a w aktualnym stanie prawnym fakt pobierania jednocześnie renty oraz świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żaden sposób limitowane przepisami prawa. Zaniechanie ustawodawcze nie może w tym momencie stanowić przeszkody do obierania dwóch odmiennych świadczeń.
Podkreślić należy, iż z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, jedynie eliminującego treść normy prawnej uznanej przez Trybunał za sprzeczna z regulacjami rangi konstytucyjnej nie można wyprowadzić wniosku, by w następstwie tego wyroku doszło do ustanowienia uprawnienia do prawa wyboru korzystniejszego świadczenia pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a rentą z tytułu częściowej niezgodności do pracy, czy też do ustanowienia obowiązku dokonywania takiego wyboru.
Uprawnienia do zastępowania w tym zakresie prawodawcy nie posiada zaś tak orzekający w niniejszej sprawie Sąd, jak i tym bardziej organ administracji, którego kognicję określa zasada praworządności wyrażona w art. 6 K.p.a. stanowiącym, iż organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, w i stosunku, do którego brak jest jakichkolwiek regulacji uprawniających go do dokonywania oceny tych przepisów pod względem słuszności, czy też zgodności z Konstytucją - a do tego sprowadza się ewentualna argumentacja, że sytuacja opiekunów pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy byłaby uprzywilejowana, gdyby utrzymywali wsparcie w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości, mimo równoczesnego pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Zauważyć przy tym należy, iż sytuacja faktycznego uprzywilejowania pewnych grup podmiotów nie jest niczym nowym na gruncie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to w pełnej wysokości w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, względnie niepodejmowania zatrudnienia mogą przecież uzyskać osoby uzyskujące nawet znaczne dochody ze źródeł innych niż w skazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., w tym dochody z kapitału, z papierów wartościowych, z najmu nieruchomości, majątkowych praw autorskich itp.
Powyższe czyni całkowicie nieuprawnionymi poglądy wyrażane przykładowo w wyroku WSA w Olsztynie z 17 sierpnia 2022 r., sygn. II SA/Ol 333/22, gdzie wskazano iż prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, nie powinna ograniczać się do jego literalnego brzmienia, lecz wymaga, oparcia się na efektach zastosowania prokonstytucyjnej wykładni celowościowej i systemowej pozwalającej na realizację m.in. zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji) i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), co doprowadziło tenże Sąd do zaaprobowania odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Prokonstytucyjna i celowościowa wykładnia przepisów prawa nie może bowiem prowadzić do pozbawienia strony uprawnień wprost jej w tychże przepisach przyznanych
W związku z powyższym, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w zw. z art. 135 orzekł jak w pkt I sentencji. Zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały bowiem w tej części wydane z naruszeniem przepisu prawa materialnego, które niewątpliwie miało wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Nie zasługiwały natomiast na uwzględnienie podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 24 ust. 2a u.ś.r., albowiem przepis ten w ogóle nie znajdował zastosowania w sprawie, jak i zarzuty dotyczące naruszenia art. 7 i art. 8 K.p.a., albowiem autor skargi nie wykazał jakich to istotnych ustaleń faktycznych nie poczyniły w sprawie organy, względnie na czym miałoby polegać naruszenie zasady, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej. Uchybień tego rodzaju nie dopatrzył się także z urzędu orzekający w sprawie Sąd, przy czym podkreślić należy nie stanowi naruszenia przepisów K.p.a., w tym w szczególności zasady zaufania przyjęcie przez organ nie korzystnej dla strony wykładni przepisów prawa materialnego, nawet wtedy, gdy jak w niniejszej sprawie, wykładnia ta ostatecznie okazał się wadliwa.
Ponownie rozpatrując sprawę, organ rozpozna wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od miesiąca w którym złożono wniosek o przedmiotowe świadczenie do 31 stycznia 2021 r. stosując się do ocen prawnych wyrażonych w niniejszym orzeczeniu.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. uwzględniając wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika skarżącego zgodne z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).