Uzasadnienie
Burmistrz [...] decyzją z dnia 4 sierpnia 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 w zw. z art. 3 pkt 11, art. 20 ust. 2, art. 23, art. 24 ust. 1, ust. 2a, ust. 3, ust. 4 i art. 32 ust. 1 pkt 1d i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu wniosku złożonego w dniu 27 października 2021 r. przez T. G., odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J. G., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym z dnia 19 sierpnia 2021 r., nr [...]
W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 27 października 2021 r. do Centrum Usług Społecznych w T. wpłynął wniosek T. G. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. G.. Decyzją z dnia 28 grudnia 2021 r., nr [...], organ I instancji odmówił wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niespełnieniem przesłanek zawartych w art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 lit. a u.ś.r., jednakże w wyniku rozpoznania wniesionego przez T. G. odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Przechodząc do meritum organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o niepełnosprawności wynika natomiast, że ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 30 lipca 2021 r. czyli powstał w momencie, w którym J. G. miała 91 lat. W związku z powyższym, niepełnosprawność J. G. nie powstała przed 18. rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższe, nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Ponadto, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Tymczasem T. G. legitymuje się orzeczeniem Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudniania [...] z dnia 29 kwietnia 1994 r., z którego wynika, ze jest zaliczony do drugiej grupy inwalidów, w związku z czym jest całkowicie niezdolny do pracy. Niepodejmowanie zatrudnienia przez T. G. wynika więc z faktu, że jest on niezdolny do jego podjęcia.
Co prawda wnioskodawca w dniu 22 kwietnia 2022 r. dostarczył decyzję o wstrzymaniu od dnia 1 maja 2022 r. renty z tytułu niezdolności do pracy, to jednak wstrzymanie wypłacania świadczenia rentowego nie zmienia faktu, że T. G. nadal jest osobą niezdolną do pracy, oraz że ma nadal (pomimo zawieszenia wypłaty) ustalone prawo do renty.
W odwołaniu z dnia 11 sierpnia 2022 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego T. G. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez błędne uznanie, że zawieszenie przez odwołującego świadczenia rentowego nie stanowi pozytywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną matką J. G. oraz błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
W uzasadnieniu odwołujący podniósł, że organ I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., albowiem brak jest przekonujących argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w sytuacji, gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne, oraz wykładnia literalna powoduje dyskryminację osób, które zrezygnowały z pracy zawodowej w celu podjęcia opieki i z tego tytułu mają ustalone prawo do renty w stosunku do osób, które nigdy pracy zawodowej nie podjęły i nie nabyły prawa do renty.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego celowe jest odstąpienie od rezultatów wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. na rzecz takiego sposobu rozumienia tego przepisu, które koreluje z efektami stosowania dyrektyw wykładni systemowej oraz celowościowej i funkcjonalnej. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. może wskazywać na bezwzględne wyeliminowanie z kręgu osób, które spełniają powyższą przesłankę tych, którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w tym przepisie. Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. naruszałaby jednak konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa, charakteryzujące się daną cechą istotną w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Sytuacja osób, których istotną cechą wspólną jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, została zróżnicowana w ten sposób, że podmioty, które mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. pozbawiono świadczenia pielęgnacyjnego.
Jednocześnie tym podmiotom, które mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 27 ust. 5 u.ś.r. umożliwiono wybór świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei podmiotom, które otrzymują inne dochody niż wymieniono w przywołanych przepisach, przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez ograniczeń. W związku z tym zróżnicowaniem należy podkreślić, że wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach. Jednocześnie należy zauważyć, że w zakresie zróżnicowania poziomu świadczeń pielęgnacyjnych dla opiekunów osób niepełnosprawnych Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 października 2015 r., K 38/13, wskazał, że ustawodawca jest obowiązany precyzyjnie ustalić racjonalne przesłanki, od których uzależni zróżnicowany poziom świadczenia, przyjmując za punkt wyjścia jednakowe traktowanie takich opiekunów.
W świetle powyższych wywodów należy przyznać rację, że brak jest przekonujących argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w sytuacji, gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne bowiem wykładnia literalna powoduje dyskryminację osób, które zrezygnowały z pracy zawodowej w celu podjęcia opieki i z tego tytułu mają ustalone prawo do renty w stosunku do osób, które nigdy pracy zawodowej nie podjęły i nie nabyły prawa do renty. Celem przeciwdziałania tej nieuzasadnionej dyskryminacji Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 8 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2392/19 i z dnia 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19 stanął na stanowisku, że zastosowanie powyższych reguł interpretacyjnych w odniesieniu do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do renty nie w całości, ale jedynie do wysokości tej renty.
Dalej odwołujący podniósł, że zastosowanie w niniejszej sprawie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w sprawie o sygn. akt K38/13 jest nieprawidłowe i stanowi naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Bezspornym jest bowiem, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok z dnia 21 października 2014 r. odnosi się do sytuacji strony odwołującej, a organ rozstrzygający o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego winien procedować w oparciu o odpowiadające gwarancjom konstytucyjnym przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, to znaczy z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 30 listopada 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że w przedmiotowej sprawie organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. wydanego w sprawie o sygnaturze K-38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. Oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać więc z pominięciem kryterium wiekowego określonego w art. 17 ust. 1b ustawy.
Jednakże, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w postanowieniach ustawy o świadczeniach rodzinnych, przysługuje z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem lub niepełnosprawną osobą dorosłą. Jest to świadczenie opiekuńcze, którego zasadniczym celem jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez osobę rezygnującą z zatrudnienia lub niepodejmującą zatrudnienia w celu zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Niepodejmowanie zatrudnienia powinno więc wynikać z konieczności sprawowania opieki, a sprawowanie tej opieki, powinno to zatrudnienie niejako uniemożliwiać. Artykuł 17 ust. 1 ustawy przewiduje dwie równorzędne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego: rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Nie podejmuje zatrudnienia osoba, która - co prawda - nie ma pracy, ale jest zdolna do pracy i może ją podjąć, jednak tego nie robi ze względu na sprawowaną opiekę. Z punktu widzenia celu świadczenia pielęgnacyjnego nie jest istotne, czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą.
Z akt sprawy wynika, co nie jest kwestionowane, że opiekę nad niepełnosprawną matką, sprawuje odwołujący. Strona uprawniona jest do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś..r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do renty. Odwołujący zaakcentował, że wypłata renty została wstrzymana od dnia 1 maja 2022 r., co powoduje, że przesłanka negatywna do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została spełniona. Tym niemniej w przedmiotowej sprawie, poza ustalonym prawem do renty, nie są spełnione wszystkie przesłanki warunkujące ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu odwoławczego w przedmiotowej sprawie brak jest bowiem związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a koniecznością zapewnienia opieki nad osobą niepełnosprawną.
W ocenie Kolegium niepodejmowanie zatrudnienia przez odwołującego się nie wynika bezpośrednio z powodu konieczności zapewnienia opieki nad matką, a przede wszystkim z powodu jego stanu zdrowia. Z informacji uzyskanej z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 15 listopada 2022 r. wynika, że T. G. ma przyznane prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia 3 lipca 1986 r. na stałe. Z tego wynika, że odwołujący nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką, ponieważ sam jest niezdolny do zatrudnienia. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest natomiast kierowane do wszystkich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny ale tylko do osób, które są zdolne do zatrudnienia ale z niego rezygnują lub go nie podejmują w celu zapewnienia koniecznej opieki choremu członkowi rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. W uwarunkowaniach faktycznych przedmiotowej sprawy odwołujący zrezygnował z zatrudnienia z powodu swojego stanu zdrowia, a nie z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką.
W skardze z dnia 5 stycznia 2023 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu T. G. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 6 K.p.a., art. 7 K.p.a., art. 8 K.p.a., art. 9 K.p.a., art. 10 K.p.a. i art. 77 K.p.a.
W uzasadnieniu skarżący wskazał, że zawarte w art. 17 ust. 4 u.ś.r. sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia jak również niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Fakt, że skarżący pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy nie oznacza, że skarżący nie może podjąć pracy. Uzyskanie orzeczenia o niezdolności do pracy nie jest bowiem równoznaczne z zakazem jej wykonywania. Osoby pobierające rentę mogą pracować zarówno w systemie pracy chronionej jak i na otwartym rynku pracy. Muszą jednak liczyć się z tym, że dodatkowe dochody mogą spowodować zmniejszenie a nawet zawieszenie wypłaty świadczenia. Co kwartał na swojej stronie internetowej ZUS w formie komunikatu podaje informacje o wysokości tak zwanych kwot granicznych, z których wynika ile rencista można dorobić do renty.
Obecnie więc stan zdrowia skarżącego pozwala mu na podjęcie pracy, jednak nie robi tego z powodu opieki nad matką. Związek między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad matką jest więc oczywisty.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Skarga okazała się niezasadna.
Kontroli Sądu poddano decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 listopada 2022 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia 4 sierpnia 2022 r., nr [...], o odmowie przyznania T. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką J. G..
Odmawiając skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Tymczasem z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 19 sierpnia 2021 r. wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od dnia 30 lipca 2021 r., tj. od momentu, kiedy J. G. miała ukończone 91 lat. Dodatkowo organ I instancji uznał, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., albowiem T. G. ma ustalone prawo do renty.
Choć przy tym organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji przyznał rację stronie skarżącej w kwestii daty powstania niepełnosprawności, albowiem w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, powstanie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie mogło stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, to uznał, że w sprawie zaistniała przeszkoda w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z faktu, że w sprawie nie wystąpił wynikający z art. 17 ust. 1 u.ś.r. związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem przez T. G. zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad jego niepełnosprawną matką.
Zdaniem Sądu w składzie orzekającym stanowisko organu odwoławczego w tym zakresie jest zasadne.
W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z powyższego wynika, że przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zauważenia bowiem wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego, nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie ma natomiast stanowić zastępczego źródła dochodu w przypadku, gdy choć wnioskodawca wykonuje ciążący na nim obowiązek opieki nad członkiem rodziny, to nie musiał z tego tytułu rezygnować z zatrudnienia (nie był aktywny zawodowo i brak aktywności zawodowej nie jest wynikiem konieczności sprawowania opieki). Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejakiego ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą.
Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, dzieckiem lub rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku opieki nad tymi osobami, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Każdorazowo więc organy właściwe muszą zbadać, czy w odniesieniu do danego stanu faktycznego ziścił się ów związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. A. Kawecka, Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, publ. LEX/el. 2019).
Rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego obowiązkiem organów jest więc każdorazowe ustalenie, czy w okolicznościach sprawy istnieje związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazać przy tym należy, że w art. 3 pkt 22 u.ś.r., ustawodawca zawarł – na użytek tej ustawy – legalną definicję pojęcia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", wskazując, że jest to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Wobec tego ocena, czy dana osoba nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi być dokonywana z uwzględnieniem art. 3 pkt 22 u.ś.r.
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika, że skarżący urodził się w dniu [...] 1960 r., co oznacza, iż ma obecnie 63 lata. Na mocy orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w P. z dnia 29 kwietnia 1994 r., nr [...], został zaliczony do drugiej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Z treści tego orzeczenia wynika, że nie jest to pierwsze orzeczenie wydane w tej sprawie, albowiem w punkcie 5 wskazano, że inwalidztwo istnieje od "nadal", natomiast w uzasadnieniu wskazano na "brak poprawy w stanie zdrowia badanego, nadal niezdolny do pracy i dlatego dalej druga /2/ grupa inwalidzka z ogólnego stanu zdrowia" (k. [...] akt adm. organu I instancji). Z informacji uzyskanej z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 listopada 2022 r., nr [...], wynika przy tym, że T. G. ma przyznane prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia 3 lipca 1986 r. na stałe (k. [...] akt adm. organu I instancji).
Oznacza to, że skarżący uzyskał prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w wieku 26 lat. Na żadnym etapie postępowania skarżący – reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika – nie wskazał, aby od dnia przyznania prawa do renty był zatrudniony lub podejmował inną pracę zarobkową w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., ani nie wskazał okresów, podczas których był zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna aktywnie poszukująca pracy. Oznacza to, że w dniu uzyskania przez matkę skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności skarżący był nieaktywny zawodowo od 35 lat.
Biorąc pod uwagę wiek skarżącego (63 lata, w dniu złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący miał 61 lat) oraz długotrwały okres braku aktywności zawodowej (35 lat) uzasadnione jest stanowisko, że opieka nad matką nie była wyłącznym powodem niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia. Skarżący nie jest osobą poszukującą pracy, jest osobą w wieku przedemerytalnym i został zaliczony do drugiej grupy inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia.
Choć przy tym pełnomocnik skarżącego w skardze wywodzi, że uzyskanie prawa do renty nie jest przeszkodą do podjęcia zatrudnienia, a jego niepodejmowanie przez skarżącego jest wyłącznie podyktowane koniecznością opieki nad matką wskazać należy, że w kontekście przytoczonych powyżej okoliczności argumentacja ta nie może się ostać. W orzeczeniu Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w P. z dnia 29 kwietnia 1994 r. w punkcie 7 dotyczącym ustaleń odnośnie wskazań do zatrudnienia wskazano: "żadna, ewent. w specjalnie stworzonych warunkach". Możliwość podjęcia zatrudnienia musi być natomiast realna, a nie iluzoryczna, w sytuacji, kiedy stan zdrowia właściwie uniemożliwia podjęcie pracy. Nawet jednak gdyby rzeczywiście skarżący był zdolny do znalezienia i podjęcia zatrudnienia pomimo stanu swojego zdrowia, pełnomocnik nie wskazał, aby skarżący w okresie od dnia uzyskania prawa do renty do dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podejmował jakąkolwiek pracę, tym bardziej w specjalnie stworzonych warunkach, tudzież takiej pracy aktywnie poszukiwał poprzez zarejestrowanie jako osoba bezrobotna.
Zasadnie zatem organ odwoławczy uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie występuje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem przez skarżącego a sprawowaniem osobistej opieki nad matką skarżącego. Skoro skarżący nie pracował od 1986 r. (od kiedy ukończył 26 lat) i nie osiągał dochodów z tego tytułu, to trudno ustalić, utratę jakich dochodów świadczenie pielęgnacyjne miałoby w tym wypadku zrekompensować. Trudno również uznać, że skarżący chciałby podjąć aktywność zawodową z momentem podjęcia opieki nad matką, jeżeli takiej aktywności od dnia uzyskania prawa do renty nie wykazywał. Zasadnie zatem organ odwoławczy przyjął, że brak jest bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką pomimo tego, że jak wynika z akt sprawy, opieka ta jest faktycznie sprawowana i organ nie ma do niej zastrzeżeń.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym powszechnie przyjmuje się, że na ocenę występowania w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. ma wpływ dotychczasowa aktywność zawodowa wnioskodawcy, a także przedział czasowy pomiędzy rezygnacją z pracy, a podjęciem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 463/20, wyrok WSA w Szczecinie z dnia 15 września 2022 r., sygn. akt II SA/Sz 315/22, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 18 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Po 514/22, dostępne pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Reasumując, nie kwestionując stanu zdrowia matki skarżącego i zakresu sprawowanej opieki przez skarżącego (do czego jest zobowiązany zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy; tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359) wskazać należy, że sama konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie stanowi - w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. - samodzielnej i wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny, wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W niniejszej sprawie zaś taki związek przyczynowy nie zachodzi.
Z tej przyczyny bez wpływu na ocenę zaistnienia w sprawie przesłanek warunkujących przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego miała podnoszona przez skarżącego okoliczność dokonania błędnej, jego zdaniem, wykładni przez organ I instancji art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Organ odwoławczy utrzymał bowiem w mocy decyzję organu I instancji z tej przyczyny, że w sprawie nie zaistniał bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a nie z powodu wystąpienia w sprawie negatywnej przesłanki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., tj. nieprzysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Bez znaczenia dla sprawy pozostają więc rozważania pełnomocnika o ewentualnej możliwości uzyskania przez rencistę świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji wstrzymania wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), oddalił skargę.
Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na mocy art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 P.p.s.a.