Uzasadnienie
Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 19 sierpnia 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 2 pkt 2, art. 17 i art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "K.p.a."), odmówił D. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i niepodejmowania pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną D. D..
W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 19 lipca 2022 r. D. M. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i niepodejmowania pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad żoną D. D.. Do wniosku dołączył orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 16 września 2014 r., nr [...] o zaliczeniu D. D. do znacznego stopnia niepełnosprawności. W oświadczeniu dołączonym do wniosku D. M. wskazał, że przez 2 miesiące pracował w serwisie sprzątającym w Galerii [...], jednak było mu ciężko pogodzić pracę na różne zmiany z opieką nad żoną. Wskazał, że praktycznie od lutego małżonkowie nie mają pomocy opiekunów. Z powodów finansowych małżonkowie musieli się z nich zrezygnować, czasami w opiece pomaga zaprzyjaźniona J. – przychodzi posprzątać mieszkanie i zostaje z żoną, gdy wnioskodawca wyjeżdża do P. w związku ze studiami.
Wnioskodawca wskazał, że przynosi żonie podsuwacz, by mogła się załatwić, ubiera ją częściowo i wciąga na wózek. Potem podaje jej leki i małżonkowie idą do łazienki dalej się myć i ubierać do końca. Po toalecie wnioskodawca robi śniadanie i karmi żonę. W dalszej części oświadczenia wnioskodawca wskazał, że po śniadaniu żona pracuje zdalnie w firmie, w której jest zatrudniona od 4 miesięcy, a wnioskodawca wychodzi z psem na spacer, robi zakupy, przygotowuje obiad. Jeśli trzeba załatwić jakieś sprawy urzędowe na mieście, to albo małżonkowie jadą razem, albo wnioskodawca jedzie sam - wtedy małżonka zostaje sama lub przyjeżdża J.. W oświadczeniu wnioskodawca dodał, że żeby mieć lepsza poduszkę finansową musiałby zostawić żonę na minimum 7 godzin i pójść do pracy, a tego nie chce. Obecnie małżonkowie utrzymują się dzięki żonie, która ma rentę socjalną, rodzinną po zmarłym ojcu, 500+ dla OzN oraz wynagrodzenie z pracy.
W dniu 3 sierpnia 2022 r. pracownik socjalny potwierdził fakt sprawowania opieki przez D. M. nad niepełnosprawną żoną D. D.. Ustalił, że D. D. ma zdiagnozowany rdzeniowy zanik mięśni, guzy na tarczycy, wrzody żołądka, zespół jelita drażliwego, depresję. Wnioskodawca pomaga żonie we wszystkich codziennych czynnościach, tj. karmi, podaje picie, poprawia drętwiące kończyny, ponadto pierze, gotuje, sprząta. D. D. aktualnie jest w ciąży. Pracownik socjalny potwierdził, że D. D. pracuje 7 godzin dziennie, mąż towarzyszy jej podczas pracy. Podczas wywiadu ustalono, że wnioskodawca mieszka z żoną od grudnia 2021 r., natomiast mężem D. D. jest od czerwca 2022 r. Aktualnie nie pracuje, ostatnie zatrudnienie ustało w dniu 31 marca 2022 r., jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy. Wnioskodawca jest studentem Uniwersytetu [...] w P. na lI roku. Wnioskodawca ma zjazdy 2 razy w miesiącu a pod jego nieobecność z żoną zostaje opiekunka J., która za godzinę opieki otrzymuje [...] zł. Wymieniona opiekunka była obecna podczas wywiadu. Opiekunka przychodzi średnio 2 razy w tygodniu, w przypadku choroby D. D. jest częściej.
W odpowiedzi na wezwanie do udzielenia dodatkowych wyjaśnień wnioskodawca wskazał, że przed rozpoczęciem opieki nad żoną pracował zarobkowo, jednak opłacanie prywatnej opieki pochłaniało sporo budżetu. Ponadto oświadczył, że nie podejmuje pracy zarobkowej jedynie ze względu na konieczność opieki nad żoną. Ostatnie zatrudnienie ustało w dniu [...] marca 2022 r. Aktualnie wnioskodawca jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku. Wnioskodawca oświadczył, że byłby gotów do podjęcia zatrudnienia i powstrzymuje go jedynie konieczność opieki nad żoną. Opiekę nad żoną sprawuje od [...] grudnia 2021 r. Wskazał, że sam posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, ale stan jego zdrowia umożliwia sprawowanie opieki nad żoną. W oświadczeniu opisał również harmonogram opieki. Wnioskodawca wykonuje przy żonie czynności higieniczne (mycie, ubieranie), pomaga przy rehabilitacji, podaje leki, załatwia sprawunki i gotuje.
Pomaga również żonie podczas pracy. W dniu 11 sierpnia 2022 r. wnioskodawca złożył dodatkowe oświadczenia, w których oświadczył, że studiuje zaocznie na Uniwersytecie [...] w P.. Zjazdy odbywają się 2 razy w miesiącu. Część zajęć odbywała się zdalnie przez Internet, część zajęć stacjonarnie na wydziale. Zajęcia trwają kilka godzin dziennie, co umożliwia wnioskodawcy wyjazd na zajęcia danego dnia. W miarę możliwości żona jeździ do P. z wnioskodawcą. W trakcie zajęć żona czeka na wnioskodawcę na korytarzu. Zajęcia trwają zwykle z przerwami od 8.00 do 18.00. Wnioskodawca najczęściej uczy się kiedy żona pracuje lub popołudniami. Czasem kiedy żona pracuje wnioskodawca siedzi obok z podręcznikami, czasem popołudniami żona ogląda seriale lub czyta a wnioskodawca się uczy. W większości przypadków wnioskodawca jest z żoną 24 godziny na dobę, pomagając jej we wszystkich codziennych czynnościach. Kiedy nie może zajmować się żoną pomaga mu opiekunka J., która czasami zajmuje się także sprzątaniem mieszkania i gotowaniem. Przychodzi w miarę potrzeb, czasem raz w tygodniu na kilka godzin, czasem nawet codziennie. Zdarza się, że opiekunka pomaga kiedy wnioskodawca jest w domu.
Przechodząc do meritum organ I instancji wskazał, że przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia jest brak spełnienia przesłanki konieczności osobistego sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 17 u.ś.r. mówi o opiece nad osobą niepełnosprawną, natomiast obowiązki wnioskodawcy jako studenta wymagają przygotowań i zaliczeń nawet w trybie zaocznym. Ponadto wnioskodawca musi w ramach studiów wyjeżdżać do P.. Ustawa nie określa ilości godzin, które należy poświęcić osobie niepełnosprawnej, jednakże wyraźnie wskazuje na aspekt zapewnienia tej opieki, co należy rozumieć jako rzeczywiste poświęcanie swojego czasu, który przeznaczony zostałby na świadczenie pracy, na opiekę nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyjaśnień ustawowych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale już z art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa.
Te określenia stała lub długoterminowa wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. W rozpoznawanej sprawie ustalono także, że w opiece nad żoną wnioskodawcy pomaga opiekunka, która przychodzi w miarę potrzeb, czasem raz w tygodniu na kilka godzin, a czasem nawet codziennie. Zdarza się, że opiekunka pomaga kiedy wnioskodawca jest w domu. Sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., wyłącza natomiast co do zasady uczestnictwo innych osób. Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie, stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną.
Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Innymi słowy rezygnacja z pracy zawodowej musi nastąpić w celu sprawowania opieki. W przypadku powierzenia opieki osobie trzeciej w sposób oczywisty następuje zerwanie tego związku.
W odwołaniu z dnia 29 sierpnia 2022 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego D. M. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.
W uzasadnieniu wskazał, że kiedy próbował pracować zarobkowo pomoc opiekunki była koniecznością oraz była bardzo częsta (prawie codziennie po 8 godzin, nawet 7 dni w tygodniu). Bywało, że odwołujący musiał nagle zostać po godzinach, co powodowało, że opiekunka musiała zostawać dłużej, a nawet wracać nocą na drugi koniec L.. Jednakże teraz pomoc opiekunki jest znacznie mniejsza (nie codziennie i maksymalnie po 2-3 godziny). W porównaniu z okresem, w którym odwołujący pracował, czy kiedy małżonka po śmierci pierwszego męża mieszkała sama, pomoc opiekunki jest naprawdę doraźna. W znacznej części małżonkowie radzą sobie tylko we dwoje i są samodzielni. Studia odwołującego również nie są przeszkodą w opiece nad żoną, ponieważ do tej pory znaczna część zajęć odbywała się on-line, a gdy odwołujący musiał być na uczelni, to małżonka jeździła do P. z nim. Małżonkowie nadal planują jeździć na zajęcia razem (chyba, że rozwijająca się ciąża żony to uniemożliwi).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 21 września 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia licznych warunków, wiążących się zarówno z osobą ubiegającą się o świadczenie, jak i osobą wymagającą opieki. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest m.in. sprawowanie rzeczywistej opieki nad osobą wymagającą stałej pielęgnacji oraz niepodejmowanie z tego powodu pracy. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie zrezygnował w pełni z zatrudnienia. Z oświadczenia wnioskodawcy złożonego do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że po obiedzie małżonkowie robią coś razem - słuchają ulubionych podcastów, oglądają filmy, czytają książki, wychodzą na długie spacery, spędzają czas w garażu, gdzie odwołujący ma swój warsztat, w którym w wolnej chwili robi biżuterię hand made. Nie kwestionując samego faktu sprawowania opieki, uznać więc należy, że wnioskodawca nie zaprzestał w pełni zatrudnienia.
Zresztą z portalu społecznościowego x wynika, że wnioskodawca prowadzi działalność zarobkową pod nazwą "X x", której przedmiotem jest wyrób biżuterii. Na oficjalnym profilu znaleźć można zdjęcia oferowanych wyrobów biżuteryjnych, które pochodzą również z ostatnich miesięcy, co potwierdza, że wnioskodawca może choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy tak zorganizować opiekę nad żoną, aby pogodzić to z wykonywaną działalnością zarobkową. Tymczasem świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest osobom, które nawet w najmniejszym zakresie nie mogą podejmować zatrudnienia, bowiem uniemożliwia im to konieczność sprawowania opieki nad chorą osobą.
Co więcej, w oświadczeniu złożonym w dniu 4 sierpnia 2022 r. odwołujący wskazał, że żona pracuje zdalnie od dnia 25 marca 2022 r. jako pracownik biurowy. Jej czas pracy wynosi 7 godzin dziennie od 8.00 do 15.00. W ocenie Kolegium, pomimo że wnioskodawca często asystuje żonie w wykonywaniu przez nią pracy, to dysponuje blisko 7 godzinnym okresem czasu, w którym sam również mógłby pracować w systemie zdalnym. Ze świadectw pracy wnioskodawcy wynika przy tym, że wykonywał on w przeszłości pracę jako telemarketer.
Dalej Kolegium wskazało, że małżonkowie korzystają z pomocy osoby trzeciej, opiekunki, która była obecna w mieszkaniu również w trakcie wywiadu środowiskowego. Wówczas opiekunka pomagała przy toalecie żonie odwołującego oraz przygotowywała posiłek. Sam wnioskodawca w oświadczeniu z dnia 11 sierpnia 2022 r. wskazał, że zdarza się, iż opiekunka pomaga kiedy odwołujący jest w domu. Przychodzi w miarę potrzeb, czasem raz w tygodniu na kilka godzin, czasem nawet codziennie, jeśli odwołujący musi coś załatwić.
Zdaniem Kolegium występują także wątpliwości co do sprawowanej opieki, które wynikają z treści oświadczeń składanych przez wnioskodawcę. W oświadczeniu z dnia 11 sierpnia 2022 r. odwołujący w kontekście swoich studiów wskazał, że w miarę możliwości żona jeździ do P. z nim. W trakcie zajęć żona czeka na korytarzu czytając zwykle książki, zajęcia trwają zwykle z przerwami od 8.00 do 18.00. Najczęściej odwołujący uczy się kiedy żona pracuje lub popołudniami. Czasem kiedy żona pracuje odwołujący siedzi obok z podręcznikami, czasem popołudniami żona ogląda seriale lub czyta, a odwołujący się uczy.
Jednocześnie w oświadczeniu załączonym do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawca wskazał, po śniadaniu żona pracuje zdalnie w firmie, która ją zatrudniła 4 miesiące temu, a odwołujący wychodzi z psem na spacer, robi zakupy, przygotowuje obiad. Z przytoczonych oświadczeń wynika, że wnioskodawca może pozostawić żonę na kilka godzin samą, w czasie kiedy ona pracuje zdalnie, czy też podczas wykładów w P. nawet na 10 godzin, skoro żona czeka na odwołującego na korytarzu uczelni czytając w tym czasie książki. Nawet gdy wnioskodawca asystuje żonie przy wykonywaniu przez nią pracy, to sam przyznał, iż w tym czasie on uczy się z podręczników przygotowując do egzaminów. Wnioskodawca jest więc w stanie tak zorganizować opiekę nad żoną (również przy niewielkim udziale osób trzecich), aby nie rezygnować całkowicie z zatrudnienia czy pracy zarobkowej (np. na część etatu czy w formie zdalnej itp.).
Biorąc powyższe pod uwagę Kolegium uznało, że nie została spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad żoną odwołującego. Po pierwsze odwołujący prowadzi działalność jako "X. x", co wynika z publikowanych przez niego postów na portalu x oraz z oświadczenia odwołującego załączonego do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto sposób funkcjonowania odwołującego i jego żony - studiowanie, konieczność nauki, korzystanie doraźnie z pomocy osoby trzeciej, wykonywanie pracy przez osobę wymagającą opieki zdalnie przez 7 godzin dziennie potwierdzają, iż odwołujący może tak zorganizować swój dzień, aby wykonywać pracę zarobkową nawet w większym zakresie niż tylko tworząc biżuterię w swoim wolnym czasie.
W skardze z dnia 20 października 2022 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu D. M. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 7 K.p.a., art. 77 § 1, art. 80 K.p.a., art. 107 § 3 K.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 17 u.ś.r.
W uzasadnieniu skarżący podkreślił, że organy błędnie przyjęły, iż skarżący nadal pracuje opierając się na tym, że wciąż istnieje strona na x, gdzie skarżący oferował wytwarzane przez siebie wyroby. Fakt istnienia strony nie znaczy, że skarżący nadal wykonuje wyroby - biżuterię handmade. Organy błędnie przyjęły również, że fakt, iż żona skarżącego czasami jeździ z nim na zajęcia na uczelnię wyklucza uznanie, że skarżący w sposób stały opiekuje się żoną. To samo dotyczy argumentu organów, że wychodzenie z psem na spacer czy na zakupy pozbawia opiekę skarżącego charakteru opieki w rozumieniu przepisów o świadczeniu pielęgnacyjnym. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że nawet brak elementu wspólnego zamieszkiwania opiekuna z osobą niepełnosprawną nie sprawia, że świadczenie pielęgnacyjne nie należy się. Również okoliczność podnoszona przez organy, że skarżącemu czasem pomaga opiekunka nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Organ podkreślił, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący złożył w dniu 19 lipca 2022 r., a ostatnie posty na portalu internetowym pochodzą z dnia 17 sierpnia 2022 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Skarga okazała się zasadna.
Kontroli Sądu poddano decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 września 2022 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 19 sierpnia 2022 r., nr [...], o odmowie przyznania D. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną D. D..
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z zacytowanego przepisu wynika, że przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki.
W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana podjęciem się sprawowania opieki. Organ jest zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy, zaś opieka nad osobą niepełnosprawną musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
W rozpoznawanej sprawie organy stwierdziły, że rezygnacja z zatrudnienia przez D. M. nie spełnia powyższych przesłanek. Organy obu instancji wskazały na okoliczność, że obowiązki skarżącego jako studenta wykluczają sprawowanie nad żoną opieki stałej i długotrwałej, a nadto skarżący korzysta z pomocy opiekunki, natomiast sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyklucza co do zasady uczestnictwo innych osób. Organ odwoławczy wskazał dodatkowo, że skarżący prowadzi działalność zarobkową, wobec czego nie zrezygnował w pełni z zatrudnienia.
Zdaniem Sądu stanowisko organów rozstrzygających w sprawie jest nieprawidłowe.
W kontekście powyższego wskazać należy, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że nie chodzi o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2020 r., sygn. akt I OSK 371/20 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie.
Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21).
Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów oraz złożonych przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego oświadczeń wynika, że żona skarżącego jest osobą poruszającą się na elektrycznym wózku inwalidzkim z powodu rdzeniowego zaniku mięśni. Jako przyczynę niepełnosprawności w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazano symbole [...] (choroby neurologiczne) i [...] (choroby układu oddechowego i krążenia). W oświadczeniu załączonym do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący wyjaśnił, że jego żona potrzebuje pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Trzeba jej pomóc w toalecie, przy czynnościach higienicznych, w ubieraniu, rehabilitacji, jedzeniu – żona skarżącego musi być karmiona. W oświadczeniu z dnia 11 sierpnia 2022 r. skarżący podkreślił, że żona nie sięgnie po nic na półkę i nie przygotuje sobie posiłku. Pije samodzielnie, ale nie z kuba tylko przez słomkę.
Skarżący dodał, że jego żona może zostać sama na godzinę/dwie, ale skarżący nie chce, aby korzystała z pampersów, bo kończyło się to zapaleniem pęcherza. Żona skarżącego pracuje 7 godzin dziennie. Podczas pracy skarżący podaje żonie picie, karmi ją, poprawia drętwiejące ręce i nogi, poprawa ją na wózku, przysuwa myszkę i telefon. Oprócz czynności opiekuńczych skarżący zajmuje się poza tym domem.
Zdaniem Sądu powyższy zakres czynności, jak i ilość czasu jaki skarżący poświęca na opiekę prowadzi do wniosku, że opieka ta ma charakter ustawiczny i jest przede wszystkim związana z tym, że D. D. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że wymaga ona – oprócz stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji – korzystania ze środowiskowego systemu wsparcia w samodzielnej egzystencji, jak i zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie danej osoby.
Jednocześnie należy podkreślić, że w zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego (znacząca pomoc w prowadzeniu tego gospodarstwa). Osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności ma co najmniej znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji, stąd wykonywanie przez nią zwykłych czynności wchodzących w zakres prowadzenia gospodarstwa domowego może być istotnie utrudnione, a czynności te są niezbędne do codziennego funkcjonowania w środowisku. W rozpoznawanej sprawie jest to przy tym wyjątkowo istotne z uwagi na fakt występującego u osoby niepełnosprawnej rdzeniowego zaniku mięśni, co w zasadzie wyklucza samodzielnie wykonywanie większości zwykłych czynności dnia codziennego.
Zdaniem Sądu zakres sprawowanej przez skarżącego opieki wbrew twierdzeniom organów rozstrzygających w sprawie wyklucza podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Wadliwie przy tym organy wskazują, że skarżący może pracować zdalnie w czasie, kiedy jego żona pracuje. W sprawowaniu opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie chodzi o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Skarżący w trakcie wykonywania pracy przez żonę pozostaje do jej dyspozycji udzielając jej pomocy (w ciągu wykonywania pracy przez żonę musi w dalszym ciągu ją karmić, podawać picie, pomagać w toalecie, poprawiać na wózku i asystować przy wykonywaniu pracy poprzez podanie stosownych narzędzi biurowych) oraz wykazuje ciągłą gotowość jej niesienia. W ciągu dnia skarżący wykonuje także prace domowe – robi zakupy, sprząta, pierze i gotuje.
Błędne jest także zapatrywanie organów rozstrzygających w sprawie, że fakt studiowania przez skarżącego wyklucza stałą opiekę nad żoną. Ze złożonych w sprawie oświadczeń wynika, że skarżący studiuje zaocznie i zjazdy są co dwa tygodnie w soboty i niedziele, choć większość zajęć odbywa się zdalnie. W sytuacji, kiedy zajęcia nie odbywają się zdalnie, skarżący spędza na uczelni łącznie 4 dni w całym miesiącu, co nie wyklucza, że sprawowana opieka nad żoną jest ciągła i długotrwała. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że w większości przypadków żona skarżącego jedzie na uczelnię razem z nim i w przerwie między wykładami skarżący niewątpliwie wykonuje przy niej czynności opiekuńcze – musi pomóc w toalecie, nakarmić ją i podać picie. Nawet jednak gdyby żona skarżącego w tym czasie pozostawała pod opieką innej osoby nie stanowi to przesłanki do odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że nawet fakt odbywania nauki w trybie dziennym, sam w sobie, nie stanowi przeszkody w sprawowaniu opieki uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 1206/11 i z dnia 28 lutego 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 1214/12, oraz WSA w Lublinie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 539/10). W orzeczeniach tych akcentuje się, że zapatrywanie organów opierające się na rozumowaniu, które z góry prowadziłoby do pozbawienia świadczeń pielęgnacyjnych osoby podejmujące się opieki nad niepełnosprawnymi członkami rodziny, rezygnujące w tym celu z zarobkowania, tylko z tego powodu, że pobierają naukę w trybie dziennym, pozostaje w sprzeczności z ratio legis art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz z przepisem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Jednocześnie wskazać należy, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a-b u.ś.r. ustalił zamknięty katalog okoliczności, których spełnianie przez osobę sprawującą opiekę uniemożliwia uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Katalog ten nie statuuje jako przesłanki negatywnej uzyskania świadczenia okoliczności pobierania nauki w szkole średniej lub wyższej w systemie dziennym lub zaocznym. O tym, czy taki system nauki pozostaje w sprzeczności z celami opieki nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., organ zobowiązany jest każdorazowo ustalić w toku postępowania administracyjnego, a swoje wnioski w tym zakresie w sposób racjonalny uzasadnić.
Idąc dalej wskazać należy, że organy rozstrzygające w sprawie wadliwie uznały, że fakt posiłkowania się przy opiece osobą trzecią wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki w sposób całkowicie samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2020 r., sygn. akt I OSK 371/20).
To, że skarżący korzysta przy wykonywaniu opieki z pomocy opiekunki, która pomaga w sprzątaniu i gotowaniu i od czasu do czasu zostaje z żoną skarżącego w domu, kiedy skarżący musi wyjść coś załatwić, nie stanowi przesłanki do odmowy przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Ze złożonych w toku postępowania oświadczeń wynika bowiem, że na co dzień to skarżący wykonuje wszystkie czynności opiekuńcze przy żonie.
Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymaga uwzględniania szeregu okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i rodzinnej osoby ubiegającej się o to świadczenie oraz osoby potrzebującej opieki. W szczególności istotne jest określenie zakresu wymaganej opieki determinowanej stanem zdrowia wynikającym z niepełnosprawności podopiecznego oraz stylem jego życia. Stąd dla wyprowadzenia prawidłowych wniosków będących podstawą decyzji, zwłaszcza, gdy jest ona negatywna dla wnioskodawcy, konieczne jest zachowanie odpowiedniej staranności w zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. Z powyższych przyczyn, skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, że w toku postępowania administracyjnego w przedmiocie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego naruszono przepisy postępowania, a w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które nakazują praworządne działanie organów oraz rozstrzyganie sprawy na podstawie wyczerpująco zebranego, całościowo rozpatrzonego i prawidłowo ocenionego materiału dowodowego.
Podkreślenia wymaga, że ustawodawca nie stawia wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można wobec tego rozumieć – jak już powyżej wskazano – jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
Jednocześnie należy zaznaczyć, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat celu tej regulacji. Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa expressis verbis żadnych "standardów" sprawowanej opieki, jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia. Uznanie, że opieka nad niepełnosprawnym musi być w każdym przypadku "stała i długotrwała" prowadziłoby do trudnych do zaakceptowania skutków z perspektywy doświadczenia życiowego oraz konieczności zachowania dobrostanu osoby sprawującej opiekę.
W szczególności nakładałoby bowiem na tę osobę obowiązek nieodstępowania na krok osoby niepełnosprawnej i permanentnego wykonywania czynności opiekuńczych, praktycznie całodobowo. Wykluczałoby też dopuszczalność incydentalnego korzystania z zastępstwa innej osoby. Tylko bowiem przy spełnieniu tak rygorystycznych warunków można by mówić o rzeczywiście "stałej" opiece.
Taką interpretację art. 17 ust. u.ś.r. – jako nie znajdującą oparcia w wykładni językowej tego przepisu, a ponadto prowadzącą do skutków w praktyce niemożliwych do zaakceptowania (argumentum ad absurdum) – należy zdecydowanie odrzucić. Zdaniem Sądu oceny minimalnego zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju i stopnia jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia itp. Innego zakresu opieki wymaga bowiem niewątpliwie np. osoba niewidoma, ale w pełni sprawna ruchowo aniżeli osoba wprawdzie widząca, ale przykuta na stałe do łóżka.
Końcowo wskazać należy, że błędne jest stanowisko organu odwoławczego, iż materiał dowodowy w sprawie wskazuje na to, że skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia. Do akt sprawy dołączony jest wydruk z portalu x odnośnie firmy "X. x", na którym widać zdjęcie drewnianej konstrukcji z podpisem "[...] projekcik [...]" z dnia [...] sierpnia 2022 r. Z wydruku nie wynika, że wskazana konstrukcja została wystawiona na sprzedaż. Organ odwoławczy w treści zaskarżonej decyzji dodał przy tym, że "na stronie można znaleźć zdjęcia oferowanych wyrobów biżuteryjnych, które pochodzą również z ostatnich miesięcy" jednak fakt ten nie został udokumentowany w aktach administracyjnych. Biżuteria mogła zostać przy tym wykonana przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Obecnie na portalu x nie istnieje już strona "X. x". Na profilu żony skarżącego widać natomiast biżuterię wystawioną na sprzedaż, jednakże ogłoszenia pochodzą z lipca 2022 r., a wniosek został złożony w dniu 3 sierpnia 2022 r.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259; dalej: "P.p.s.a."), w punkcie I wyroku uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 września 2022 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 19 sierpnia 2022 r., nr [...], albowiem zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., które miało wpływ na wynik sprawy, a także z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponownie prowadząc postępowanie organy zastosują się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w treści niniejszego uzasadnienia.
O kosztach postępowania, na które składa się kwota 480,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, Sąd orzekł w punkcie II wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.).