Uzasadnienie
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w dniu [...] listopada 2001r. wydał decyzję Nr [...], w której działając na podstawie art. 20 ust. 3 w zw. z art. 25 ust 2 pkt. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jt. Dz.U. z 1997r. Nr 142, poz. 950 ze zm.), pozbawił K.Z. uprawnień kombatanckich przysługujących wdowie emerytce pozostałej po kombatancie, zmarłym mężu M.Z., który uprawnienia kombatanckie uzyskał na podstawie orzeczenia Zarządu Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w P. Jak stwierdził organ pierwszej instancji, przesłanką tego rozstrzygnięcia był wyłącznie udział M.Z. w walkach zbrojnych o utrwalenie władzy ludowej /MO/.
Strona, kwestionując powyższe rozstrzygnięcie, wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. K.Z. oprócz wyrażenia niezadowolenia z wydanej decyzji podniosła, że jej mąż pełnił służbę w organach Milicji Obywatelskiej w okresie od [...] sierpnia 1945r. do [...] kwietnia 1946r. w miejscowości Świdnica i walczył z jednostkami Wehrwolf, które działały na terenie województwa wrocławskiego w okolicach Świdnicy. Zdaniem K.Z. była to walka w obronie wolności i niepodległości Polski.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpatrzeniu sprawy, w dniu [...] kwietnia 2003r. wydał decyzję Nr [...], w której utrzymując w mocy pierwotną decyzję, powołał się na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Z tychże ustaleń wynika, iż M.Z. uzyskał uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu utrwalenia władzy ludowej w ramach służby w MO; co zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, stanowi podstawę do pozbawienia uprawnień kombatanckich. Organ podniósł, iż Milicja Obywatelska nie była zmilitaryzowaną służbą państwową w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W myśl tego przepisu, za działalność kombatancką uznaje się uczestniczenie w walkach z oddziałami Wehrwolfu podczas służby w Wojsku Polskim lub zmilitaryzowanych służbach państwowych.
Jednocześnie organ stwierdził, że M.Z. nie prowadził żadnej działalności będącej podstawą do uznania jej za kombatancką lub równorzędną z kombatancką w rozumieniu art 1 ust 2 i art. 2 ustawy o kombatantach. Brak jest zatem podstaw warunkujących zachowanie dotychczasowych uprawnień. Mając powyższe na uwadze, uwzględniając zasadę, że uprawnienia wdów po kombatantach nie mają charakteru pierwotnego lecz są zależne od uprawnień przysługujących samemu kombatantowi, organ uznał, że K.Z. nie przysługuje prawo do uprawnień kombatanckich przysługujących wdowie emerytce po kombatancie.
K.Z. nie godząc się z ostatecznym rozstrzygnięciem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaskarżyła je do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu. W złożonej skardze strona powtórzyła argumentację podniesioną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i kolejny raz powołała się na okoliczność, że w okolicach Świdnicy, w której stacjonował oddział jej męża, działały niemieckie ugrupowania Wehrwolf.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego w brzmieniu z daty orzekania przez organ (jt: Dz. U. z. 1997r. Nr 142, poz. 950 ze zm. - dalej ustawa o kombatantach), kombatantom i innym osobom uprawnionym przysługują uprawnienia socjalne, które mają również wdowy pozostałe po kombatantach i innych osobach uprawnionych (art. 20 ust. 3 ustawy). Uprawnienia wdowy po kombatancie mają więc charakter pochodny do uprawnień kombatanta, w związku z czym niezbędne jest ustalenie, czy zmarły kombatant zachowałby uprawnienia kombatanckie, gdyby żył. Jeżeli wdowa po kombatancie powołuje się na fakty z życia męża, z którymi ustawa wiąże określone uprawnienia, dopuszczalna, a nawet konieczna jest ponowna ocena uprawnień kombatanckich jej męża. Nie jest to postępowanie weryfikacyjne w stosunku do osoby zmarłej, lecz ustalenie przesłanki rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie uprawnień przysługujących wdowie.
Jak wynika z zaświadczenia z dnia [...] października 1979r. Nr [...] (k. 12 akt), Zarząd Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację przyznał M.Z. uprawnienia kombatanckie z tytułu udziału w walkach zbrojnych o utrwalanie władzy ludowej w okresie od [...] lipca 1945r. do [...] września 1945r. Zauważyć należy jednak, że w oświadczeniu zamieszczonym w deklaracji członkowskiej ZBoWiD (k. 10 akt), zmarły mąż skarżącej podnosił, że w okresie od 30 lipca 1945r. do 30 września 1945r. jako funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej w ramach specjalnej jednostki operacyjnej brał udział w walkach z reakcyjnym podziemiem i z niedobitkami niemieckimi. O powyższym fakcie M.Z. pisał także w życiorysie z dnia [...] września 1979r. (k. - 13), w obu przypadkach wskazując osoby dowodzące oraz odział oddział operacyjny kapitana D. i porucznika H.. Na walkę męża z ugrupowaniami niemieckimi powoływała się skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz w skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w P. Powyższe, zdaniem Sądu, ma istotne znaczenie w świetle dyspozycji art. art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach, zgodnie z którym, pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione w art. 1 ust. 2, w art. 2 oraz w art. 4 powołanej ustawy.
Uprawnienia te zachowują jednak osoby, które uczestniczyły w Wojnie Domowej w Hiszpanii w latach 1936-1939 lub które uprawnienia te uzyskały z tytułów określonych w ustawie, oraz żołnierze z poboru, którzy pełnili służbę wojskową w Wojsku Polskim w okresie od 10 maja 1945r. do 30 czerwca 1947r. Jak wynika z przytoczonego przepisu, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie weryfikacyjne jest ustalenie czy w danej sprawie zachodzą okoliczności prowadzące do zachowania uprawnień kombatanckich. Do ustaleń takich organ był zobowiązany tym bardziej, że zmarły kombatant - M.Z. - już w trakcie postępowania przed ZBoWiD powoływał się na fakt uczestniczenia w ramach jednostek specjalnych MO w walkach z niedobitkami niemieckimi, które skarżąca określiła jako Wehrwolf. Potwierdzenie tej okoliczności prowadziłoby, na mocy art. 1 ust. 1 pkt 6 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach do zachowania uprawnień przez wdowę po zmarłym M.Z.
W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2001r. Nr [...] organ wskazał tylko, że M.Z. otrzymał uprawnienia kombatanckie na podstawie zaświadczenia KWMO we W. z dnia [...] września 1979r. o udziale w walkach z bandami i reakcyjnym podziemiem podczas służby w MO, a więc wyłącznie z tytułu walki o utrwalanie władzy ludowej. Z kolei w decyzji z dnia [...] kwietnia 2003r. Nr [...] organ uwzględnił zgłoszony fakt walki z Wehrwolf, ale uznał go za nieistotny, ponieważ przyjął, że M.Z. służył MO, która nie była służbą zmilitaryzowaną. W świetle takich ustaleń faktycznych, w oparciu o utrwalone orzecznictwo (m.in. wyrok SN z dnia 18 stycznia 2002r. III RN 191/00, wyrok SN z dnia 11 stycznia 2002r. III RN 177/00 oraz wyrok NSA z dnia 25 września 2001r. II SA/Po 828/00) organ stwierdził, że w ustawie o kombatantach nie ma przepisu, który by pozwalał na przyznanie uprawnień kombatanckich osobom, które mogą wykazać się jedynie służbą w milicji i utrwalaniem władzy ludowej a działalność w jednostkach MO, nie może być uznana za działalność kombatancką lub równorzędną z kombatancką w rozumieniu art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy o kombatantach.
Należy zauważyć, iż organ nie uwzględnił istotnej okoliczności podnoszonej w judykaturze, że Funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej, który na mocy rozkazów skierowany został do służby w specjalnej grupie operacyjnej utworzonej w celu walki z oddziałami Wehrwolfu i podlegał w tej walce dowództwu Wojska Polskiego, nie traci uprawnień kombatanckich ze względu na treść art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach (por. wyrok SN z dnia 29 sierpnia 2001r. III RN 132/00 OSNAPU 2002 Nr 5, poz. 101). Teza o braku zmilitaryzowanego charakteru Milicji Obywatelskiej nie dotyczy bowiem działalności specjalnych, wydzielonych i współdziałających z wojskiem grup operacyjnych, składających się również z funkcjonariuszy MO.
W tym stanie rzeczy uznać należy, iż organ nie przeprowadził w sposób prawidłowy postępowania, naruszając ogólne zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 9 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa), zobowiązujące organ do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, przy uwzględnieniu zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywateli, należytego i wyczerpującego poinformowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej uprawnień oraz wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy (por. wyrok NSA z 06.01.1999r. SA/Rz 569/97 OSS 1999/2/45).
Ponadto zauważyć należy, że Wehrwolf organizowany był m.in. w Poznańskiem i na Pomorzu tylko na terenach o zdecydowanej większości ludności niemieckiej; był najbardziej aktywny od zakończenia wojny do wiosny 1946r. i prowadził dywersję zbrojną na Śląsku i Pomorzu Zach. do 1947r., gdy został rozbity przez Urząd Bezpieczeństwa (NEP - t.6 s.701; "Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944 - 56" Wyd. MSW - Biuro C W-wa 1964r. s. 155 - 156). Prawdopodobnym jest więc, że odziały Wehrwolfu działały również w okolicach Świdnicy.
Zatem, mając na uwadze treść art. 25 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach organ administracji publicznej rozpoznając ponownie sprawę, w ramach uzupełniającego postępowania dowodowego powinien sprawdzić czy M.Z. faktycznie służył w specjalnej, wydzielonej i współdziałającej z wojskiem, grupie operacyjnej jednostce MO.
Wskazanie przez zmarłego kombatanta w deklaracji członkowskiej faktu uczestniczenia w ramach jednostki specjalnej MO w walkach z niedobitkami niemieckimi powoduje bowiem, że powołana przez skarżącą w trakcie postępowania administracyjnego okoliczność uczestnictwa jej zmarłego męża w walkach z jednostkami Wehrowlf nie narusza ogólnej zasady wynikającej z pochodnego charakteru uprawnień wdowy po kombatancie. Zgodnie z tą zasadą, wdowa w trakcie postępowania weryfikacyjnego nie może powoływać się na nowe tytuły dla uprawnień kombatanckich, jakie mogłyby przysługiwać jej zmarłemu mężowi, jeśli na te tytuły nie powoływano się w postępowaniu przed ZBoWiD ani w ewentualnym postępowaniu weryfikacyjnym prowadzonym za życia kombatanta (por. wyrok NSA z 26.06.2002r. II SA/Kr 2139/99 Palestra 2003/3-4/225).
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1 lit. a oraz lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2004r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w zw. z art. 97 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), orzekł jak w pkt. 1 sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 upsa, o wykonalności zaskarżonej decyzji nie orzeczono, jako że nie przyznała ona stronie uprawnień ani nie nałożyła na stronę obowiązków.
Końcowo stwierdzić należy, że w związku z uchyleniem zaskarżonych decyzji koniecznym było również uchylenie postanowienia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2003r. Nr [...], w którym organ działając na podstawie art. 134 w zw. z art. 127 §1 i 3 kpa stwierdził niedopuszczalność wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jak wynika bowiem z akt sprawy, pismo tożsame do tego z dnia [...] maja 2003r., które było podstawą do wydania powyższego postanowienia, K.Z. skierowała również jako skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu. Intencją strony nie było więc złożenie kolejnego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy lecz skargi czyniącej zadość pouczeniu zawartemu w zaskarżonej decyzji z dnia [...] kwietnia 2003r. Organ administracyjny otrzymując pismo z dnia [...] maja 2003r. przed wydaniem stosowanego postanowienia, powinien więc ustalić rzeczywistą intencję strony, a w przypadku stwierdzenia braku swej właściwości, przekazać organowi właściwemu, czyniąc tym samym zadość art. 65 §1 kpa.
Przepis ten wyraża zasadę odformalizowania postępowania na korzyść strony co do formy i treści żądań, odwołań od decyzji i skarg do NSA, tak aby sprawa mogła być rozpoznana zgodnie z intencją i interesem strony (por. wyrok NSA z dnia 20 lipca 1981 SA 1461/81 ONSA 1981/2/71).
/-/D. Rzyminiak-Owczarczak /-/ B. Popowska /-/M. Dybowski
MW