Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 3 października 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1117/16, wydanym przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, po rozpoznaniu wniosku M. B. o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, odmówiono wyżej wymienionej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazano, że okoliczności przedstawione przez wnioskodawczynię nie pozwalają na stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie wykazała, że znajduje się w grupie osób ubogich do których adresowana jest instytucja prawa pomocy.
W otwartym terminie do wniesienia środka zaskarżenia M. B. złożyła sprzeciw wnioskując o zmianę postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreśliła, że nie jest inicjatorem postepowania, a odcinek którego dotyczy decyzja wybudowany został w stanie wyższej konieczności, by zapewnić zastępczy i jedyny obieg wód opadowych. Wobec powyższego nie powinna ponosić jakichkolwiek kosztów i wydatków sądowych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2016 r., poz. 718 ze zm. – zwane dalej "p.p.s.a.") rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.).
Na wstępie zaznaczenia wymaga, że w niniejszej sprawie wniosek o udzielenie pomocy prawnej dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych, tj. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Zgodnie z treścią art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego i może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postepowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny.
Orzeczenie w tej sprawie sąd wydaje na podstawie oświadczeń strony mając na uwadze okoliczności podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także, co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie na podstawie okoliczności przedstawionych w sprzeciwie. To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w zakresie przez niego wnioskowanym. Przy czym wymaga podkreślenia, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony.
Od tej zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi wyjątkowe odstępstwo a Sąd rozpoznający wniosek w tym przedmiocie obowiązany jest interpretować ściśle przesłanki zastosowania omawianej instytucji.
Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jaki strona musi ponieść a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się uzyskiwane przez nią przychody. Analiza orzeczeń sądów administracyjnych w tym zakresie prowadzi do wniosku, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie NSA z dnia 17.02.2009 r., sygn. akt II OZ 140/09, postanowienie NSA z dnia 12.02.2014 r., sygn. akt II FZ 68/14, publ. baza orzeczeń, pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy a w szczególności do sytuacji skarżącej M. B., Sąd uznał, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie a referendarz sądowy prawidłowo wskazał, że strona nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Na podstawie złożonego wniosku, a także informacji zawartych w sprzeciwie
Sąd ustalił, że M. B. wraz z mężem osiągają łączny dochód w wysokości 5 953 zł (2 853 zł - wynagrodzenie za pracę pobierane przez skarżącą oraz 3 100 zł - zysk z działalności gospodarczej prowadzonej przez B. B.). Na utrzymaniu mają jedną córkę, studiującą w K. na posiadany majątek składają się: dom o pow. 170 m2 (o wartości ok. 400 000 zł), mieszkanie zajmowane przez córkę o pow. 51m2 (o wartości ok. 180 tys.) a nadto grunty zakrzewione i zadrzewione (0,54 ha), łąki i pastwiska (0,26 ha), grunty orne (0,09 ha), rowy i nieużytki (0,057 ha), budynek gospodarczy z garażem. Są właścicielami dwóch samochodów o wartości szacunkowej ok. 6 000 i 15 000 zł. Nadto posiadają oszczędności wysokości 230 000 zł. Jak oświadczyła M. B. większość dochodów jej i męża pochłaniają koszty związane z utrzymaniem nieruchomości, zakupem żywności, utrzymaniem studiującej w K. córki oraz leczeniem tej ostatniej.
Jako comiesięczne wydatki strona wskazała: podatki – 80 zł, telefony i Internet – 180 zł, energia elektryczna – 260 zł, gaz – 80 zł, woda – 50 zł, czynsz – 500 zł, opał – 375 zł, "ubezpieczenia" – 30 zł, paliwo – 150 zł, utrzymanie córki wraz z kosztami jej leczenia – 2000 zł. Jak oświadczyła większość pozostałych środków pieniężnych przeznaczanych jest na zakup żywności, odzieży, obuwia, środków czystości i "inne okazjonalne zakupy".
Analizując sytuację majątkową wnioskującej strony, Sąd uznał, że nieuprawnionym byłoby przyjęcie, że wnioskodawczyni spełnia przesłanki i wymogi przyznania prawa pomocy pozwalające na skorzystanie ze zwolnienia od kosztów sądowych.
Jak wyżej wskazano warunkiem zwolnienia od kosztów postępowania jest wykazanie, że osoba wnioskująca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Możliwość poniesienia kosztów sądowych bez powodowania uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny wiąże się z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych (żywność, lekarstwa, niezbędne opłaty). Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, że te potrzeby są na bieżąco zaspokajane. Skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, przekonywujący i wiarygodny spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W ocenie Sądu na obecnym etapie postępowania, ponoszone opłaty sądowe nie będą zagrażać uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Podkreślić należy, że uszczerbek o którym mowa musiałby dotyczyć jedynie najbardziej podstawowych potrzeb tj. potrzeby zaspokojenia głodu, uzyskania lekarstw czy też potrzeby mieszkania. Te zaś potrzeby, jak wskazała sama wnioskodawczyni są na bieżąco zaspokajane. Wraz z mężem uzyskuje stały dochód, który zresztą nie należy do niskich. Nadto posiadają także nieruchomości i ruchomości (samochody) a także wysokie oszczędności pieniężne.
Uwzględniając zasadę sprawiedliwości, wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), nie można zaakceptować próby ochrony majątku własnego kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 P.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien ponieść wskazane tam koszty postępowania sądowego. Przepis prawa nie obarczył co do zasady kosztami postępowania sądowoadministracyjnego społeczeństwa, więc działanie w celu uniknięcia obowiązku partycypowania w ww. kosztach dla zabezpieczenia partykularnego interesu gospodarczego godzi w sprawiedliwość społeczną (por. postanowienie NSA z 27.03.2014 r., sygn. akt II GZ 146/14, publ. baza orzeczeń: www.cbois.nsa.gov.pl).
Słusznie także zauważył referendarz sądowy, w zaskarżonym postanowieniu, że nie ma znaczenia argumentacja, że to nie skarżąca jest inicjatorem postępowania, którego dotyczy skarga. Dokonując oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd kieruje się wyłącznie kryterium majątkowym i inne względy pozostają bez wpływu na kierunek rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Ustalenie, że przedstawiona przez stronę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. uprawniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, dawało referendarzowi sądowemu podstawę do odmowy zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Stanowisko zawarte w orzeczeniu referendarza sądowego z dnia 3 października 2016 r. Sąd w pełni podziela.
Z tych względów na mocy art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.