Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lipca 2013 r., Nr [...], którą w pkt 1 uznano świadczenie w wysokości 28 940,37 zł przyznane na pokrycie kosztów remontu budynku mieszkalnego położonego w S., ul. [...], wypłacone T. R. na podstawie decyzji z dnia [...] września 2010 r. ([...]), za nienależnie pobrane. W pkt 2 zobowiązano T. R. do zwrotu ww. kwoty w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji, na wskazane konto.
W podstawie prawnej decyzji organ odwoławczy wskazał art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a.
Z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy wynika, że decyzją z dnia [...] września 2010 r. ([...]) Wójt Gminy [...] przyznał T. R. zasiłek celowy w wysokości 64 189 zł na odtworzenie gospodarstwa domowego uszkodzonego w wyniku zdarzenia losowego – powodzi w czerwcu 2010 r., z terminem rozliczenia przyznanej pomocy do 10 grudnia 2010 r. Termin rozliczenia przyznanej pomocy, na skutek wniosków T. R. był kilkakrotnie zmieniany. Ostatecznie decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. ([...]) ustalono nowy termin rozliczenia przyznanej pomocy, tj. przedłożenia dokumentów potwierdzających wykonanie remontu i rozliczenia zasiłku celowego z tytułu powodzi i wyznaczono go na dzień 31 grudnia 2012 r.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., Nr [...] Wójt Gminy [...] uznał świadczenie w wysokości 28 940,37 zł za nienależnie pobrane i zobowiązał T. R. do zwrotu ww. kwoty. Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] maja 2013 r. Nr [...] uchyliło tą decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium wskazało, że przed wydaniem decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające dotyczące aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia i rozważyć możliwość zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.).
Po przeprowadzeniu postępowania Wójt Gminy [...] wydał w dniu [...] lipca 2013 r. decyzję Nr [...] w której w pkt 1 uznał świadczenie w wysokości 28 940,37 zł przyznane na pokrycie kosztów remontu budynku mieszkalnego położonego w S., ul. [...], wypłacone T. R. na podstawie decyzji z dnia [...] września 2010 r. ([...]), zmienionej decyzjami z dnia [...] czerwca 2011 r. ([...], z dnia [...] października 2011 r. ([...]), z dnia [...] marca 2012 r. ([...]) i z dnia [...] lipca 2012 r. ([...]) za nienależnie pobrane. W pkt 2 decyzji zobowiązał T. R. do zwrotu ww. kwoty w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji na wskazane konto.
W uzasadnieniu organ podał, że T. R. przyznana została pomoc finansowa w kwocie 64 189,00 zł z przeznaczeniem na remont budynku mieszkalnego, zniszczonego w wyniku powodzi w miesiącu maj/czerwiec 2010 r. Zasiłek celowy został przyznany bez obowiązku jego zwrotu, jednakże pod warunkiem rozliczenia otrzymanej pomocy. Na wniosek T. R. i za jego zgodą, kilkakrotnie termin rozliczenia końcowego otrzymanej pomocy był przesuwany. Ostatecznie termin ten (decyzja z dnia [...] lipca 2012 r.) wyznaczono na dzień 31 grudnia 2012 r. Organ podał, że przedstawione przez stronę rachunki i faktury potwierdziły wydatkowanie kwoty 35 248,63 zł. Wskazano również, że w trakcie przeprowadzonego w dniu [...] stycznia 2013 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że T. R. zamieszkuje wraz z konkubiną i sześciorgiem niepełnoletnich dzieci. Ich źródłem utrzymania są pobierane świadczenia z pomocy społecznej oraz dochód z pracy dorywczej zainteresowanego.
Łączny miesięczny dochód wynosi 2 559,00 zł. Ustalono także, że budynek w którym zamieszkują jest nadal w złym stanie. Pomieszczenia są zawilgocone (z widocznym "grzybem" na sufitach i ścianach), łazienka nie została wyremontowana, ściany wymagają skucia, a podłogi wymiany. Wyjaśniono, że zainteresowany mimo, że w jego dyspozycji pozostała kwota 28 940,37 zł nie podjął dalszych prac remontowych.
Organ I instancji podał, że wykonując wytyczne zawarte w decyzji SKO z dnia [...] maja 2013 r. dotyczące konieczności ustalenia aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia, podjął próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W dniu [...] czerwca 2013 r. pracownicy Ośrodka Pomocy Społecznej udali się do miejsca zamieszkania T. R., jednakże ten nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W tej sytuacji organ stwierdził brak możliwości ustalenia aktualnej sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej strony, a tym samym i oceny czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniający odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego (art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej).
Odwołanie od tej decyzji złożył T. R., wskazując na brak świadomości konsekwencji jakie niesie odmowa udzielenia wywiadu środowiskowego. Podał, że został wprowadzony w błąd a on sam "nie ma nic do ukrycia". Miał nadzieję, że jego oświadczenie, że jego sytuacja od poprzedniego wywiadu nie zmieniła się, okaże się wystarczające.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uznało powyższego odwołania i decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium wskazując na dotychczasowe ustalenia i powołując się na art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wskazało, że rolą organu jest ocena czy zachodzi szczególny przypadek, upoważniający do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, w szczególności gdy żądanie zwrotu stanowić będzie dla skarżącego nadmierne obciążenie lub też zniweczy skutki udzielonej pomocy. SKO zwróciło uwagę, że organ I instancji podjął takie starania, by ustalić wymagany przepisami stan faktyczny. Rodzina T. R. objęta jest szeroką pomocą Ośrodka Pomocy Społecznej i sytuacja rodziny jest znana. Podjęto także próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w celu ustalenia aktualnych danych. Brak współdziałania ze strony osoby objętej pomocą uznano za podstawę do odmowy świadczenia i powyższe działa na niekorzyść strony. Mimo tego organ I instancji dokonał analizy sytuacji T. R. i jego rodziny. To zaś oznacza, że organ ten wypełnił dyspozycję art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej i prawidłowo uznał, że brak jest podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowa T. R., nie precyzując kierunku jej weryfikacji wskazał na aktualną sytuację życiową. Nie zgodził się z argumentami zawartymi w zakwestionowanej decyzji i podał, że gdyby pracownice OPS podczas wywiadu poinformowały go, że "odmowa jego przeprowadzenia będzie miała dla niego negatywne skutki, nigdy by tego wywiadu nie odmówił". Zatem za niezasadne uznał stwierdzenie organu, że odmowa przeprowadzenia wywiadu zadziałała na jego niekorzyść. Za nieprawdziwe uznał twierdzenia organu, że jego rodzina objęta jest szeroką pomocą ze strony ośrodka a sytuacja rodzinna jest znana OPS. Odnośnie zaś rozliczenia kolejnej (drugiej) transzy przyznanej pomocy skarżący wyjaśnił, że wraz z rodziną zamieszkuje w parterowym domu, w części składającej się z pokoju, kuchni, wąskiego korytarza i łazienki. Ze względu na dużą ilość osób przebywających w pomieszczeniach nie jest możliwe wyzbycie się wilgoci.
Podjął starania w kierunku rozbudowy domu i zagospodarowania poddasza, co umożliwiłoby wysuszenie obecnie zajmowanych pomieszczeń i ponowny remont. Podkreślił, że tylko na ten cel może wykorzystać przyznane pieniądze. Wykorzystanie ich na rozbudowę byłoby niezgodne z ich przeznaczeniem. Stwierdził również, że nie jest w stanie określić dokładnej daty rozliczenia drugiej transzy przyznanej pomocy, aktualnie gromadzi fundusze na rozbudowę domu.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, wywodząc podobnie jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznający skargę na akt administracyjny (tu decyzja) dokonuje jego oceny, mając na uwadze wyłącznie stan prawny obowiązujący w dniu podjęcia aktu (wydania decyzji), jak i stan sprawy istniejący na ten dzień, a wynikający z akt administracyjnych (art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej "P.p.s.a."). Przy czym, jak stanowi art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W świetle brzmienia przepisu art. 145 § 1 P.p.s.a. sądy administracyjne badają, czy kwestionowany akt (tu decyzja) nie narusza przepisów prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy albo dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Nadto badają, czy organ administracji nie dopuścił się uchybień skutkujących nieważnością aktu.
Oceniając zaskarżoną decyzję w omówionym zakresie, tj. w aspekcie jej legalności Sąd nie stwierdził naruszenia prawa uzasadniającego wyeliminowanie tej decyzji z obrotu prawnego. W konsekwencji więc, zgodnie z art. 151 P.p.s.a., skarga podlegała oddaleniu.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2013 r., poz. 182 ze zm), powoływaną w dalszej części uzasadnienia jako "ustawa".
Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu opłat określonych w ustawie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Przepis ten nie może budzić wątpliwości co do tego, że podejmowane na jego podstawie rozstrzygnięcie ma charakter uznaniowy. Działanie w ramach wspomnianego uznania administracyjnego oznacza, że nawet w sytuacji wystąpienia przesłanek warunkujących wydanie pozytywnej dla strony decyzji organ może, ale nie musi wydać takowe rozstrzygnięcie.
Organ nie może jednak działać dowolnie, jest bowiem ograniczony wskazanymi w cytowanym przepisie przesłankami. Aby rozstrzygnięcie sprawy nie było dowolne, organ administracji musi poprzedzić je wyjaśnieniem i szczegółowym rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, czyli zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., a w uzasadnieniu decyzji musi wskazać motywy podjętego rozstrzygnięcia. Sąd kontrolując bowiem tego rodzaju decyzję tylko poprzez jej uzasadnienie (odpowiadające wymogom określonym w art. 107 § 3 K.p.a.) jest w stanie sprawdzić prawidłowość wnioskowania organu (jego wywody muszą być zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego). W rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego.
Z akt sprawy wynika, że skarżący T. R. na podstawie decyzji z dnia [...] września 2010 r. Wójta Gminy [...] otrzymał zasiłek celowy w wysokości 64 189 zł na pokrycie kosztów remontu budynku mieszkalnego przy ul. [...] w S., zniszczonego podczas powodzi w miesiącach maj/czerwiec 2010 r. Obowiązany był do rozliczenia otrzymanego zasiłku – fakturami, rachunkami potwierdzającymi poniesienie wydatków związanych z remontem w nieprzekraczalnym terminie do 10 grudnia 2010 r. (pkt 2 decyzji), nadto w razie nierozliczenia otrzymanej pomocy – zasiłku w określonym terminie albo przeznaczenia jej na cel niezgodny z tym na jaki została udzielona do zwrotu świadczenia, jako nienależnie pobranego – zgodnie z ustawą o pomocy społecznej (pkt 3 decyzji). Powołana decyzja była kilkakrotnie zmieniana w zakresie terminu rozliczania zasiłku, na wniosek skarżącego, czy też za jego zgodą (ostatnio decyzją z dnia [...] lipca 2012 r.).
Niesporne jest w świetle akt sprawy niniejszej, że skarżący, mimo upływu terminu wynikającego z w/w decyzji z dnia [...] lipca 2012 r. – którą nowy termin rozliczenia otrzymanego zasiłku ustalono do dnia 31 grudnia 2012 r. – nie przedłożył rozliczenia przyznanej pomocy, tj. nie przedłożył dokumentów potwierdzających wydatkowanie kwoty 28 940,37 zł na remont budynku mieszkalnego i nie poinformował organu przyznającego pomoc o powodach tegoż nierozliczenia. Skutkowało to, po uprzednim przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego (aktualizacji) i skierowaniu do skarżącego pisma z dnia [...] lutego 2013 r. (wzywającego do złożenia informacji dot. zakresu planowanych prac remontowych i terminu ich zakończenia i informującego o skutkach jej braku w postaci wydania decyzji o zwrocie kwoty nierozliczonej) – które pozostało bez odpowiedzi skarżącego – wydaniem przez Wójta Gminy [...] decyzji w dniu [...] kwietnia 2013 r., uznającej świadczenie w wysokości 28 940,37 zł za nienależnie pobrane, z obowiązkiem jej zwrotu.
Jak wynika z akt sprawy, organ ten rozpoznał sprawę ponownie, a to z uwagi na decyzję z dnia [...] maja 2013 r. podjętą przez SKO w trybie art. 138 § 2 K.p.a., wskazującą na konieczność rozważenia możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy przed orzeczeniem o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.
Skarżący wraz z rodziną, tj. konkubiną A. B. i 6 niepełnoletnich dzieci zamieszkuje w budynku murowanym, parterowym, w którym zajmuje 1 pokój, kuchnię, łazienkę i przedpokój, wyposażonym w podstawowy sprzęt gospodarstwa domowego. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 25 59 zł miesięcznie (świadczenie pielęgnacyjne wraz z dodatkiem, zasiłek pielęgnacyjny, zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem, dochód z pracy dorywczej skarżącego w wysokości 700 zł). Nie jest też kwestionowane, w szczególności przez skarżącego, że sytuacja w budynku mieszkalnym (zniszczonym podczas powodzi) jest zła, a przede wszystkim nie ulegała zmianie od czasu wywiadu środowiskowego w dniu [...] lipca 2012 r. do przeprowadzonego w dniu [...] stycznia 2013 r. Organ I instancji podjął wprawdzie próbę przeprowadzenia takiego wywiadu również w dniu [...] czerwca 2013 r., jednakże nie został on przeprowadzony ze względu na brak zgody skarżącego, a ten fakt stwierdza znajdująca się w aktach sprawy notatka służbowa (sporządzona przez dwóch pracowników socjalnych) oraz oświadczenie skarżącego, iż: "Nie wyrażam zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.
Moja sytuacja jest dobrze znana Opiece Społecznej, gdyż od dnia powodzi nic się nie zmieniło". Taka postawa skarżącego niewątpliwie wyczerpuje art. 4 ustawy (brak współdziałania w rozwiazywaniu trudnej sytuacji życiowej).
Jak już podniesiono, wspierając się wywiadami środowiskowymi przeprowadzonymi w dniu [...] stycznia 2013 r. i [...] lipca 2012 r., od ostatnio wymienionego wywiadu skarżący nie podjął żadnych robót remontowych (wszystkie pomieszczenia nadal są zawilgocone, grzyb widoczny na ścianach i sufitach, łazienka nie została wyremontowana, podłogi do wymiany), mając na ich wykonanie środki finansowe w kwocie 28 940,37 zł ("nierozliczoną pomoc"). Zauważyć też należy, że znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia skarżącego (składane przy wnioskowaniu zmiany terminu rozliczenia w/w kwoty) są nieprecyzyjne, ale wynika z nich zasadniczo, iż nie jest w stanie podać terminu zakończenia remontu, co uzależnia w istocie od rozbudowy budynku, na którą gromadzi fundusze, bo dopiero wówczas możliwe będzie osuszenie zawilgoconych pomieszczeń i zakończenie remontu.
Wszystkie te okoliczności, znajdując wsparcie w zebranym w sprawie materiale dowodowym, dawały organom podstawę do jednoznacznego ustalenia, że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w przepisie art. 104 ust. 4 ustawy. Trafnie więc uznały, że brak jest podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia przez skarżącego w wysokości 28 940, 37 zł.
Reasumując, w ocenie Sądu, zaskarżona decyzja odpowiada prawu, postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone prawidłowo, organy ustaliły i rozważyły wszystkie okoliczności, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, uzasadniając należycie swoje decyzje.
Dlatego na podstawie art. 151 P.p.s.a. skarga została oddalona.