Uzasadnienie
T. M. złożonym na obowiązującym osoby fizyczne w postępowaniu sądowoadministracyjnym formularzu PPF wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych.
Wskazał na swój wiek (76 lat) oraz wymagający stałego leczenia zły stan zdrowia swojego i żony. Wg oświadczenia, do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym należy także syn z 2 dzieci (14 i 24 lata). Posiadany majątek obejmuje niewykończony dom (110 m²) wraz z 9,2 arową działką oraz spółdzielcze własnościowe mieszkanie (53 m²). Źródło dochodów stanowi emerytura jego i żony (2928 i 2025 zł.), wynagrodzenie za pracę syna 3768 zł. oraz renta rodzinna 790 zł. Pomaga zamieszkującemu z nim synowi oraz mieszkającej oddzielnie córce, której dwoje dzieci studiuje.
Ponieważ analiza tych informacji - zwłaszcza z uwagi na brak wykazania ponoszonych wydatków oraz stosunkowo znaczne dochody wszystkich domowników (łącznie ok. 9,5 tys. zł.) – nie potwierdziła w sposób jednoznaczny zasadności wniosku, wezwano skarżącego do:
- a) wskazania średniej wysokości miesięcznych wydatków przeznaczanych przez siebie i członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym na zakup żywności, utrzymanie mieszkania i domu (z wyszczególnieniem opłat za energię elektr., gaz, wodę, telefony, koszty ogrzewania itp.) oraz inne cele stanowiące istotne obciążenie finansowe (np. koszty leczenia, pomocy finansowej świadczonej dzieciom),
- b) wskazania kwot netto dochodów swoich, żony i syna,
- c) wyjaśnienia, z jakich środków został opłacony wpis od skargi w wysokości 300 zł.,
- d) wskazania źródeł finansowania prac związanych z budową /wykańczaniem domu,
- e) wykazania posiadanych przez siebie i osoby wspólnie gospodarujące pojazdów mechanicznych (marka, rok prod.) oraz średniej wysokości ponoszonych w skali miesiąca wydatków związanych z ich utrzymaniem i eksploatacją,
- f) korzystania ze wsparcia pomocy społecznej,
- g) przedłożenia wyciągów z posiadanych przez siebie i osoby wspólnie gospodarujące rachunków bankowych za okres 3 miesięcy poprzedzających wezwanie.
W 7-dniowym terminie do wykonania wezwania skarżący oświadczył, że nie jest w stanie udzielić dokładnych informacji w zakresie nim objętym, gdyż nie prowadzi miesięcznych rozliczeń wydatków na opłaty i utrzymanie siebie i członków rodziny oraz związane z remontami, wymianą sprzętów i zakupem leków.
Mając powyższe na uwadze stwierdzono, co następuje:
Zwolnienie od kosztów sądowych (tak w całości, jak i w części) wchodzi w zakres częściowego prawa pomocy, którego przyznanie osobie fizycznej uzależnione jest od wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Jak wynika z powyższego, wykazanie tego warunku obciąża osobę wnioskującą, a kryterium ekonomiczne opierające się na dochodach i sytuacji materialnej jej oraz osób wspólnie gospodarujących jest jedynym, na podstawie którego ocenia się zdolność osób fizycznych do poniesienia związanych ze sprawą kosztów; odzwierciedla to postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2012 r. II FZ 825/11, zgodnie z którym wnioskodawca powinien wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie.
T. M. z obowiązku tego nie wywiązał się. Wykazując uzyskiwane przez siebie i domowników dochody, obiektywnie nie należące do najniższych, w żaden sposób nie odniósł się do wysokości obciążających go wydatków, w tym przede wszystkim związanych z zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych, tj. zakupem żywności, opłatami za tzw. media, leczeniem. Treść wniosku w żaden sposób nie uprawdopodobniała również, że w związku z poniesieniem związanych ze sprawą kosztów sądowych, zagraża jemu lub domownikom jakikolwiek uszczerbek w koniecznym utrzymaniu, zwłaszcza że w jego uzasadnieniu powołał się wyłącznie na swój wiek i stan zdrowia, całkowicie pomijając związane z tym ewentualne skutki majątkowe i ich negatywny wpływ na zaspokojenie w/w potrzeb. W tym miejscu należy wyraźnie podkreślić, że przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych działa wyłącznie na przyszłość i nie obejmuje kosztów już poniesionych (w przypadku wnioskodawcy dotyczy to opłaconego wpisu od skargi w kwocie 300 zł.), zaś do najbardziej prawdopodobnych kosztów które mogą /chociaż nie muszą/ wystąpić w przyszłości należy opłata kancelaryjna za uzasadnienie wyroku na skutek wniosku o jego sporządzenie w przypadku oddalenia skargi w wysokości 100 zł. i wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia od wyroku Sądu I instancji w kwocie 150 zł.
W tym zakresie brak udzielenia przez skarżącego merytorycznej odpowiedzi na skierowane do niego wezwanie należy oceniać jako brak woli wykazania i/lub ukształtowane w wyniku tego wezwania przekonanie, że nie spełnia ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie dochodzonego prawa pomocy. Wiarygodnego wytłumaczenia w tym względzie nie stanowi zawarta w odpowiedzi informacja o braku prowadzenia "miesięcznych rozliczeń wydatków", skoro większość z nich można bez trudu przynajmniej w przybliżeniu oszacować lub określić na podstawie posiadanych rachunków, faktur, dowodów wpłat, itp. (dotyczy to w szczególności opłat związanych z utrzymaniem domu i mieszkania).
Niezależnie od tego, wezwanie dotyczyło również innych informacji i czynności, które także nie zostały dokonane: wskazania kwot netto uzyskiwanych dochodów, źródeł opłacenia wpisu od skargi i finansowania prac związanych z budową domu, wykazania posiadanych pojazdów mechanicznych, korzystania ze wsparcia pomocy społecznej oraz przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych. Bezsprzecznie są to okoliczności mające decydujący wpływ na dokonanie wiarygodnej oceny sytuacji finansowej i możliwości płatniczych osoby wnioskującej.
Finansowanie prawa pomocy ze środków publicznych powoduje, że okoliczności decydujące o jego przyznaniu nie mogą budzić jakichkolwiek wątpliwości, a jeżeli takie wystąpią, nie mogą być interpretowanie na jej korzyść i podlegają wyjaśnieniu w trybie art. 255 wskazanej ustawy. Wnioskodawca musi się więc liczyć z określonym stopniem ingerencji w sferę swojej prywatności. Ma oczywiście prawo do odmowy udzielenia wnioskowanych informacji (dokumentów) i to nawet bez podawania jakichkolwiek przyczyn, niemniej jednak w takiej sytuacji musi się liczyć z niekorzystnym dla siebie załatwieniem wniosku; zgodnie z postanowieniem NSA z dnia 28 marca 2012 r. I OZ 182/12, brak wykonania wezwania wystosowanego na podstawie przepisu art. 255 P.p.s.a. skutkuje odmową przyznania prawa pomocy wobec niewykazania, iż w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Znamienne jest także to, że dla potrzeb ewentualnego przyznania prawa pomocy pod uwagę brane są nie wszystkie normalnie ponoszone wydatki, lecz wyłącznie te, które służą zaspokajaniu uzasadnionych potrzeb życiowych i to wyłącznie w ich niezbędnym zakresie (zakup żywności, podstawowe opłaty związane z utrzymaniem domu lub mieszkania, koszty leczenia). Co do zasady nie zalicza się do nich wydatków na utrzymanie pojazdów mechanicznych, nakładów na budowę kolejnego domu lub mieszkania – o ile osoba wnioskująca wraz z domownikami ma już zaspokojone potrzeby mieszkaniowe a inwestycja zmierza do poprawy dotychczasowych warunków bytowych, w końcu, pomocy finansowej świadczonej osobom nie pozostającym z osobą wnioskującą we wspólnym gospodarstwie domowym (w przypadku skarżącego dot. to zwłaszcza mieszkającej oddzielnie córki i jej studiujących dzieci, mimo nie kwestionowanej i społecznie akceptowanej chęci wzajemnej pomocy między osobami blisko spokrewnionymi); zdolność do ponoszenia tych wydatków sama w sobie świadczy o możliwości wygospodarowania dodatkowych środków finansowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, a tym samym o braku podstaw do przyznanie im pierwszeństwa względem kosztów sądowych (kosztów postępowania).
W razie uwzględnienia wniesionej skargi przez Sąd I instancji, będzie skarżącemu przysługiwał od organu który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw.
Stosownie do powyższego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.