Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2013 r. Nr [...], utrzymująca w mocy wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta [...] decyzję z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...], którą odmówiono umorzenia wyżej wymienionej nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 2080,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami.
W jej podstawie prawnej Kolegium podało art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., zwanej dalej k.p.a.), oraz art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).
Z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy wynika, że decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. ([...]) Burmistrz Miasta [...] uznał pobrane za okres od 1 sierpnia 2012 r. do 30 listopada 2012 r. świadczenie pielęgnacyjne na syna M. C., przyznane decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r., w łącznej kwocie 2080 zł, za świadczenie nienależnie pobrane i zażądał zwrotu ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja stała się ostateczna w dniu [...] maja 2013 r.
Następnie w dniu [...] lipca 2013 r. M. K. zwróciła się z wnioskiem o umorzenie powyższej kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na syna M. C. Wniosek ten umotywowała trudną sytuacją finansową i materialną rodziny.
Decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] Burmistrz Miasta [...] odmówił M. K. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na syna M. C. w kwocie 2080,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami.
Organ powołując się na art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególne uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Organ wyjaśnił, że w celu ustalenia ww. okoliczności przeanalizował sytuację materialno-bytową rodziny wnioskodawczyni i na podstawie przedłożonych dokumentów oraz oświadczeń ustalił, że M. K. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z dziećmi: M. C., M. C. i L. C. Miesięczny dochód rodziny (w czerwcu 2013 r.) to 3 117,00 zł, na który składają się następujące kwoty: 1917,00 zł (z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych) oraz 1200,00 zł (wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego).
Natomiast udokumentowane wydatki rodziny to kwota 1534,32 zł (opłata za czynsz, energię elektryczną, gaz, przejazdy PKP, leki, artykuły szkolne, odzież, artykuły żywnościowe). Do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 1582,68 zł. Organ zaznaczył jednocześnie, że nie uwzględnił dołączonych przez wnioskodawczynię rachunków za zakup roweru i sprzęt komputerowy (głośniki) oraz dowodu wpłaty za telewizję cyfrową. Wydatki te zdaniem organu nie są niezbędne dla potrzeb życiowych, a nadto świadczą o dobrej sytuacji rodziny.
Argumentując odmowę uwzględnienia wniosku organ podał, że analiza sytuacji materialno–bytowej wnioskodawczyni, mimo wykazywanych przez nią trudności finansowych, nie uniemożliwia dokonania spłaty ww. należności. Spłata nie spowoduje ciężkich i nieodwracalnych skutków dla rodziny, tym bardziej, że strona otrzymuje wsparcie ze strony Ośrodka w postaci świadczeń rodzinnych i z funduszu alimentacyjnego. W ocenie organu brak jest szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie należności.
Odwołanie od tej decyzji złożyła M. K., wnosząc o jej uchylenie i umorzenie ustalonych decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. należności z tytułu pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 2080 zł wraz z odsetkami oraz zwolnienie jej z obowiązku zwrotu pobranych świadczeń jako nienależne; ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Odwołująca zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie istnienia rodziny zastępczej, co stanowiło podstawę do wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Podała, że postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] czerwca 2012 r., sygn. akt [...] ustanowiona została rodzina zastępcza dla jej dzieci w osobie jej matki – J. K. (babka dzieci). Ani ona, ani jej matka, ani MOPS w [...] nie mieli świadomości o ustanowieniu jakiejkolwiek rodziny zastępczej.
Nie zostały zawiadomione o rozprawie, nie zostało im doręczone postanowienie Sądu. O ustanowieniu "rzekomej rodziny zastępczej" dowiedziała się dopiero z decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r. Odwołująca wskazała, że dzieci w okresie od sierpnia 2013 r. do listopada 2013 r. faktycznie pozostawały pod jej pieczą, natomiast w miesiącu sierpniu 2013 r. kilka dni spędziły u babci z uwagi na okres wakacyjny.
Skarżąca zarzuciła nieuwzględnienie przez organ wszystkich przedłożonych przez nią rachunków, które potwierdzają trudną sytuację materialną i majątkową. Podała, że poza pomocą materialną otrzymywaną z MOPSU oraz wsparciem ze strony rodziny nie ma stałego źródła dochodu. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, samotnie wychowuje troje niepełnosprawnych dzieci. Otrzymywany zasiłek pielęgnacyjny na syna M. C. przeznaczany był na pokrycie wydatków związanych z zapewnieniem mu opieki i pomocy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, nie uwzględniło odwołania i decyzją z dnia [...] września 2013 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W pierwszej kolejności wskazało na brzmienie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz powołało się na dokonane przez organ I instancji ustalenia. W ocenie Kolegium, Burmistrz Miasta [...] w prawidłowy sposób ustalił sytuację materialno-bytową wnioskodawczyni w miesiącu czerwcu 2013 r., tj. w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku przez stronę (co w okolicznościach sprawy miało miejsce 3 lipca 2013 r.). W tym miesiącu łączny dochód rodziny wyniósł 3 117,00 zł, a udokumentowane wydatki to kwota 1534,32 zł. Zatem do dyspozycji rodziny pozostała kwota 1582,68 zł. Kolegium zaznaczyło, że pozostała natomiast do zwrotu kwota nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji wyniosła 515,67 zł wraz z odsetkami w kwocie 52,95 zł. Kolegium uznało, że ilość oraz "treść" przedłożonych przez M. K. rachunków i dokumentów potwierdza, że znajduje się ona w dobrej kondycji finansowej i stać ją na te wydatki. Nadto stan zdrowia wnioskodawczyni (poza operacją kostki pośrodkowej podudzia lewego) oraz dzieci (poza niepełnosprawnym M. C.) jest dobry i nie wymaga ponadstandardowych zabiegów oraz wydatków.
Kolegium podkreśliło, że uprawnienie organu do umorzenia nienależnie pobranych należności realizowane jest w ramach uznania administracyjnego, które uzależnione jest od zaistnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny. W okolicznościach sprawy sytuacja bytowo-materialna i zdrowotna rodziny wnioskodawczyni nie stanowi szczególnie uzasadnionej okoliczności przemawiającej za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Końcowo Kolegium zaznaczyło, że kryterium niepełnosprawności nie stanowi samodzielnej podstawy do uznania, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Odnośnie zaś podnoszonych przez stronę zarzutów o braku podstaw do wydania decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych organ wyjaśnił, że mogły być one przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji orzekającej o obowiązku zwrotu tych należności. Tymczasem decyzja ta stała się ostateczna.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powyższą decyzję M. K. wniosła o jej uchylenie i dopuszczenie dowodów wymienionych w skardze. Zarzuciła naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Zarzuciła również błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie istnienia rodziny zastępczej. Podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu odwołania skarżąca raz jeszcze zarzuciła nieuwzględnienie przez organ wszystkich przedłożonych przez nią rachunków i wskazała na wzrost wydatków w miesiącu wrześniu 2013 r. związanym z zakupem wyprawki do szkoły dla jej dzieci. Zwróciła uwagę na trudną sytuację rodzinną, materialną i zdrowotną. Na dowód poniesienia wydatków oraz w związku ze zmianą sytuacji materialnej skarżąca dołączyła do skargi kolejne kserokopie rachunków, faktur i paragonów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu skarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje
Stosownie do przepisu art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która zgodnie z § 2 tego przepisu dokonywana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie uchybień w postaci: naruszenia prawa materialnego o wpływie na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czy też stwierdzenie zachodzenia przyczyn nieważności z art. 156 k.p.a. bądź z innych przepisów daje podstawę do usunięcia skarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego o czym stanowi przepis art. 145 § 1 lit. a-c oraz pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a". Sąd stosuje przy tym przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do wszelkich aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).
Kierując się tymi przesłankami i badając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] lipca 2013 r. w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw, Sąd doszedł do przekonania, że decyzje te zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to uzasadniało ich uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.
Materialnoprawną podstawą rozstrzygania organów stanowił przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) stanowiący, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Powołany przepis nie może budzić wątpliwości co do tego, że podejmowane na jego podstawie rozstrzygnięcie ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ administracji publicznej ma możliwość wyboru, tj. albo uwzględni wniosek i umorzy jego należności przypadające z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych albo też odmówi zastosowania przedmiotowej ulgi. Organ nie może jednak działać dowolnie, jest bowiem ograniczony wskazanymi w cytowanym przepisie przesłankami w postaci "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny".
Nadto, działając w ramach wskazanego uznania obowiązany jest do wnikliwego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i zawarcia w podjętej decyzji szczegółowych rozważań, z których wynikałyby motywy zajętego stanowiska. Sąd bowiem kontrolując tego rodzaju decyzję tylko poprzez rzetelnie sporządzone jej uzasadnienie (odpowiadające rygorom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.) jest w stanie sprawdzić prawidłowość wnioskowania organu. Organ ma zatem obowiązek, działając zgodnie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej podjąć (tak z urzędu, jak i na wniosek strony) wszelkie możliwe czynności, które niezbędne są do dokładnego ustalenia faktów istotnych w danej sprawie, jak też do jej załatwienia przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Obowiązek ten realizuje się poprzez wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.).
Analiza okoliczności faktycznych sprawy niniejszej daje – w ocenie Sądu – podstawy do twierdzenia, że Burmistrz [...], jak i SKO nie zbadali w wystarczający sposób, czy w odniesieniu do wnioskodawcy (skarżącej) nie zostały rzeczywiście spełnione przesłanki do umorzenia przedmiotowych świadczeń. Jednocześnie w tym miejscu należy stwierdzić, że organ I instancji przed podjęciem decyzji prawidłowo ustalił sytuację materialno-bytową skarżącej w miesiącu czerwcu 2013 r., czyli w miesiącu poprzedzającym złożenie przez nią wniosku o umorzenie należności ustalonych decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. ([...]), uznającą pobrane za okres od [...].08.2012 r. do [...].11.2012 r. świadczenie pielęgnacyjne na syna M. C. za świadczenie nienależnie pobrane.
Otóż rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodziny, wiek, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (zob. wyrok NSA z dnia 30.05.2012 r., I OSK 2302/11). Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z dziećmi M., M. i L. C., a więc wspomniane wyżej okoliczności winny być rozważone i ocenione odnośnie sytuacji rodziny skarżącej.
Tymczasem organy orzekające w sprawie niniejszej wyeksponowały zasadniczo sytuację materialno-bytową – badając szczegółowo dochody i wydatki – w okresie poprzedzającym złożenie wniosku przez skarżącą. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono, że stan zdrowia dzieci skarżącej poza niepełnosprawnym M., nie wymaga ponadstandardowych zabiegów oraz wydatków", zaś skarżąca "nie żali się na swój stan zdrowia" (poza przypadkiem przebytej operacji ortopedycznej w czerwcu 2012 r.). Według organu odwoławczego (s.5 zaskarżonej decyzji) kryterium niepełnosprawności nie może stanowić samoistnej podstawy uznania, że w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności w rozumieniu cyt. wyżej art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W odwołaniu skarżąca podała, iż samotnie wychowuje troje niepełnosprawnych dzieci, jednakże ta okoliczność nie została w postępowaniu odwoławczym w żaden sposób wyjaśniona i oceniona. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dostrzeżono jedynie niepełnosprawność M. C., natomiast uszła uwadze organu okoliczność podniesiona w odwołaniu – niepełnosprawność również pozostałych dzieci skarżącej. Do akt sądowych, w czasie rozprawy w dniu [...] stycznia 2014 r., skarżąca złożyła m.in. kserokopie orzeczeń o stopniu niepełnosprawności córki L. i syna M. (z daty pochodzącej sprzed wydania decyzji w pierwszej instancji), a także kserokopię skierowania syna M. na operację.
Brak w skarżonej decyzji rozważań w zakresie przedstawionym wyżej, stanu zdrowia wszystkich dzieci skarżącej (co podniosła w odwołaniu) stanowi o nienależytym rozważeniu argumentów odwołania, a w konsekwencji musi być poczytane za zaniedbanie obowiązków proceduralnych przez organ.
Nie może budzić jakichkolwiek wątpliwości, w świetle chociażby samego doświadczenia życiowego, że wychowanie trojga niepełnosprawnych dzieci (a nie jednego, jak to dotychczas ustaliły organy administracji) i to samodzielnie przez matkę (skarżącą), przy ustalonym dochodzie (w postaci świadczeń rodzinnych i z funduszu alimentacyjnego) jest okolicznością wymagającą szczególnie wnikliwego rozważenia przy wyjaśnieniu i ustaleniu zaistnienia przesłanek do zastosowania przepisu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zebrany dotychczas materiał dowodowy nie dawał organom podstaw do jednoznacznego ustalenia, że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w powołanym wyżej przepisie art. 30 ust. 9.
Ze względu na rozbieżność wysokości kwoty należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w rozstrzygnięciu i uzasadnieniu decyzji wydanej w pierwszej instancji w związku z zestawieniem spłat świadczeń nienależnie pobranych dotyczącym skarżącej, znajdującym się w aktach sprawy, niezbędne jest również jednoznaczne ustalenie wysokości kwoty należności możliwych do umorzenia.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią wskazania i dokonaną przez Sąd oceną prawną.
Z tych względów i na podstawie art. 135, 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł zgodnie z art. 205 § 2 P.p.s.a.