Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M.H. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej "SKO" lub "Kolegium") z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] wydana w przedmiocie odmowy całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej (dalej "DPS").
W podstawie prawnej SKO powołało art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 64 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm. – zwana dalej "u.p.s.").
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że na podstawie decyzji z dnia [...] września 2014 r. znak: [...] ustalono M.H. odpłatność za pobyt ojca – M.H. w Domu Pomocy Społecznej od dnia [...] września 2014 r. w wysokości 2 511,96zł miesięcznie. SKO decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r. ([...]) odmówiło stwierdzenia nieważności wyżej wskazanej decyzji. Następnie decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. ([...]) utrzymało w mocy własną decyzję z [...] kwietnia 2015 r. Natomiast decyzją z dnia [...] września 2016 r. ([...]) odmówiło wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [....] września 2014 r.
W dalszej kolejności wnioskiem z [...] marca 2018 r. M.H. zwrócił się o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca – M.H. w DPS w [...] począwszy od [...] września 2014 r. Jako podstawę wskazał art. 64 ust. 2 u.p.s. Podał, że poza więzami krwi pomiędzy nim a ojcem nie ma żadnych więzi, ojciec jest dla niego osobą obcą. Po rozwodzie rodziców nie utrzymywał z nim kontaktu. W wyroku rozwodowym ojcu ograniczono władzę rodzicielską i zobowiązano go do płacenia alimentów na rzecz syna. Ponieważ ojciec nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego toczyło się wobec niego postępowanie karne, a w jego następstwie komornik prowadzi egzekucję alimentów. Wnioskodawca podkreślił, że wszystko co osiągnął było wyłącznie zasługą jego ciężkiej pracy, którą musiał podjąć wcześnie z uwagi na brak środków utrzymania siebie i matki. Aktualnie opiekuje się matką, u której ujawniła się [...], co spowodowało konieczność zaangażowania własnych środków finansowych w leczenie i codzienną nad nią opiekę.
Podał, że obciążenie go opłatą za osobę, której nie zna i od której nie otrzymał żadnej pomocy ani wsparcia, stanowi nadmierne obciążenie i jest rażąco niesprawiedliwym działaniem organu administracji.
Decyzją z [...] sierpnia 2018 r. ([...]) Prezydent Miasta [...] odmówił M.H. całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS, ustalonej decyzją z dnia [...] września 2014 r. Organ uznał, że w sprawie nie zachodzą żadne szczególne okoliczności, które przemawiałyby za uwzględnieniem wniosku. Wnioskodawca znajduje się w dobrej sytuacji materialnej, utrzymuje nie tylko chorą matkę, ale także bezrobotnych: ojczyma, braci i uczącą się siostrę. Brak kontaktu z ojcem, zerwane więzi, wyrażana niechęć do biologicznego ojca, w opinii organu nie stanowią przesłanki do zastosowania art. 64 u.p.s., podobnie jak argument o niewywiązywaniu się przez ojca z nałożonego obowiązku alimentacyjnego względem syna.
SKO, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z [...] października 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Wskutek złożonej skargi w sprawie orzekał WSA w Rzeszowie, który wyrokiem z 12 marca 2019 r., sygn. II SA/Rz 1403/18 uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] sierpnia 2018 r. wskazując, że organy obu instancji nie przeprowadziły w prawidłowy sposób wykładni art. 64 pkt 2 u.p.s. błędnie przyjmując, że okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca w postaci braku więzi emocjonalnej, a także niewywiązywania się przez ojca z obowiązków rodzicielskich, w tym obowiązku alimentacyjnego wobec syna, nie mieszczą się w ustawowych przesłankach zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS w całości lub części.
Po ponownie przeprowadzonym postępowaniu Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] września 2019 r. nr [...] odmówił M.H. całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłaty w wysokości 2 511,96 zł miesięcznie, ustalonej decyzją z [...] września 2014 r. znak: [...] za pobyt ojca M.H. w DPS.
Organ wskazał, że uwzględnił wytyczne zawarte w wyroku WSA, wykładnię systemową, przeanalizował przywoływane przez wnioskodawcę argumenty. Zaznaczył, że nie ograniczył się do badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt w DPS tylko do związanych ze sferą materialnego statusu M.H. Organ ustalił, że M.H. w 1989 r. wniosła pierwszy pozew rozwodowy, który wycofała. Z uwagi na brak pozytywnych zmian w zachowaniu męża wniosła pozew po raz drugi. W 1995 r. w wyroku rozwodowym sąd orzekł rozwód z winy pozwanego M.H., ograniczył władzę rodzicielską w/w nad dzieckiem M.H. do współdecydowania o sprawach związanych ze zdrowiem i nauką dziecka, zobowiązał M.H. do płacenia alimentów oraz ustalił miejsce pobytu małoletniego przy matce, której powierzył wykonywanie nad nim władzy rodzicielskiej. Organ, na podstawie dokumentów ze sprawy rozwodowej ustalił także, że od początku pożycie pomiędzy małżonkami nie układało się dobrze, mąż nie łożył na rodzinę, [...], często wracał w późnych godzinach nocnych lub nie wracał na noc do domu.
Mieszkali wówczas u teściów. Powódka po wycofaniu pozwu o rozwód wniosła do prokuratury sprawę o [...]. W 1991 r. kiedy została zwolniona z pracy przeprowadziła się do rodziców. Od tego czasu mąż nie utrzymywał kontaktów z nią i dzieckiem, nie łożył również na jego utrzymanie. Pozwany M.H. zaprzeczył natomiast, że nie łożył na utrzymanie rodziny. Podał, że zajmował się handlem więc dużo czasu spędzał poza domem. Zaprzeczył też, że w 1991 r. zerwał kontakty z rodziną, wskazywał, że razem spędzili sylwestra 1991 r. i 1992 r., żona z dzieckiem wyjeżdżała do rodziców na kilka tygodni a potem wracała. Brak kontaktów z synem od grudnia 1993 r. tłumaczył pracą zarobkową i pobytem za granicą. Od kwietnia 1995 r. w/w przebywał w [...] w związku z [...]. Świadkowie przesłuchani w sprawie o rozwód zeznali, że w małżeństwie w/w nie układało się dobrze, M.H. nie pracował, [....], często przebywał poza domem, dochodziło do częstych awantur. Sporadycznie odwiedzał syna, nie nawiązywał z nim głębszych relacji.
Wobec tych ustaleń organ uznał, że M.H. nie dopuścił się względem syna czynów, które skutkowałyby pozbawieniem go władzy rodzicielskiej. Natomiast sprawa o [...] zgłoszona przez M.H. została umorzona. Organ uznał, że dokumenty sądowe nie wskazują by wnioskodawca doświadczył przemocy ze strony ojca. Matka pobierała alimenty na syna z funduszu alimentacyjnego. Stwierdził także, że M.H. nie wniósł dużego wkładu w wychowanie syna, opiekę, czy wsparcie finansowe, jednakże taka sytuacja nie jest odosobniona. W ocenie organu I instancji dokonane w sprawie ustalenia nie dają podstaw by uważać, że M.H. znajduje się w szczególnej sytuacji losowej, w której zastosowanie musi znaleźć art. 64 pkt 2 u.p.s. Dodał, że nie kwestionuje okoliczności podnoszonych przez w/w jednakże dostrzega różnicę w sytuacji odwołującego w porównaniu do innych rozpatrywanych przez organ spraw - wniosków o zwolnienie zobowiązanych do świadczenia, gdzie rodzic nie tylko nie łożył na utrzymanie dziecka, nie uczestniczył w jego wychowaniu, ale gdzie przemoc fizyczna bądź psychiczna została udowodniona, udokumentowana.
Prezydent stanął na stanowisku, że zwolnienie z ponoszenia opłaty w oparciu o relacje rodzinne, zaniechania obowiązków rodzicielskich musi być ściśle związane z przesłankami zawartymi w art. 64 pkt 2 i art. 64a "w brzmieniu aktualnie opublikowanych zmian wchodzących w życie za kilka dni", tj. [...] października 2019 r. Nowelizacja ta poszerza katalog sytuacji, w których można zwolnić z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej o sytuacje nienależytego wykonywania władzy rodzicielskiej przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej/jego mieszkańca w stosunku do zobowiązanego do wnoszenia opłaty dziecka obejmując sytuację: ograniczenia władzy rodzicielskiej z jednoczesnym skierowaniem dziecka przez sąd do rodziny zastępczej, placówki opiekuńczo - wychowawczej lub rodzinnego domu dziecka, oraz w sytuacji gdy sąd wydał wyrok oddalający powództwo o alimenty przeciwko osobie zobowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS, a także gdy istnieje orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej i zostanie złożone oświadczenie, że władza ta nie została przywrócona.
Zdaniem organu intencją ustawodawcy jest, aby organ rozpatrujący wniosek o zwolnienie, nie opierał stanowiska swojego na samodzielnym badaniu stanu faktycznego co do istnienia naruszenia zasad współżycia społecznego, lecz by opierał się na orzeczeniach kompetentnych organów do tego wyznaczonych. Dopiero takie orzeczenie mogłoby stanowić podstawę zastosowania zwolnień określonych w art. 64 u.p.s. Z powyższych powodów organ odmówił uwzględnienia wniosku.
Odwołanie od tej decyzji złożył M.H. wnioskując o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
Zarzucił naruszenie art. 64 ust. 2 u.p.s. w zw. z art. 7 k.p.a., w zw. z art. 2 Konstytucji RP przez przyjęcie, że opisane i udokumentowane przez niego okoliczności świadczące o przyczynach złych relacji z ojcem (w tym przypadki stosowania przemocy wobec matki) nie przemawiają za całkowitym zwolnieniem go od obowiązku wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej jego ojca, bez kierowania się przy tym zasadą sprawiedliwości społecznej - art. 2 Konstytucji RP, która nie pozwala domagać się od strony - syna dostarczania środków umożliwiających pobyt w placówce pomocy społecznej ojcu, który pomimo wyroku sądowego nie wywiązywał się z podstawowych obowiązków jakie na podstawie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciążą na rodzicu wobec dziecka oraz z pominięciem okoliczności, że sytuacja dochodowa strony, nie jest wystarczającym argumentem by odmówić uwzględnienie jego żądania.
Zarzucił także naruszenie:
- - art. 153 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie oraz brak zastosowania oceny prawnej co do art. 64 pkt 2 u.p.s. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP wyrażonej w wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 1403/18 i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w tym orzeczeniu.
- - art. 7, art. 77 k.p.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. oraz art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. przez brak podjęcia wszelkich niezbędnych czynności, zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w postaci opisanych udokumentowanych przez niego okoliczności świadczących o przyczynach złych relacji z ojcem oraz okoliczności niewywiązywania się przez ojca, pomimo wyroku sądowego, z podstawowych obowiązków jakie spoczywają na rodzicu wobec dziecka - stosownie do wskazań zawartych w powołanym wyżej orzeczeniu WSA.
- - art. 80 k.p.a. i art. 107§ 3 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów skutkującej ustaleniem, że w sprawie nie zachodzą okoliczności szczególne przemawiające za całkowitym zwolnieniem odwołującego się z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt jego ojca w domu pomocy społecznej,
- - art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. przez niepodjęcie niezbędnych czynności, niezebranie dowodów i brak wszechstronnego rozpoznania materiału dowodowego w zakresie skutków obciążania strony opłatą w sytuacji finansowej odwołującego, na którego utrzymaniu pozostają chora matka, ojczym, przyrodnie rodzeństwo, a przedmiotowa opłata będzie dla niego znaczącym obciążeniem finansowym i ustalenie, że nie znajduje się w szczególnej sytuacji losowej.
Opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy przytoczył treść art. 64 u.p.s. (w brzmieniu nadanym nowelizacją z dnia [...] lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego /Dz. U. z 2019 r., poz. 1690 ze zm./, która weszła w życie 4 października 2019 r.) dotyczącego możliwości ubiegania się o zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. W dalszej części wskazał na związanie oceną prawną wyrażoną w wyroku z 12 marca 2019 r., sygn. II SA/Rz 1403/18, w którym Sąd nakazał uwzględnić taką interpretację kluczowego dla sprawy art. 64 pkt 2 jaką przyjął w wyroku. Nakazał też rozważyć w jakim stopniu opisane i udokumentowane przez M.H. okoliczności świadczące o przyczynach złych relacji z ojcem, mogą przekonywać za jego całkowitym lub częściowym zwolnieniem od obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej i mieć na uwadze, że dobra sytuacja dochodowa strony skarżącej, nie jest wystarczającym argumentem, aby odmówić uwzględnienia jego żądania.
Jak zauważyło Kolegium Sąd nakazał ocenić wniosek M.H. na podstawie art. 64 pkt 2 u.p.s., stosownie do brzmienia którego o zwolnienie z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ubiegać się może zobowiązany do takiej opłaty, w szczególności jeżeli występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Zmiana treści przepisu art. 64 ustawy dokonana od 4 października 2019 r. ustawą nowelizującą z 19 lipca 2019 r., która rozszerza katalog przesłanek ubiegania się o zwolnienie, nie obejmuje sytuacji jaka występuje w przedmiotowej sprawie.
Kolegium wskazało, że w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że sytuacja majątkowa i finansowa odwołującego jest dobra. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] czerwca 2018 r. wynika, że M.H. jest kawalerem, mieszka z matką, ojczymem i trójką przyrodniego rodzeństwa prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe. W/w pozostają na utrzymaniu M.H., gdyż nie pracują. Matka odwołującego jest osobą przewlekle chorą. Rodzina posiada dochód z prowadzonej przez M.H. działalności gospodarczej oraz z gospodarstwa rolnego. Łącznie dochód wynosi 27 528,88zł miesięcznie tj. 4 588,15 zł miesięcznie w przeliczeniu na osobę w rodzinie. Zgodnie zaś z zaświadczeniem Urzędu Skarbowego w [...] dochód netto M.H. za rok 2017 wyniósł 19 650,37 zł miesięcznie, co przy uwzględnieniu dochodu z ha przeliczeniowego gospodarstwa rolnego daje miesięcznie dochód na osobę w rodzinie w wysokości 3 327,27 zł netto miesięcznie. Kolegium zauważyło, że odwołujący nie wskazywał na zmianę w stanie rodzinnym czy uzyskiwanych dochodach, zatem przyjęło takie założenie jakie wynikało z ostatniego wywiadu środowiskowego.
SKO uznało, że kwestia sytuacji dochodowej nie ma decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem zwolnienie od opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. nie jest uzależnione wyłącznie od sytuacji finansowej osób, które te opłaty powinny na ogólnych zasadach ponosić.
Natomiast Kolegium podkreśliło, że organ I instancji, stosując się do wskazówek zawartych w uzasadnieniu wyroku WSA i oceniając istnienie przesłanek do zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS w [...], przeanalizował sytuację rodzinną, życiową i bytową M.H. uwzględniając podnoszone przez niego okoliczności, w szczególności dotyczące więzi emocjonalnych łączących go z ojcem, wywiązywania się przez ojca z obowiązków rodzicielskich, obowiązku alimentacyjnego wobec syna. Dokonane ustalenia i rozważania wyraził w uzasadnieniu wydanej decyzji. Zdaniem organu odwoławczego Prezydent prawidłowo wywiązał się w tym zakresie ze wskazań i zaleceń Sądu.
Podzielając stanowisko organu I instancji Kolegium wywiodło, że dokonane ustalenia nie dają podstaw by uznać, że M.H. znajduje się w szczególnej, wyjątkowej, czy osobliwej sytuacji losowej, w której zastosowanie musi znaleźć art. 64 pkt 2 u.p.s. Niezaprzeczalny jest brak więzi emocjonalnej pomiędzy odwołującym a ojcem, który więzi takiej nie potrafił ze swoim dzieckiem zbudować, brak udziału rodzica w procesie wychowawczym syna. Powyższe zrodziło poczucie krzywdy i niechęć M.H. do ojca. Taka jednak rzeczywistość jest udziałem wielu rodzin i nie jest sytuacją niecodzienną. Brak w sprawie dowodów, które poświadczałyby twierdzenia odwołującego, że ojciec znęcał się nad rodziną, stosował przemoc wobec M.H. (sprawa o [...] została umorzona), a także, że ojciec znęcał się nad małoletnim M.H., czy w ogóle, że istnieją udokumentowane okoliczności świadczące o przyczynach złych relacji z ojcem. Materiał dowodowy wskazuje, że rodzice M.H. rozwiedli się w 1995 r., gdy miał on siedem lat (ur. w 1988 r.), rodzina nie zamieszkiwała ze sobą stale.
Trzy lata po zawarciu związku małżeńskiego, co miało miejsce w styczniu 1988 r., M.H. wyprowadziła się z synem do swoich rodziców. W małżeństwie w/w nie układało się dobrze, gdyż ojciec odwołującego nie pracował, [....], często przebywał poza domem, częste były kłótnie.
W ocenie Kolegium podstawą do zastosowania zwolnienia nie mogą być tylko okoliczności podnoszone przez odwołującego, a wynikające z poczucia niesprawiedliwości spowodowanej brakiem więzi emocjonalnej czy stosunków rodzinnych, albo negatywnymi odczuciami spowodowanymi postępowaniem ojca. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych.
W ocenie Kolegium organ I instancji zgromadził w sprawie wszystkie niezbędne materiały i stosownie do wskazówek i zaleceń WSA zawartych w wyroku z 12 marca 2019 r. podjął rozważania i ocenę sytuacji życiowej M.H., w tym więzi emocjonalnych łączących go z ojcem, dostarczania środków utrzymania, udziału w wychowaniu i opiece, a także przyczyn złych relacji jako potencjalnie wskazujących na ziszczenie się uzasadnionych okoliczności usprawiedliwiających jego zwolnienie z opłaty za pobyt ojca w DPS w [...]. Organ dokonał pełnej oraz wszechstronnej oceny sytuacji odwołującego. Nie naruszył obowiązujących przepisów ani nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Twierdzenia odwołującego nie mają pokrycia w materiale dowodowym i nie mogły stanowić podstawy ustaleń i wpłynąć na sposób rozstrzygnięcia złożonego przez niego wniosku o zwolnienie z opłaty. Rozstrzygniecie zostało wyczerpująco i prawidłowo uzasadnione.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie M.H. – zastępowany przez pełnomocnika adw. M.Z. zawnioskował o uchylenie decyzji SKO w całości, uchylenie w całości poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...] oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Kwestionowanej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.: art. 64 pkt 2 u.p.s. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP, poprzez przyjęcie przez organ, że opisane i udokumentowane przez Skarżącego okoliczności świadczące o przyczynach złych relacji z ojcem (w tym przypadki stosowania przemocy wobec matki Skarżącego) nie przemawiają za całkowitym zwolnieniem od obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ojca Skarżącego, M.H. bez kierowania się przy tym przyjęciu, stosownie do art. 2 Konstytucji RP, zasadą sprawiedliwości społecznej, która nie pozwala domagać się od Skarżącego, jako syna dostarczania środków umożliwiających pobyt w placówce pomocy społecznej ojcu, który pomimo wyroku sądowego nie wywiązywał się z podstawowych obowiązków jakie na podstawie k.r.o. ciążą na rodzicu wobec dziecka.
Skarżący wskazał też na naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
- - art. 153 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i brak zastosowania oceny prawnej co do art. 64 pkt 2 u.p.s. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP wyrażonej w wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18 oraz do wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych we wzmiankowanym wyroku przez Sąd;
- - art. 7 i 77 k.p.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. oraz art. 80 i 107 § 3 k.p.a, mogące mieć wpływ na wynik sprawy, poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności, niezebranie i brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie w postaci opisanych i udokumentowanych przez Skarżącego okoliczności świadczących o przyczynach złych relacji z ojcem (w tym także przypadki stosowania przemocy wobec matki Skarżącego) oraz okoliczności nie wywiązywania się przez ojca Skarżącego, pomimo wyroku sądowego, z podstawowych obowiązków jakie ciążą stosownie do k.r.o. na rodzicu wobec dziecka - stosownie do wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych przez WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18;
- - art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. mogące mieć wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów poprzez ustalenie, iż w sprawie nie zachodzą relewantne okoliczności szczególne przemawiające za całkowitym zwolnieniem Skarżącego od obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ojca Skarżącego, M.H. w sytuacji kiedy ze zgromadzonego materiału dowodowego w postaci opisanych i udokumentowanych przez Skarżącego okoliczności świadczących o przyczynach złych relacji z ojcem (w tym także przypadki stosowania przemocy wobec matki Skarżącego) oraz dowodów świadczących o niewywiązywaniu się przez ojca Skarżącego, pomimo wyroku sądowego, z podstawowych obowiązków jakie ciążą stosownie do k.r.o. na rodzicu wobec dziecka wynikało, że sprawie zachodzą przesłanki zwolnienia Skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej ojca Skarżącego;
- - art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. mogące mieć wpływ na wynik sprawy poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności, niezebranie i brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego w zakresie skutków obciążania Skarżącego przedmiotową opłatą dla sytuacji finansowej Skarżącego oraz pozostających na jego utrzymaniu chorej matki, ojczyma oraz przyrodniego rodzeństwa co doprowadziło do ustalenia, iż Skarżący nie znajduje się w szczególnej sytuacji losowej oraz braku ustalenia iż przedmiotowa opłata będzie znaczącym obciążeniem finansowym wpływającym znacząco na poziom życia Skarżącego oraz osób pozostających na utrzymaniu Strony
- - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. - przez jego niezasadne zastosowanie przez SKO i utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji, podczas gdy prawidłowe rozstrzygnięcie organu II instancji powinno polegać na zastosowaniu art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i w rezultacie - na uchyleniu w całości decyzji organu I instancji oraz orzeczeniu co do istoty sprawy poprzez całkowite zwolnienie Skarżącego z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca Skarżącego – M.H. w DPS w [....] począwszy od [...] września 2014 r., ewentualnie zastosowaniu art. 138 § 2 k.p.a. i w rezultacie - na uchyleniu w całości decyzji organu I instancji oraz przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r, poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Kierując się zatem kryterium legalności dokonują oceny zgodności zaskarżonego aktu oraz postanowienia poprzedzającego jego wydanie z normami prawnymi – proceduralnymi i materialnymi – a ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 p 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a." stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Wspomniane kryterium legalności umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego aktu organu administracji publicznej, jeżeli stwierdzi on naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c P.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Po myśli art. 135 P.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
W tak określonej kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Wskazany wyżej obowiązek kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem obejmuje także zbadanie, czy organ administracji ponownie rozpoznający sprawę po wyroku sądu administracyjnego wypełnił powinność wynikającą z art. 153 P.p.s.a. W przedmiotowej sprawie został już wcześniej wydany wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18.
Stosownie do treści art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Zgodnie z utrwalonymi poglądami w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oraz doktrynie przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku. Ocena prawna rozstrzygnięcia wiąże się bowiem przede wszystkim z wykładnią prawa (zob. T. Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. Lexis Nexis W – wa, s. 472). Ocena ta może odnosić się do przepisów prawa materialnego, jak i procesowego. Związanie organu administracji publicznej oraz sądu oceną prawną oznacza, że w tym zakresie nie mogą one formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonymi wcześniej w orzeczeniu sądowym i zobowiązane są do podporządkowania się jej w pełnym zakresie (zob. wyrok NSA z dnia 19 października 2007 r., II FSK 1138/06, Legalis). Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej (odnoszącej się do dotychczasowego postępowania organu administracji w sprawie), dotyczą sposobu działania organu w toku ponownego rozpoznania sprawy.
Wyłączenie związanie oceną prawną i jej konsekwencjami w postaci wskazań, co do dalszego postępowania, wyrażoną w orzeczeniu sądowym, może nastąpić tylko w razie zmiany przepisów prawa, zmian istotnych okoliczności faktycznych sprawy (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów) oraz po wzruszeniu we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (zob. wyroki: NSA z dnia 8 lutego 2007 r., II GSK 240/06, z dnia 10 stycznia 2012 r., I FSK 1328/10, LEX nr 1104099).
W poprzednim wyroku z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18 Sąd jasno wskazał, że organy obu instancji nie przeprowadziły w prawidłowy sposób wykładni art. 64 pkt 2 u.p.s. błędnie uznając, że okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca w postaci braku więzi emocjonalnej, a także faktu niewywiązywania się ojca z obowiązków rodzicielskich, w tym z obowiązku alimentacyjnego względem syna, nie mieszczą się w ustawowych przesłankach zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS w całości lub w części. Zdaniem WSA przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 pkt 2 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, tak aby nie ograniczać zobowiązanych w możliwości odwoływania się do nich. Zawarcie w tej normie katalogu otwartego oznacza, że strona miała prawo dowodzić istnienia wszystkich przesłanek, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej kosztami pobytu w DPS – uzasadnione okoliczności.
Nadto otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłat wraz z dodanym w 2015 r. przepisem art. 64a, winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem, w tym niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci. Na gruncie art. 64 pkt 2 u.p.s. organ powinien kierować się także takimi okolicznościami, które doprowadziły do ograniczenia władzy rodzicielskiej rodzica przebywającego w domu pomocy społecznej, świadcząc o tym, że relacje z rodzicem mają tylko i wyłącznie charakter formalny.
W świetle art. 64a u.p.s. pozbawienie władzy rodzicielskiej prowadzi wprost do zwolnienia, stąd powody, na które wskazywał w toku postępowania skarżący (postawa ojca wobec niego oraz brak jakiegokolwiek wsparcia finansowego) należało brać pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w kwestii zwolnienia z opłaty. W wyroku tym Sąd również stwierdził, iż nie będzie zgodna z art. 2 Konstytucji RP taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Wyrokiem z dnia 12 marca 2019 r. Sąd wyraźnie przesądził, że okoliczności podane we wniosku o zwolnienie od opłaty, nie znoszą automatycznie ustawowego obowiązku uiszczania opłaty, bowiem obowiązek odpłatności za pobyt w DPS opiera się wyłącznie na więzach pokrewieństwa (art. 61 ust. 1 u.p.s.), to jednak mieszczą się one w przesłankach pozwalających na zastosowanie ulgi w odpłatności, czyli instytucji unormowanej w art. 64 pkt 2 u.p.s., a do takiego wniosku prowadzi wykładnia systemowa oparta na tym przepisie i na art. 64a u.p.s., który sugeruje, że taka okoliczność jak ograniczenie władzy rodzicielskiej oraz przyczyny prowadzące do tego ograniczenia winny odgrywać znaczenie dla sprawy znoszenia obowiązku odpłatności. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy nakazał uwzględnić przyjętą w tym wyroku interpretację art. 64 pkt 2 u.p.s.
Przypomnienie oceny prawnej i zaleceń zawartych w wyroku WSA z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18 było konieczne dla oceny, czy organy administracji przy ponownym rozpoznaniu sprawy respektowały obowiązki określone w art. 153 P.p.s.a. Zarzut naruszenia tego przepisu, a także art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, art. 2 Konstytucji RP i szeregu przepisów procesowych skierowany przez skarżącego wobec decyzji wydanych po wyroku ww zasługuje na akceptację Sądu.
Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy bez zastrzeżeń zaakceptował działania organu pierwszej instancji podjęte po wyroku z dnia 12 marca 2019 r. i wyrażony w wydanej przez ten organ decyzji pogląd, iż wskazywane przez skarżącego okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia żądania zwolnienia, na podstawie art. 64 pkt 2 u.p.s., z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, bowiem w sprawie niniejszej nie zachodzi przypadek "szczególnie uzasadniony, a więc wyjątkowy". Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika m.in., że organ ten nie kwestionował okoliczności podniesionych przez M.H., dostrzegł jednak "różnicę" w jego sytuacji w porównaniu do innych rozpatrywanych spraw – wniosków o zwolnienie, gdzie rodzic nie łożył na utrzymanie dziecka i nie uczestniczył w jego wychowaniu, ale przemoc fizyczna bądź psychiczna została udowodniona, udokumentowana.
Według organu I instancji zwolnienie z ponoszenia opłaty w oparciu o relacje rodzica, zaniechania obowiązków rodzicielskich musi być ściśle związane z przesłankami zawartymi w art. 64 pkt 2 i art. 64a (w brzmieniu obowiązującym od 4 października 2019 r.), nadto intencją ustawodawcy jest by organ rozpoznający wniosek o zwolnienie nie ustalał (badał) samodzielnie stanu faktycznego, lecz opierał się na orzeczeniach kompetentnych organów i dopiero takie orzeczenie mogłoby stanowić podstawę zwolnień określonych w art. 64 u.p.s., co w sprawie nie miało miejsca.
Jak z powyższego wynika, organ I instancji w ponownym postępowaniu i czynionych rozważaniach miał na uwadze unormowania zawarte w przepisach art. 64 pkt 2 i art. 64a u.p.s., ale ocena całokształtu sprawy doprowadziła go do błędnych wniosków, nie pozostających w zgodzie z interpretacją tych przepisów zawartych w poprzednim wyroku. Winny bowiem prowadzić do całkowitego lub częściowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej. Nadto, jak wskazał Sąd w wyroku z dnia 12 marca 2019 r. twierdzenia skarżącego o przyczynach jego relacji z ojcem z okresu dziecięcego, mające swe źródło w nieakceptowanych moralnie i prawnie zachowaniach ojca, znajdują potwierdzenie w złożonych w toku postępowania sądowego kopiach dokumentów (s. 10), zaś Sąd obecnie orzekający nie znajduje przepisu – nie wskazywały go też organy – który dla pozytywnego załatwienia wniosku o zwolnienie z opłat wymaga potwierdzenia istnienia naruszenia zasad współżycia społecznego wyłącznie "orzeczeniem kompetentnych organów". Taki pogląd nie jest trafny, nie jest zgodny z regułą wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadami postępowania dowodowego określonymi w przepisach art. 75 i nast. k.p.a.
Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 li. a) i c) P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie orzekł jak w sentencji.
O kosztach Sąd orzekł zgodnie z art. 200 i ar. 205 § 2 P.p.s.a.