Uzasadnienie
E. J. w terminie do uiszczenia wpisu (500 zł.) od wniesionej skargi, wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym na formularzu PPF wniosła o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych /w całości/, ewentualnie w części.
Wg uzasadnienia wniosku i zawartego w nim oświadczenia, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem. Przysługuje im prawo własności 1/2 domu w którym zamieszkują z pow. mieszkalną 86 m² (w kwietniu 2013 r. w wyniku zalania jego piwnic "z winy Wodociągów [...]" poniosła straty szacowane na ok. 10 tys. zł.); innych wartościowych składników majątkowych skarżąca nie wykazała. Źródło utrzymania stanowią pobierane emerytury w wysokości odpowiednio 1,3 i 2 tys. zł. Miesięczne zobowiązania obejmują opłaty za energię elektr. i wodę – po 100 zł., telefon – 60 zł., telewizję – 80 zł., gaz – 60 zł., żywność – 1400 zł., rehabilitację i leczenie swoje – 200 zł. oraz męża – 150 zł., utrzymanie psa – 200 zł. oraz ogrzewanie – 4 tys. zł./rok.
Ponieważ analiza powyższych danych – zwłaszcza w odniesieniu do dochodów – nie doprowadziła do przekonującego uznania o zasadności wniosku, wezwano skarżącą do:
- a) wyjaśnienia, z jakim uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania wiązałaby się konieczność jednorazowego opłacenia kosztów sądowych, tj. jakich niezbędnych potrzeb życiowych nie mogłaby wraz z mężem w związku z tym zaspokoić,
- b) wskazania dokładnej wysokości kwot netto pobieranych emerytur,
- c) wykazania wszystkich posiadanych przez siebie i męża pojazdów mechanicznych oraz średnich miesięcznych wydatków związanych z ich utrzymaniem i eksploatacją,
- d) korzystania ze wsparcia pomocy społecznej,
- e) przedłożenia wyciągów z posiadanych przez siebie i męża rachunków bankowych za okres od 1 maja 2013 r. do dnia wykonania wezwania.
Wezwanie z zakreślonym 7-dniowym terminem do jego wykonania i wskazanym rygorem rozpoznania wniosku wyłącznie w oparciu o informacje zawarte w aktach sprawy (formularzu PPF) zostało doręczone wnioskodawczyni 15 lipca 2013 r. Pismem nadanym w urzędzie pocztowym w ostatnim dniu tego terminu (22 lipca 2012 r.) E. J. oświadczyła, że o ile udzielenie wymaganych informacji nie stwarza dla niej większych problemów, to przedłożenie wyciągów bankowych męża jest warunkiem nie do spełnienia (nie jest upoważniona do jego konta, a on sam jest przeciwny, by poznała jego szczegóły). Zgodnie więc z wcześniejszym wezwaniem wpłaca kwotę 500 zł. (na potwierdzenie tego załączyła kserokopię polecenia przelewu).
Mając powyższe na uwadze stwierdzono, co następuje:
Zwolnienie od kosztów sądowych (tak w całości, jak i w części) wchodzi w zakres częściowego prawa pomocy, którego przyznanie osobie fizycznej uzależnione jest od wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Jak wynika z powyższego, wykazanie tego warunku obciąża osobę wnioskującą, a kryterium ekonomiczne opierające się na dochodach i sytuacji materialnej jej oraz osób wspólnie gospodarujących jest jedynym, na podstawie którego ocenia się zdolność osób fizycznych do poniesienia związanych ze sprawą kosztów; odzwierciedla to postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2012 r. II FZ 825/11, zgodnie z którym wnioskodawca powinien wykazać, że jego sytuacja materialna /oceniana przez pryzmat dochodów, wydatków i składników majątkowych posiadanych przez wszystkie osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym/ jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie.
Mimo powoływania się przez skarżącą na ponoszone wydatki, które rozliczone w skali miesiąca (ok. 2,7 zł.) nie odbiegają w sposób znaczący od wykazanych dochodów (3 tys. zł.), a także wskazywania na straty materialne spowodowane zalaniem podpiwniczenia domu, nie wykazała ona, z jakim negatywnym wpływem dla koniecznego utrzymania swojego i męża wiązałoby się opłacenie związanych ze sprawą kosztów sądowych (należy zwrócić uwagę, że szkody materialne powstałe z winy innych osób lub podmiotów uprawniają do dochodzenia od nich odszkodowania, niezależnie od tego, czy mienie było ubezpieczone we własnym zakresie). Przy zabezpieczonych potrzebach mieszkaniowych oraz obiektywnie nie najniższych względem 2 osób stałych dochodach, podstawy do żądania przyznania prawa pomocy nie można upatrywać tylko we względnej równowadze pomiędzy tymi dochodami a ponoszonymi wydatkami, gdyż zawsze będą występować takie, którym w subiektywnym przekonaniu osoby wnioskującej należałoby przyznać pierwszeństwo względem należności publicznoprawnych (kosztów sądowych).
Wyraźnego podkreślenia wymaga, że z pierwszeństwa przed kosztami sądowymi nie korzystają wszystkie normalnie ponoszone wydatki, lecz tylko służące zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych i to wyłącznie w niezbędnym do tego zakresie (oznacza to, że także one w miarę możliwości powinny zostać ograniczone); co do zasady do takich podstawowych nie są zaliczane (a przynajmniej nie w pełnej wysokości) koszty utrzymania pojazdów mechanicznych, spłaty zobowiązań finansowych (kredytów, pożyczek), opłat za tv cyfrową (kablową), telefon, czy tak jak w przypadku skarżącej psa, gdyż oznaczałoby to pośrednio przerzucanie na Skarb Państwa związanych z tym wydatków.
W tym zakresie brak udzielenia przez skarżącą merytorycznej odpowiedzi na skierowane do niej wezwanie wynika najprawdopodobniej z braku możliwości wykazania lub ukształtowanym w wyniku tego wezwania przekonaniem, że nie spełnia ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie dochodzonego prawa pomocy. Obecnie przeciwko takiemu uznaniu przemawia też opłacenie wpisu od skargi w kwocie 500 zł.
Finansowanie prawa pomocy ze środków publicznych powoduje, że okoliczności decydujące o jego przyznaniu nie mogą budzić jakichkolwiek wątpliwości, a jeżeli takie wystąpią, nie mogą być one interpretowanie na korzyść osoby wnioskującej i podlegają wyjaśnieniu w trybie art. 255 wskazanej ustawy. Osoba składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy musi się liczyć z określonym stopniem ingerencji w sferę prywatności swojej i osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Ma oczywiście prawo do odmowy udzielenia wnioskowanych informacji (dokumentów) i to nawet bez podawania jakichkolwiek przyczyn, niemniej jednak w takiej sytuacji musi się liczyć z niekorzystnym dla siebie załatwieniem wniosku (odmowy tej nie usprawiedliwia brak zgody domowników na ich udzielenie). Potwierdza to m.in. postanowienie NSA z dnia 28 marca 2012 r. I OZ 182/12, stosownie do którego brak wykonania wezwania wystosowanego na podstawie przepisu art. 255 P.p.s.a. skutkuje odmową przyznania prawa pomocy wobec niewykazania, iż w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Ubocznie należy zwrócić uwagę wnioskodawczyni, że zgodnie z art. 200 P.p.s.a., w razie uwzględnienia wniesionej skargi przez Sąd I instancji, będzie jej przysługiwał od organu który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw.
W sytuacji zatem, gdy E. J. nie spełnia przesłanki do przyznania wnioskowanego prawa pomocy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 i 4 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji postanowienia.