Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 13 maja 2022 r. nr SKO.4115.380.2022, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "K.p.a.") w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu odwołania C.M. (dalej: "Wnioskodawca"/"Skarżący"), od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt") z dnia 7 marca 2022 r. nr GOPS 000393/03/SP/2022 w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że wnioskiem z dnia 8 lutego 2022 r. Skarżący działający przez adwokata, zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Wójt, decyzją z dnia 7 marca 2022 r. odmówił prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Odmowę uzasadnił tym, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki, ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., oraz istnieją inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny.
W odwołaniu Skarżący reprezentowany przez adwokata, zarzucił błędne zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego 21 października 2014 r. K 38/13, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP oraz błędne zastosowanie art. 17 ust.1a u.ś.r.
Kolegium odwołania nie uwzględniło, aczkolwiek nie podzieliło stanowiska Wójta co do interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 i jego skutki, które bezpodstawnie nie zostały przez Wójta uwzględnione. Pomimo to, za utrzymaniem w mocy zaskarżonej decyzji przemawiały okoliczności ustalone w trakcie postępowania. Z materiału dowodowego wynika, że matka Wnioskodawcy orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS została uznana za trwale niedolna do samodzielnej egzystencji. Pozostaje w związku małżeńskim i małżonek jest również trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. W dniu 2 marca 2022 r. przeprowadzono wywiad rodzinny w miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki. W tym czasie Wnioskodawcy nie było w domu.
Natomiast razem z niepełnosprawnymi zamieszkuje troje dorosłych, samotnych dzieci. Poza wnioskodawcą, syn J. oraz córka B. Pracownik socjalny ustalił, że to córka B. zajmuje się w większości rodzicami, a bracia pomagają jej w niezbędnych pracach. Brat Wnioskodawcy – J. jest osobą bezrobotną z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności i pobiera zasiłek stały. To on oświadczył, że najwięcej rodzicami zajmuje się siostra B., która jest wdową i pobiera rentę rodzinną. Natomiast Wnioskodawca nigdy nie był zatrudniony, przebywał w [...]. W tym stanie faktycznym Kolegium uznało, że skoro z osobą wymagającą opieki zamieszkuje troje niepracujących dzieci, a głównie opiekę nad matką sprawuje córka, to nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia a wykonywaną opieką nad matką. Opieka ta nie ma charakteru "stałego", a tym samym nie wyklucza całkowicie możliwości zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Jak ustalono bowiem, opieka sprawowana przez Skarżącego ma charakter doraźnej pomocy siostrze, na której w głównej mierze spoczywa większość obowiązków. Pomimo codziennego charakteru świadczonej opieki (robienie zakupów, pranie, gotowanie, umawianie wizyt lekarskich, dbanie o higienę osobistą matki, podawanie leków, pomoc w ubieraniu się), sprowadza się ona w istocie do prowadzenia gospodarstwa domowego. Czynności te należą do typowych czynności dnia codziennego, które są także wykonywane przez osoby aktywne zawodowo. Powyższe, w powiązaniu z ustalaniem, że pozostała dwójka rodzeństwa Wnioskodawcy również sprawuje opiekę, pozwala Skarżącemu na podjęcie aktywności zawodowej. Kolegium wskazało również, że oprócz Skarżącego, obowiązkiem alimentacyjnym jest obciążone również rodzeństwo.
Wobec tego, uwzględniając rodzaj i charakter czynności, jakie wykonuje Wnioskodawca oraz mając na uwadze fakt, że są inne osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym, Skarżący może podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nie jest spełniona więc przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W skardze Skarżący, reprezentowany przez adwokata, zaskarżył decyzję Kolegium w całości zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Na tych podstawach sformułowano wniosek o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o zasądzenie kosztów, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W skardze wniesiono również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Powołując poglądy orzecznictwa wskazano, że istotą tej opieki jest zapewnienia zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb, zapewnienie osobie wymagającej opieki egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
skarga jest uzasadniona.
I. Stan sprawy jest następujący. Wnioskiem z 8 lutego 2022 r. Wnioskodawca zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Do wniosku załączył m.in. orzeczenie lekarza rzeczoznawcy KRUS z 13 grudnia 2019 r. i orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 25 stycznia 2010 r. z których wynika, że zarówno matka, jak i jej mąż, są niezdolni do samodzielnej egzystencji. W sprawie, 2 marca 2022 r., przeprowadzony został wywiad środowiskowy, Skarżący w trybie art. 10 § 1 K.p.a., zapoznany został materiałem dowodowym. Decyzją z dnia 7 marca 2022 r. Wójt odmówił Wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na skutek odwołania, Kolegium decyzją z dnia 13 maja 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Rozstrzygniecie to stanowi przedmiot skargi.
II. W rozpoznawanej sprawie Kolegium zasadnie wskazało na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. i trafnie przyjęło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia. Tym samym powołana przez Wójta okoliczność (data powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki), nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
III. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu: świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełniać osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki. Zatem wskazany przepis należy stosować wyłączenie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą niepełnosprawną.
W orzecznictwie podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazując osoby uprawnione do ubiegania o świadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia i uznaje wszystkie osoby, na których w takim samym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagające opieki, za jednakowo uprawnione do uzyskania tego świadczenia. Wynika z tego, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki (zob. wyrok tut. Sądu z dnia 17 listopada 2022 r. sygn. II SA/Rz 800/22 i powołane tam orzecznictwo). Sąd w składzie rozpoznającym sprawę utożsamia się z tymi poglądami.
III. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że Wnioskodawca świadczy codzienną opiekę nad matką. Jak ustaliło Kolegium, opieka ta polega na robieniu zakupów, praniu, gotowaniu, umawianiu wizyt lekarskich, dbaniu o higienę osobistą matki, podawaniu leków oraz pomocy w ubieraniu się. Czynności te, aczkolwiek należą do typowych czynności dnia codziennego, to jednak wbrew poglądowi Kolegium, nie sprowadzają się wyłącznie do prowadzenia gospodarstwa domowego. Wskazać bowiem należy, że poza matką wymagająca stałej opieki, w rodzinie jest jeszcze ojciec Wnioskodawcy, który jest również trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Opieka w rodzinie Wnioskodawcy sprawowana jest więc w stosunku do obojga rodziców, co wymusza podział obowiązków w tym zakresie. Stąd też informacja uzyskana podczas wywiadu od niepełnosprawnego w stopniu umiarkowanym brata Wnioskodawcy o sprawowaniu opieki nad matką także przez niego i przez siostrę B. nie może prowadzić do wniosku, że okoliczność ta pozwala Skarżącemu na podjęcie aktywności zawodowej. W sytuacji bowiem, gdy oboje rodzice wymagają stałej opieki, podział obowiązków opiekuńczych między rodzeństwem jest oczywisty i sam w sobie nie może świadczyć o możliwości podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego. Zatem w tym stanie faktycznym negacja związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia a wykonywaną opieką nad matką nie ma oparcia w zebranym materiale dowodowym.
W tym stanie sprawy Sąd stwierdza, że organy w sposób niedostateczny wywiązały się z obowiązku zebrania i oceny materiału dowodowego, czym naruszyły art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. w stopniu, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit.c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, ze zm., dalej: "P.p.s.a.").
Rozpoznając ponownie sprawę Wójt dokona ponownej oceny materiału dowodowego, w tym również informacji wynikającej z Aplikacji Centralnej Rynku Pracy w odniesieniu do osoby Wnioskodawcy a w razie potrzeby uzupełni wywiad środowiskowy z udziałem Wnioskodawcy. Na tej podstawie ustali istnienie (albo nieistnienie) przesłanek, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., mając przy tym na uwadze dokonaną przez Sąd wykładnię wskazanego przepisu. Zastosuje się również do zaaprobowanego przez Sąd poglądu wyrażonego przez Kolegium odnośnie do skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13 (punkt II uzasadnienia).
Z tych przyczyn Sąd orzekł, jak w wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c w zw. z art. 135 P.p.s.a. Orzeczenie o kosztach ma oparcie w przepisie art. 200 P.p.s.a.