Uzasadnienie
Decyzją z 7 września 2022 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, po rozpatrzeniu odwołania G. N., orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy K. nr [...] z 9 maja 2022 r. w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązania do jego zwrotu.
Jak wyjaśniło Kolegium, zaskarżoną odwołaniem decyzją Wójt orzekł o:
- 1) uznaniu świadczenia wychowawczego pobranego na rzecz dziecka - J. N., w okresie od października 2019 r. do października 2020 r. włącznie, za świadczenie nienależnie pobrane,
- 2) zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w kwocie [...] zł wyliczonymi na dzień wydania decyzji.
W odwołaniu od powyższej decyzji G. N. podnosił, iż nieprawidłowym był brak uwzględnienia okoliczności wydania decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego z 23 października 2019 r. z rażącym naruszeniem prawa. W czasie przyznawania ww. świadczeń na syna J. N., było już na niego przyznane świadczenia wychowawcze. W uzasadnieniu odwołujący wyjaśniał także, że w wyniku pomyłek złożył wniosek na to samo dziecko co jego matka. Przy czym, jak podkreślał, w tym czasie warunki do uzyskania świadczenia spełniała dwójka dzieci. Na drugie dziecko nie złożono wniosku.
Jak ustalił organ odwoławczy, 21 października 2019 r. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna J. N. wystąpił jego ojciec - odwołujący. Po dokonaniu weryfikacji danych zawartych we wniosku, przyznano wnioskodawcy prawo do świadczenia wychowawczego na syna od dnia 1 października 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r. Odwołujący składając powyższy wniosek jako miejsce dziecka wskazał S.. W dniu 20 października 2020 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. wpłynęła informacja ze S. Centrum Świadczeń, iż A. L. przyznano świadczenie wychowawcze na syna - J. N. na okres świadczeniowy 2019/2021. tj. od dnia 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. A. L. jako miejsce zamieszkania syna wskazywała S..
Stwierdziwszy, że w wyniku zbiegu prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od dnia 1 października 2019 r. do 30 października 2020 r. były wypłacane jednocześnie i matce, i ojcu świadczenia wychowawcze na to samo dziecko, w dniu 18 listopada 2020 r. poinformowano G. N. o wszczęciu postępowania w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na syna - J. N. w okresie świadczeniowym 2019/2020.
Następnie decyzją z 17 grudnia 2020 r. Wójt Gminy K. orzekł o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, jeżeli opieka nad dzieckiem jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wypłaca się temu, który pierwszy złoży wniosek. Pierwszy wniosek pochodził o matki dziecka.
Po rozpatrzeniu odwołania od powyższej decyzji, decyzją z dnia 3 marca 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie utrzymało ją w mocy. Dalej zaś, po wniesieniu przez odwołującego skargi, wyrokiem z dnia 2 września 2021 r. sygn. akt II SA/Sz 549/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę na decyzję Kolegium. Sąd wskazał między innymi, iż z ustaleń poczynionych przez sąd wynika, że zarzuty skarżącego co do wydania decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego na rzecz syna z rażącym naruszeniem prawa są bezzasadne. Jak wskazał WSA w uzasadnieniu powyższego wyroku, to na stronie, a nie pracowniku przyjmującym dokumenty spoczywa obowiązek prawidłowego i zgodnego z prawdą wypełnienia wniosku.
Mając powyższe na względzie, Kolegium rozpatrując odwołanie od decyzji o uznaniu świadczenia wychowawczego za świadczenie nienależnie pobrane wyjaśniło, że w myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Art. 25 ust. 1 powyższej ustawy stanowi zaś, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.
Organ odwoławczy stwierdził, że G. N. nie był uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego począwszy od miesiąca października 2019 r. do października 2020 r., bowiem za ten okres świadczenie wychowawcze na rzecz tego samego dziecka pobrała jego żona. Tym samym w okresie od 1 października 2019 r. do 30 października 2020 r. wypłacono odwołującemu świadczenie w wysokości łącznie [...] zł, mimo braku prawa do przedmiotowego świadczenia. W zaistniałej sytuacji, w ocenie Kolegium, prawidłowo organ I instancji uznał, że wypłacona G. N. kwota [...] zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi.
Podkreślono, że dla wydania decyzji ustalającej i zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 w zw. z art. 25 ust. 1 ustawy, kluczowe znaczenie ma to, że pobierała je osoba, która nie miała do takiego prawa, taka zaś okoliczność została stwierdzona na gruncie rozpatrywanej sprawy.
Pismem z 18 października 2022 r. G. N. wniósł skargę na powyższą decyzję zarzucając jej naruszenie prawa polegające na braku uwzględnienia przy rozpatrywaniu sprawy faktu wydania decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego z naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie skarżonej decyzji w całości oraz zmianę kwalifikacji decyzji pierwszej instancji na wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).
W uzasadnieniu powyższego stanowiska skarżący wskazał w szczególności, że skontrolowanie wniosku złożonego przez skarżącego w dniu 15 października 2019 r. było obowiązkiem urzędnika wydającego decyzję przyznającego świadczenie wychowawcze. Taka kontrola wskazałaby na konieczność odrzucenia wniosku. Brak kontroli wskazuje na naruszenie przepisów postępowania. Skarżący oświadczył, iż w żadnej ustawie nie znalazł zapisu zwalniającego urzędnika z kontroli takiego wniosku. W ocenie skarżącego sprawdzenie, czy na dane dziecko są pobierane świadczenia nie jest dla osoby weryfikującej wniosek niczym skomplikowanym.
Końcowo skarżący oświadczył, że owa zaistniała w wyniku zaniedbania urzędnika konieczność zwrotu świadczeń jest krzywdząca dla jego rodziny. Pobrane świadczenia były poświęcane na edukację jego córki w przeświadczeniu, iż to są jej należne świadczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje
Niniejsza sprawa została rozpoznana na rozprawie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku na podstawie art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązania związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.)
W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm. - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 134 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem skargi jest decyzja Kolegium utrzymująca decyzję organu I instancji o uznaniu świadczenia wychowawczego pobranego na syna skarżącego za świadczenie nienależnie pobrane i orzekająca jego obowiązku jego zwrotu wraz z odsetkami.
Materialnoprawną podstawę skarżonej decyzji stanowiły art. 25 ust. 2 pkt 6 w zw. z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 z późn. zm.).
W myśl art. 25 ust. 2 w ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
Natomiast zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.
W badanej sprawie jest bezsporne, iż na to samo dziecko złożono dwa wnioski o przyznanie świadczenia wychowawczego. W lipcu 2019 r. z wnioskiem wystąpiła matka a następnie w październiku 2019 r., w sąsiedniej gminie, z analogicznym wnioskiem wystąpił jego ojciec. Każdy z wniosków wpłynął do innej gminy, właściwej dla aktualnie wskazywanego przez rodzica miejsca zamieszkania syna.
Na podstawie stosownych decyzji wydanych odpowiednio przez: S. Centrum Świadczeń i Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w K., świadczenie wychowawcze w wysokości po 500 zł miesięcznie było w tym samym czasie, tj. od 1 października 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r. wypłacane na to samo dziecko obojgu rodzicom przez dwie różne gminy. Wysokość wypłaconych przez organy administracji kwot świadczenia wychowawczego nie jest przy tym sporna.
W badanej sprawie doszło zatem do zbiegu uprawnień obojga rodziców do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko. Regulację w tym zakresie przewiduje art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, zgodnie z którym w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się.
Z treści powołanego wyżej przepisu wynika, że w sytuacji równoczesnego sprawowania opieki nad dzieckiem przez dwoje rodziców zachodzi konieczność wskazania jednego rodzica jako beneficjenta świadczenia, pomimo że opiekę sprawują obydwoje rodzice równocześnie. Świadczenie wychowawcze może być przyznane w całości tylko i wyłącznie jednemu z rodziców. Przy czym zasadą wynikającą z treści tego przepisu jest wypłacenie świadczenia temu z rodziców, który jako pierwszy złożył wniosek.
Skarżący nie kwestionował, iż syn pozostaje pod opieką obojga rodziców. Natomiast wywodził, że do złożenie wniosku na to samo dziecko przez oboje rodziców było wynikiem pomyłki. Przy czym zdaniem skarżącego fakt wypłaty świadczenia na to samo dziecko drugiemu rodzicowi powinien był zostać dostrzeżony przez organ rozpatrujący jego wniosek a brak takiego działania organu ma istotne znacznie dla sprawy i powinien skutkować stwierdzeniem nieważności decyzji przyznającemu mu świadczenie wychowawcze.
Powyższe stanowisko jest chybione. Skarżący składając wniosek z dnia 15 października 2019 r. o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na syna oświadczył stosownie do art. 13 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci tj. pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, że na dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze, nie jest pobierane w tej lub innej instytucji świadczenie wychowawcze. Z przywołanej wyżej regulacji ustawy wynika jednoznacznie, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek zweryfikowania okoliczności mających znacznie dla prawa do świadczenia w tym w szczególności upewnienie się u drugiego opiekuna dziecka czy nie wystąpił on już wcześniej z wnioskiem o świadczenie wychowawcze. Wobec złożenia przez skarżącego oświadczenia opisanej wyżej treści, organ nie miał podstaw do poddawania w wątpliwość prawdziwości oświadczeń skarżącego zawartych we wniosku.
Nie sposób przyjmować, jak czyni to skarżący, iż to urzędnik ma zastępować opiekunów dziecka w takich elementarnych czynnościach jak ustalenie czy drugi z rodziców wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia oraz czy takie świadczenie pobiera. Przy czym w realiach badanej sprawy skarżący zdaje się nie dostrzegać, że rodzice dziecka wystąpili o świadczenie w różnych gminach, podając odmienne miejsce jego zamieszkania i nie informując organów, iż w okresie świadczeniowym doszło do zmiany miejsca zamieszkania.
Postępowanie organów administracji w powyższym zakresie jest uregulowane art. 20 ust. 4 przywołaj wyżej ustawy. Zgodnie tym przepisem, w przypadku powzięcia informacji o zmianie miejsca zamieszkania osoby, której przyznano świadczenie wychowawcze, dotychczasowy organ właściwy przekazuje wydaną decyzję lub informację o przyznanym świadczeniu wychowawczym wraz z aktami sprawy organowi właściwemu ze względu na nowe miejsce zamieszkania osoby, której przyznano świadczenie wychowawcze w celu ich dalszej realizacji. Takie właśnie działanie organy podjęły. Stanowi ono przewidzianą przez ustawodawcę formę weryfikacji prawidłowości wypłaty środków publicznych.
Nie znajduje też żadnego uzasadnia zarzut nieprawidłowej weryfikacji wniosku przez organ na etapie przyznawania skarżącemu świadczenia wychowawczego. Wniosek powyższy zawierał wszystkie przewidziane w art. 13 ustawy elementy, w tym wymagane oświadczenie wnioskodawcy. Organ, do którego wystąpiono w wnioskiem nie wypłacał świadczenia na to samo dziecko drugiemu z rodziców a zatem do czasu pozyskania wiedzy o wypłacie świadczenia przez inny organ, nie miał podstaw kwestionowania oświadczenia skarżącego, które złożył on pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Sąd stwierdził ponadto, że skoro świadczenia objęte skarżoną decyzją były wypłacane skarżącemu po październiku 2019 r., w badanej sprawie nie miał zastosowania art. 25 ust. 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Zgodnie z powyższym przepisem decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata.
Natomiast argumentacja dotycząca wpływu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na budżet domowy rodziny skarżącego nie mogła zmienić oceny okoliczności, iż świadczenie było wypłacane rodzicom w okresie objętym skargą w łącznej wysokości po 1.000 zł miesięcznie na to samo dziecko, podczas gdy przysługiwało jedynie w wysokości 500 zł. Sytuacja materialna skarżącego może mieć znacznie w razie wystąpienia przez skarżącego ze stosownym wnioskiem o umorzenie ustalonej w decyzji kwoty. Zgodnie z art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Stwierdziwszy powyższe, na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.