Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 15 czerwca 2023 r. I. H. wystąpiła o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką K. H..
Decyzją z dnia 11 lipca 2023 r., nr SŚRiFA.5222.28.2023.MH, Burmistrz L., na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 2 pkt 2, art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 1 i ust. 2, art. 24 ust. 1, ust. 2a, ust. 4, art. 26 ust. 3 i ust. 4, art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz art. 104, art. 130 § 4 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, odmówił przyznania I. H. (dalej również jako: "skarżąca", "strona"), wnioskowanego świadczenia, wskazując, że nie spełnia ona przesłanek określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych, dotyczących wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Organ nie zakwestionował "bezsprzecznej opieki nad matką, poświęcenia i niemożności podjęcia zatrudnienia" przez stronę, jednak wyjaśnił, że ustalony stopień niepełnosprawności K. H. datuje się od 82 roku życia. Dodał, że co prawda Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jednak wyrok Trybunału nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy. Aktualnie powyższy wyrok stanowi jedynie podstawę działań legislacyjnych zmierzających do jego realizacji. Organ nie może przy tym pominąć przepisów, które do chwili obecnej są w obrocie prawnym.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła jej naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Strona podkreśliła, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w opisanym wyżej worku z dnia 21 października 2014 r.
Decyzją z dnia 20 września 2023 r., nr SKO.KA.431.3142/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2016 r., poz. 1518), uchyliło opisaną wyżej decyzję z dnia 11 lipca 2023 r. w całości i przyznało I. H. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. H. w wysokości 2.458,00 zł miesięcznie od dnia 1 czerwca 2023 r. na stałe.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że w sprawie nie jest kwestionowany ani związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, ani też zakres sprawowanej opieki, jak również sam fakt jej sprawowania. Wnioskodawczyni jest córką K. H., którą orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 24 maja 2023 r. zaliczono do znacznego stopnia niepełnosprawności na czas nieokreślony.
W sprawie konieczne stało się jednak rozważenie, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pomimo, że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do ukończenia 25. roku życia (stosownie do treści art. 17 ust. 1b ww. ustawy).
Kolegium wskazało, że w jego ocenie, organ I instancji nie dokonał analizy sytuacji strony w kontekście funkcjonującego w obiegu prawnym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 Konstytucji RP. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest konieczność oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem tego kryterium.
Organ zaznaczył, że zgodnie z art. 17 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne od 2023 r. przysługuje w wysokości 2.458 zł miesięcznie, przy czym kwota świadczenia podlega corocznej waloryzacji od dnia 1 stycznia.
Powołując się na treść art. 24 ust. 1 wspomnianej ustawy, Kolegium wskazało, że prawo do świadczeń ustala się na okres zasiłkowy, z wyjątkiem świadczeń, o których mowa w art. 9, art. 14, art. 15, art. 15a, art. 15b, art. 16, art. 17 i art. 17c. Prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. W związku z tym, że wniosek strony do organu wpłynął w czerwcu 2023 r. Kolegium przyznało świadczenie od czerwca 2023 r. na czas nieoznaczony.
W skardze na powyższą decyzję wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skarżąca zarzuciła jej naruszenie prawa materialnego, to jest art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niezastosowanie i nieprzyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności pomimo, że wniosek o przyznanie świadczenia został złożony w okresie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Strona zaskarżyła ww. decyzję w części w jakiej nieprzyznano jej świadczenia pielęgnacyjnego za okres od stycznia 2023 r. do dnia 31 maja 2023 r.
Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w zakresie określenia daty początkowej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie I. H. świadczenia pielęgnacyjnego za okres od stycznia 2023 r., ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a nadto o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Skarżąca podniosła, że wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności został złożony w styczniu 2023 r., zaś orzeczenie to wydane zostało w dniu 24 maja 2023 r. Z kolei wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona złożyła w czerwcu 2023 r. Tym samym, zgodnie z treścią art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, skoro wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w terminie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności, zatem prawo do wnioskowanego świadczenia winno zostać przyznane skarżącej od stycznia 2023 r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie wniosło o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2023 r., poz. 1643 - dalej "p.p.s.a.").
Przeprowadzona w tak zakreślonych ramach sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do uznania, że akt ten częściowo nie odpowiada prawu. Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.), w trybie uproszczonym na wniosek organu, któremu skarżąca się nie sprzeciwiła (stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).
Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie uchylającą decyzję organu I instancji i przyznającą skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. H. od dnia 1 czerwca 2023 r. na stałe.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390, dalej: "u.ś.r." w brzmieniu aktualnym w dacie wydania zaskarżonej decyzji). Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Powyższy przepis należy jednak odczytywać łącznie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Tym samym w aktualnym stanie prawnym, ukształtowanym po wydaniu wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, moment powstania niepełnosprawności nie ma już wpływu na realizację uprawnienia wnioskodawcy do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.
W niniejszej sprawie Kolegium słusznie zatem uznało, że wspomniany przepis nie może być podstawą odmowy świadczenia pielęgnacyjnego. Prawidłowo też przyjęło, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Poza sporem pozostaje bowiem okoliczność, że wymagająca opieki K. H. została zaliczona orzeczeniem Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Stargardzie z dnia 24 maja 2023 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia 20 stycznia 2023 r. na stałe, zaś skarżąca jest osobą zobowiązaną do alimentacji matki (małżonek osoby wymagającej opieki nie żyje). Nie budzi także wątpliwości, że K. H. wymaga stałej opieki, której sprawowanie niewątpliwie uniemożliwia podjęcie przez stronę aktywności zawodowej.
Kwestię sporną w badanej sprawie stanowi natomiast data, od której powinno zostać przyznane świadczenie.
Przyznając stronie świadczenie od 1 czerwca 2023 r., organ powołał się na art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym prawo do świadczeń rodzinnych ustala się na okres zasiłkowy, z wyjątkiem świadczeń, o których mowa w art. 9, art. 14, art. 15, art. 15a, art. 15b, art. 16, art. 17 i art. 17c (art. 24 ust. 1 wspomnianej ustawy), przy czym prawo to ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego (art. 24 ust. 2 ww. ustawy).
Zdaniem organu, skoro wniosek strony do organu wpłynął w czerwcu 2023 r. zatem świadczenie należało przyznać od czerwca 2023 r. na czas nieoznaczony.
Takie rozstrzygnięcie nie uwzględnia jednak treści art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który, zdaniem Sądu, w tym wypadku winien mieć zastosowanie.
Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.
Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne należy do świadczeń uzależnionych od niepełnosprawności skoro zgodnie z cytowanym już wcześniej art. 17 ust. 1 wspomnianej ustawy, jednym z warunków umożliwiających ubieganie się o jego przyznanie jest posiadanie przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie z akt administracyjnych wynika, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w czerwcu 2023 r., zaś orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydano w dniu 24 maja 2023 r. Powyższe wskazuje, że wniosek został złożony w trzymiesięcznym terminie, o którym mowa w art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a zatem świadczenie winno zostać przyznane począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności. W aktach sprawy co prawda brak jest wspomnianego wniosku, jednakże z treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 24 maja 2023 r. wynika, że złożony został w dniu 20 stycznia 2023 r.
Stosując wadliwie art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ niewątpliwie nie poczynił żadnych ustaleń w omawianej kwestii co doprowadziło do naruszenia także art. 7, art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organu odwoławczego – w zaskarżonej części – w punkcie 2, w zakresie początkowej daty przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 powołanej ustawy.
Ponownie rozstrzygając sprawę organ zastosuje się do oceny prawnej i wskazań wynikających z rozważań Sądu.