Uzasadnienie
Po rozpatrzeniu wniosku R. B., decyzją z dnia [...] r. nr [...] Dyrektor Aresztu Śledczego w [...] odmówił przyznania wnioskodawcy równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania. Organ uznał bowiem, że R. B. jest współwłaścicielem domu jednorodzinnego położonego w [...] przy ul. [...], który wybudował wspólnie z żoną w trakcie trwania związku małżeńskiego, a sąd rozwiązując małżeństwo nie orzekł o sposobie korzystania z mieszkania.
W odwołaniu od tej decyzji R. B. wniósł o jej zmianę i przyznanie mu żądanego równoważnika, podnosząc, że wymieniony dom stanowi własność wyłącznie jego byłej małżonki, a on nie posiada żadnego mieszkania. Przyznał też, że w czasie trwania małżeństwa brał udział w budowie domu, jednak z tego tytułu może się ubiegać tylko o zwrot poniesionych na ten cel nakładów.
Decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104, 127 § 2 i 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 89 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (Dz. U. z 2002 r. Nr 207, poz. 1761 ze zm.), po rozpatrzeniu sprawy w wyniku wniesionego odwołania Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej w [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 89 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej funkcjonariuszowi w służbie stałej przysługuje równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania, jeżeli on sam lub jego małżonek, nie posiadają lokalu mieszkalnego lub domu, a także jeżeli nie przydzielono funkcjonariuszowi kwatery tymczasowej, ponadto szczegółowe zasady przyznawania i wypłaty tego równoważnika zawiera przepis wykonawczy - rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 października 2003 r. w sprawie równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania funkcjonariuszy Służby Więziennej (Dz. U. Nr 187 poz. 1831). Organ II instancji uznał, iż w przedmiotowej sprawie ustalono, że R. B. w trakcie trwania związku małżeńskiego wszedł w posiadanie domu mieszkalnego przy ul. [...] w [...], bowiem wprawdzie użytkowanie wieczyste działki budowlanej uzyskała - jeszcze przed zawarciem małżeństwa - była żona R. B., to jednak dom mieszkalny na tej działce został zbudowany i zamieszkany już w czasie trwania małżeństwa (czyli po [...] r.).
Fakt uczestniczenia w budowie tego domu R. B. przyznał w swych oświadczeniach. Ponadto R. B. był zameldowany w tym domu na pobyt stały od dnia [...] r. do dnia [...] r. i dopiero na wniosek jego byłej żony Burmistrz [...] orzekł o wymeldowaniu go z pobytu stałego w tym lokalu, bowiem opuścił on dobrowolnie dom na okres powyżej 2 miesięcy, nie dopełniając obowiązku wymeldowania się.
Organ II instancji wskazał też, że obecnie R. B. nie posiada żadnego zameldowania, wbrew obowiązkowi meldunkowemu określonemu w ustawie z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych, a podaje jedynie adres do korespondencji w [...], przy ul. [...]. Pomiędzy R. B. i jego byłą małżonką w czasie trwania małżeństwa nie było zawartej umowy małżeńskiej rozszerzającej lub ograniczającej wspólność ustawową, nie było też ustanowionej rozdzielności majątkowej. Również w czasie rozwodu, ani po nim, nie doszło do formalnego podziału majątku, ani ustalenia sposobu korzystania z przedmiotowego domu.
Wobec powyższego organ odwoławczy uznał, że R. B. nadal pozostaje w posiadaniu domu mieszkalnego przy ul. [...] w [...], w związku z czym nie spełnia on określonych w art. 89 ust. 1 ustaw o Służbie Więziennej warunków przysługiwania równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania.
Skarżąc decyzję organu II instancji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] R. B. wniósł o jej uchylenie w całości i o przyznanie równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania. W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że decyzje organów obu instancji błędnie interpretują przepis art. 89 ustawy o Służbie Więziennej, bowiem osoba wskazana w księdze wieczystej jako właściciel domu mieszkalnego przy ul [...] w [...] nie jest już jego małżonką, a sąd w wyroku rozwodowym nie orzekł o sposobie korzystania z mieszkania – mając na uwadze, że nieruchomość jest własnością byłej żony, a skarżący poczynił jedynie nakłady na częściowe wyposażenie domu. Obecnie w tym domu zamieszkuje była żona skarżącego wraz z konkubentem.
Skarżący nie wnosił o podział majątku w zakresie poczynionych nakładów ponieważ w przedmiotowym domu zamieszkuje także jego córka, natomiast sam skarżący "częściowo mieszka u rodziców zamieszkałych [...] od [...], u kolegów i u przyjaciółki, nie ma więc swojego mieszkania" i dlatego, w jego ocenie, spełnia warunki uprawniające go do przyznania równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania.
Odpowiadając na skargę Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej w [...] wniósł o jej oddalenie, obszernie uzasadniając zajęte stanowisko, z powołaniem się na orzecznictwo sądowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, co następuje:
W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy te sprawują w zakresie swojej właściwości wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Takie określenie kompetencji Sądu skutkuje tym, że w przypadku stwierdzenia, że decyzja dotknięta jest istotnymi wadami prawnymi, mającymi postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub postępowania administracyjnego, Sąd eliminuje z obrotu prawnego taką wadliwą decyzję – w zależności od rodzaju stwierdzonego uchybienia – poprzez jej uchylenie lub stwierdzenie jej nieważności.
Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga okazała się zasadna.
Zgodnie z przepisem art. 89 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (Dz. U. z 2002 r. Nr 207, poz. 1761 ze zm.), "funkcjonariuszowi w służbie stałej przysługuje równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania, jeżeli on sam lub jego małżonek, nie posiadają lokalu mieszkalnego lub domu, a także jeżeli nie przydzielono funkcjonariuszowi kwatery tymczasowej". Wymienionemu w przepisie funkcjonariuszowi należy zatem przyznać równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania, jeżeli spełnione są wskazane przesłanki ustawowe.
Bezsporne jest w sprawie niniejszej, że skarżący jest osobą rozwiedzioną oraz to, iż nie przydzielono mu kwatery tymczasowej. Odmowa przyznania skarżącemu omawianego równoważnika pieniężnego mogłaby więc być oparta jedynie na wynikającym z akt sprawy, nie budzącym wątpliwości ustaleniu, że posiada on dom lub lokal mieszkalny.
Zdaniem Sądu, organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji nie wykazał, że skarżący "posiada" taki dom lub lokal. Organ odwoławczy fakt posiadania przez skarżącego lokalu (domu) mieszkalnego upatruje w tym, iż skarżący w trakcie trwania małżeństwa ponosił nakłady na budowę domu mieszkalnego położonego na działce, do której prawo użytkowania wieczystego przysługiwało małżonce, i w domu tym zamieszkiwał w trakcie trwania małżeństwa, będąc w nim zameldowany na pobyt stały od dnia [...] r. do dnia [...] r.
Sąd nie podzielił jednak poglądu organu odwoławczego, iż powyższe fakty oraz ustalenie, że pomiędzy skarżącym i jego byłą małżonką w czasie trwania małżeństwa nie było zawartej umowy małżeńskiej rozszerzającej lub ograniczającej wspólność ustawową, nie było też ustanowionej rozdzielności majątkowej, a w czasie rozwodu, ani po nim, nie doszło do formalnego podziału majątku, ani do ustalenia sposobu korzystania z przedmiotowego domu – uzasadniają wniosek, że skarżący nadal pozostaje w posiadaniu domu mieszkalnego przy ul. [...] w [...].
Stanowisko takie nie jest zasadne, bowiem bezsporne jest, że po [...] r. skarżący nie zamieszkuje w przedmiotowym domu, nie jest więc jego posiadaczem (współposiadaczem), bezsporne jest też, iż nie jest jego współwłaścicielem. Kwestie związane z własnością budynku wzniesionego przez użytkownika wieczystego na gruncie oddanym mu w użytkowanie wieczyste reguluje przepis art. 235 § 1 Kodeksu cywilnego, w myśl którego, budynek taki stanowi własność użytkownika wieczystego. Potwierdza to także zdanie pierwsze - przytoczonej przez organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę - uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1983 r., III CZP 27/83 (OSNC 1984/2-3/24), w którym wskazano, że "osoba trzecia, która wzniosła wspólnie z wieczystym użytkownikiem dom mieszkalny, nie staje się przez to współwłaścicielem tego domu". Osobie takiej (np. współmałżonkowi użytkownika wieczystego) "przysługuje natomiast - przy zachowaniu przesłanek z art. 231 § 1 k.c. - prawo domagania się przeniesienia na nią udziału w wieczystym użytkowaniu oraz przeniesienia własności do części budynku" - jak stwierdził Sąd Najwyższy w zdaniu drugim wymienionej uchwały.
Takie "prawo domagania się", czyli roszczenie o przeniesienie wymienionych praw do gruntu i budynku, nie może być jednak utożsamiane ze stanem faktycznym "posiadania" budynku (domu). Zauważyć przy tym należy, że takie roszczenie weryfikowane jest w postępowaniu sądowym przez sąd cywilny, który zbadać musi istnienie wymienionych w przepisie przesłanek, w tym także - w sytuacji współmałżonków, jak w sprawie niniejszej - wielkość nakładów ponoszonych z majątku wspólnego (skarżącego i jego żony) i ewentualnie dodatkowo z majątku odrębnego skarżącego, na majątek odrębny jego żony, oraz charakter tych nakładów (na budowę domu czy na jego wyposażenie). Z zaskarżonej decyzji nie wynika nawet, czy skarżący wystąpił z takim roszczeniem, natomiast bezsporne jest, że do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie doszło do ustanowienia na jego rzecz wymienionych wyżej praw.
Nie można również utożsamiać przysługującego skarżącemu roszczenia o podział majątku wspólnego z faktem posiadania (współposiadania) przedmiotowego domu (który zresztą nie wchodzi w skład majątku wspólnego -stanowiąc odrębny majątek byłej żony skarżącego).
Przyjęte przez Sąd stanowisko pośrednio potwierdza również treść przepisu § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 października 2003 r. w sprawie równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania funkcjonariuszy Służby Więziennej (Dz. U. Nr 187, poz.1831), zgodnie z którym (po przyznaniu równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania): " Funkcjonariusz powiadamia niezwłocznie organ, o którym mowa w § 4, o nabyciu przez niego lub jego małżonka lokalu mieszkalnego, domu lub otrzymaniu kwatery tymczasowej". Zatem w sprawie niniejszej dopiero uzyskanie przez skarżącego prawa współwłasności przedmiotowego domu (a więc prawa rzeczowego, podlegającego ujawnieniu w księdze wieczystej), a nie prawo domagania się ustanowienia takiego prawa (czyli roszczenie) - przesądziłoby o utracie uprawnienia do otrzymywania równoważnika pieniężnego.
W sprawie niniejszej nie ma również żadnego znaczenia powoływany w odpowiedzi na skargę argument wynikający z art. 443 § 1 k.c. zgodnie z którym: "Sąd na żądanie jednego z małżonków lub z urzędu orzeka postanowieniem o obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny przez czas trwania procesu oraz o sposobie roztoczenia w tym czasie pieczy nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, a na żądanie jednego z małżonków - także o zakresie i sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania w czasie trwania procesu oraz o wydaniu małżonkowi, opuszczającemu wspólne mieszkanie, potrzebnych mu przedmiotów". Przepis ten dotyczył bowiem orzekania o prawach i obowiązkach stron procesu o rozwód (i separację) – jednak tylko na czas takiego procesu. Z akt sprawy wynika natomiast, że sąd nie orzekł o sposobie korzystania przez skarżącego z przedmiotowego domu i że w chwili wydawania zaskarżonej decyzji proces rozwodowy został już prawomocnie zakończony. Niezależnie od tego przepis ten został uchylony w dniu 5 lutego 2005 r. – a więc jeszcze przed wydaniem decyzji przez organ I instancji.
Skoro więc w dniu wydania zaskarżonej decyzji skarżący nie był posiadaczem przedmiotowego domu i nie przysługiwało mu prawo współwłasności tego domu, stwierdzić należało, że decyzja ta oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego – art. 89 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej – w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
W związku z powyższym należało orzec jak w pkt I sentencji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). O niewykonywaniu zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 wymienionej ustawy, a o kosztach postępowania – zgodnie z art. 200 w zw. z art. 205 § 2 i 3 tejże ustawy.