Uzasadnienie
W dniu [...] r. B. C. – W. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] r. ustalającą w stosunku do B. C. – W. opłatę adiacencką w kwocie [...] złotych z tytułu wzrostu wartości nieruchomości położonej w G., oznaczonej w operacie ewidencji gruntów działką nr [...], spowodowanego podziałem tej nieruchomości na działki nr [...].
W związku z doręczeniem skarżącej odpisu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi w kwocie [...] złotych, B. C. – W. wystąpiła do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu wniosku B. C. – W. wskazała, że nie stać jej na uiszczenie wpisu, z uwagi na okoliczność, iż ma [...] lata, jest osobą samotną z orzeczeniem o niepełnosprawności (II grupa inwalidzka) i utrzymuje się wyłącznie z emerytury, której wysokość wynosi [...] złotych miesięcznie netto. Skarżąca oświadczyła, że koszty utrzymania, opału, prądu, gazu, leczenia, komunikacji i opłacenia pomocy przekraczają powyższą kwotą. Podziałów nieruchomości dokonała więc w celu sprzedaży działek, z których uzyskana kwota stanowi niezbędny dodatkiem dodatek do emerytury. Ustalenie natomiast opłaty adiacenckiej w kwocie [...] złotych stanowi równowartość takich dopłat na okres [...] miesięcy.
W zakresie oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowych B. C. – W. wskazała, że posiada dom o pow. [...] m2 oraz nieruchomość o pow. [...] ha, przy jednoczesnym braku innego majątku oraz oszczędności.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia [...] r. do przedłożenia dowodów dotyczących sytuacji majątkowej i dochodów skarżąca przedłożyła dowody potwierdzające wydatki ponoszone na utrzymanie domu, umowę pożyczki konsumenckiej z dnia [...] r. zawartej pomiędzy wnioskodawczynią a S., oraz kserokopię dwóch aktów notarialnych z dnia [...] r. dotyczących umowy sprzedaży działek nr [...].
Postanowieniem z dnia [...] r., sygn. II SA/Sz 204/11, referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmówił B. C. – W. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W uzasadnieniu postanowienia referendarz wyjaśnił, że celem instytucji prawa pomocy jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które z powodu ubóstwa nie mogłyby wziąć udziału w postępowaniu sądowym, z uwagi na brak środków finansowych pozwalających na uiszczenie opłat sądowych, czy pokrycie wydatków. Wskazał
W zakresie oceny złożonego wniosku referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawczyni jest osobą w podeszłym wieku, utrzymującą się z niewysokiej emerytury. Z przedłożonych dowodów wynika, że wydatki skarżącej na utrzymanie domu wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Podkreślił jednocześnie, że przedmiotem skargi wniesionej do Sądu jest opłata adiacencka z tytułu wzrostu wartości nieruchomości spowodowanego jej podziałem. Z przedłożonych aktów notarialnych wynika, że [...] r., skarżąca sprzedała dwie niezabudowane działki gruntu za łączną kwotę [...] złotych, nie podając na jaki cel spożytkowała kwotę uzyskaną z ich sprzedaży. Referendarz podniósł, że gdyby przyjąć, że środki te zostały całkowicie spożytkowane na "dopłaty" do emerytury i skarżąca nie posiada już żadnych oszczędności, kwota comiesięcznej "dopłaty" do emerytury wyniosła [...] złotych. Decyzja organu I instancji ustalająca opłatę adiacencką została wydana [...] r.,, a skarżąca, nie zgadzając się z tą decyzją, powinna była zabezpieczyć środki niezbędne do dochodzenia swych praw przed sądem.
Referendarz zaznaczył ponadto, że w postępowaniu administracyjnym wnioskodawczyni była reprezentowana przez radcę prawnego, co oznacza, że posiadała środki finansowe pozwalające na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. W rozpoznawanej sprawie kwota wpisu jest stosunkowo niska, a wnioskodawczyni nie wykazała w sposób przekonujący, że rzeczywiście nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych z własnych środków finansowych. Oceny tej nie zmienia zawarcie w dniu [...] r. umowy pożyczki konsumenckiej, której rata miesięczna wynosi [...] złotych. Skoro bowiem wnioskodawczyni, pomimo niskich dochodów, jest w stanie spłacać raty pożyczki, to brak jest podstaw do uznania, że nie będzie w stanie opłacić wpisu sądowego w wysokości wynoszącej połowę kwoty raty.
Od powyższego postanowienia, w dniu [...] r. B. C. – W. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego sprzeciw.
W uzasadnieniu pisma zaznaczyła, iż we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała takie wyjaśnienia, jakie według niej były żądane przez Sąd, a spowodowały one trudne do zrozumienia wnioski, wymienione w uzasadnieniu postanowienia. Wobec powyższego skarżąca wskazała, że kwota [...] złotych, zapisana w aktach musi być zmniejszona o kwotę [...] złotych z tytułu opłat geodezyjnych oraz kwotę [...] złotych opłat na rzecz agencji, wobec czego uzyskała ona ze sprzedaży kwotę [...] złotych. Zaznaczyła ona, że powyższą kwotę skarżąca uzyskała po [...] latach, tj. od [...] r., życia z jednym dochodem z emerytury, a więc było to [...] miesięcy do [...] r. i nie wie kiedy ponownie będzie mogła ona dorobić do emerytury. B. C. – W. wyjaśniła, iż przez wzmiankowane [...] miesięcy musiała kupić opał, robić konieczne naprawy, melioracje, ponieważ dom w którym mieszka jest stary i wymagał remontu. Poza tym z uwagi na długi okres – ok.[...] lat – oczekiwania w państwowych placówkach służby zdrowia, zmuszona była za pośrednictwem prywatnego gabinetu lekarskiego usunąć usterkę protez zębowych, czego koszt wyniósł [...] złotych.
B. C. – W. zaznaczyła, że niezależnie od powyższych wydatków musi także zabezpieczyć środki na zakup opału i inne niezbędne wydatki. W kwestii zaciągniętych kredytów wskazała, w Jej ocenie ma ona prawo w ten sposób organizować swoją gospodarkę finansową. Konieczności uiszczenia opłaty adiacenckiej nie brała natomiast pod uwagę, bowiem przed [...] r. jej nie pobierano. Na zakończenie podniesionych w sprzeciwie wniosków skarżąca podkreśliła, że płaciła podatki w okresie pracy zawodowej, płaci podatki po raz drugi z emerytury, więc może obecnie wnosić o zwolnienie z opłaty sądowej w instytucji opłacanej m.in. z moich podatków.
Do sprzeciwu B. C. – W. załączyła dwie faktury na Jej nazwisko wystawione przez P. Spółkę z o.o. z siedzibą w S. za czynności związane z podziałem działek. Pierwsza z faktur o nr [...] wystawiona została w dniu [...] r. na kwotę [...] złotych, druga faktura o nr [...] wystawiona została w dniu [...] r. na kwotę [...] złotych. Z treści powołanych faktur wynika, że płatności dokonano gotówką w dniu ich wystawienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Postępowanie przed sądem administracyjnym toczy się według przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwanej "ustawą").
Zgodnie z art. 259 § 1 i 3 i art. 260 w związku z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 ustawy, od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, dane postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
W niniejszej sprawie wymogi formalne wniesienia sprzeciwu zostały spełnione, w wyniku czego utraciło moc postanowienie referendarza sądowego z dnia [...] r., a kwestia przyznania prawa pomocy stała się przedmiotem rozpoznania Sądu.
W zakresie analizy podstaw prawnych instytucji prawa pomocy podkreślenia wymaga, iż w myśl art. 245 § 1-3 oraz art. 246 § 1 ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Stosownie do treści art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powołana ustawa w art. 246 § 3 zastrzega, że adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy.
Konsekwencją przyjętych rozwiązań jest, iż powyższa instytucja prawna, stanowiąc wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez jego strony (art. 199 ustawy), ma charakter szczególny i znajduje zastosowania jedynie wówczas, gdy niemożność poniesienia kosztów postępowania w całości lub w części wynika z przesłanek natury obiektywnej. Wykazanie zaś istnienia tych przesłanek spoczywa na stronie.
W świetle powyższego, dokonując badania przedłożonego przez B. C. – W. wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak również okoliczności wynikające z przedłożonych na wezwanie referendarza dokumentów oraz podniesionych w złożonym w sprawie sprzeciwie wskazać należy, że w ocenie Sądu skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego dla siebie utrzymania.
W rozpatrywanej sprawie podkreślenia wymaga, że Sąd nie poddaje w wątpliwość okoliczności uzyskiwanej miesięcznie przez skarżącą wysokości emerytury, jednakże dla oceny wniosku o prawo pomocy pod uwagę należy wziąć stan majątku w tym środków finansowych posiadanych w dacie złożenia wniosku.
Jak wynika z treści zawartych w drodze aktu notarialnego umów sprzedaży nieruchomości z dnia [...] r., B. C. – W. sprzedała dwie niezabudowane działki gruntu za łączną kwotę [...] złotych. Jednocześnie, jak trafnie zauważył referendarz sądowy, skarżąca nie wskazała na jaki cel spożytkowała kwotę uzyskaną z ich sprzedaży. Nie uczyniła tego dokładnie także we wniesionym sprzeciwie, ogólnie wskazując jedynie konieczność ponoszenia kosztów na remonty oraz koszty utrzymania i wydatki zdrowotne. B. C. – W. podniosła jednocześnie, iż wspomniana kwota [...] powinna zostać pomniejszona o wydatki związane z podziałem działek –[...] złotych oraz opłaty na rzecz "agencji" – [...] złotych.
Z tym stanowiskiem skarżącej nie sposób się zgodzić, bowiem jak wynika z przedłożonych faktur, skarżąca płatności dokonała gotówką w dniach [...] r. oraz [...] r. Co prawda z treści aktu notarialnego wynika, że kupujący zapłacił skarżącej łącznie [...] złotych przed podpisaniem aktu notarialnego, bez określenia jednak daty dokonania tychże wpłat, nie sposób wykazać, że opłaty za dokonane czynności związane z podziałem działek opłacone zostały z kwot uzyskanych przez skarżącą na poczet ceny zakupu działek. Niezależnie od powyższego, nawet gdyby przyjąć za właściwy przyjęty przez skarżącą sposób wyliczenia samego zysku z przeprowadzonych transakcji, wskazana kwota [...] złotych w żaden sposób nie miałaby wpływu na ocenę zdolności płatniczych skarżącej.
Warto w tym miejscu odnieść się do kwestii traktowania przez B. C. – W. uzyskanej ze sprzedaży działek kwoty, jako "dodatku do emerytury" i zakwestionowania przy tym dokonanego przez referendarza sposobu obliczenia dodatku do emerytury w kwocie [...] złotych. Wskazać należy, że wyliczenie dokonane przez referendarza wiązało się z przeprowadzonym przez skarżącą wyliczeniem, że kwota nałożonej opłaty adiacenckiej w wysokości [...] złotych stanowiłaby równowartość dopłat do emerytury za okres [...] miesięcy, co dawałoby miesięcznie kwotę ok. [...] złotych. Referendarz sądowy wykazał natomiast, że kwota dodatku w związku z dokonaną transakcją byłaby znacznie wyższa. Wyliczenia dokonał w ten sposób, że podzielił równowartość kwoty uzyskanej ze sprzedaży działek przez liczbę miesięcy, jaka upłynęła od dnia ich sprzedaży do dnia rozpatrywania przezeń wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy.
Uzyskana w wyniku takiego działania kwota wyniosła wspomniane [...] złote. Nie można bowiem uwzględnić przyjętego przez skarżącą sposobu wyliczenia dodatku wstecz, wynoszącego okres [...] miesięcy od dnia rozpoczęcia uzyskiwania dochodu z emerytury. Dochód ze sprzedaży działek stanowił dla skarżącej przysporzenie w dacie płatności za dokonaną sprzedaż działek i nie można przyjmować wyliczenia na przyszłość dokonując podziału uzyskanej kwoty na przyszłość przez bliżej nieokreśloną liczbę miesięcy. Tym bardziej nie można dokonać podziału tej kwoty za okres w przeszłości. Dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy liczy się aktualny stan majątku skarżącej.
W kwestii z kolei zaciągniętej przez skarżącą w dniu [...] r. pożyczki konsumenckiej ze S. z siedzibą w G. wskazać należy, iż rację ma skarżąca wskazując w sprzeciwie, że posiada ona pełne prawo organizowania w ten sposób swojej gospodarki finansowej, nie może jednak oczekiwać, że konieczność ponoszenia z tego tytułu miesięcznych zobowiązań, stanowić będzie podstawę do zwolnienia z obowiązku poniesienia kosztów sądowych w sprawie wywołanej Jej skargą.
Jak zostało bowiem wyżej zaznaczone, instytucja prawa pomocy, stanowi wyjątek od generalnej zasady, iż to strony postępowania sądowego ponoszą koszty swojego uczestnictwa w postępowaniu, niezależnie od aktualnie posiadanego statusu – osoby pracującej, czy pobieranej świadczenia z tytułu emerytury. Osoby te w celu zwolnienia od kosztów obowiązane są wykazać, że z uwagi na sytuację rodzinną i majątkową nie są ponieść w stanie całkowitych lub częściowych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, co w ocenie Sądu nie zachodzi w przypadku skarżącej.
Wskazanie przez B. C. – W. w złożonym formularzu PPF na okoliczność braku jakiegokolwiek majątku, przy jednoczesnym braku wykazania w zakresie przedłożonych dokumentów, na co skarżąca w całości spożytkowała środki uzyskane ze sprzedaży działek, jak też sformułowaniu w treści uzasadnienia wniosku o prawo pomocy zastrzeżenia, że środki uzyskane ze sprzedaży stanowić mają dla skarżącej dodatek do emerytury na przyszłość, prowadzi w ocenie Sądu do konkluzji, że złożone przez skarżącą oświadczenie o sytuacji majątkowej i dochodach skarżącej nie pozwala na odzwierciedlenie Jej rzeczywistej sytuacji finansowej, a skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż nie jest w stanie ponieść całkowitych czy też jakichkolwiek kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.
Warto przy tym zwrócić także uwagę na wskazane pośrednio oraz bezpośrednio przez skarżącą wydatki, związane z udziałem zawodowego pełnomocnika w postępowaniu przed organem administracji, jak też poniesione na świadczenia lekarskie poza publiczną służbą zdrowia. Wysokość oraz rodzaj tych wydatków nie wskazują, że skarżąca należy do kategorii osób, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku dla swojego utrzymania.
Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji.