Uzasadnienie
W dniu [...] lipca 2021 r. K. R. (zwana dalej: "stroną" lub "skarżącą") wystąpiła do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem T. M., który posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Niepełnosprawność i ustalony stopień niepełnosprawności brata istnieje od [...] lutego 2014 r. Orzeczenie w tym przedmiocie wydał na stałe Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K..
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r., nr [...] Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., działający z upoważnienia Burmistrza B. (zwany dalej: "organem I instancji") odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia organ uzasadnił ustaleniem, że strona nie jest osobą, na której w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny oraz niespełnieniem kryterium wieku powstania niepełnosprawności brata.
W wyniku rozpatrzenia odwołania strony, decyzją z dnia [...] października 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (zwane dalej: "organem II instancji" lub "Kolegium") uchyliło decyzję organu I instancji z dnia [...] sierpnia 2021 r. i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania. Kolegium uznało, że organ I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w oderwaniu od całości regulacji oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Wskazało, że osoby opiekujące się dorosłymi niepełnosprawnymi powinny być bowiem traktowane w taki sam sposób, niezależnie od wieku, w którym powstała niepełnosprawność osoby zaliczonej do kategorii osób dorosłych w rozumieniu ww. ustawy.
Ponadto organ II instancji uznał, że zgromadzony przez organ I instancji materiał dowodowy nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że są osoby, które w pierwszej kolejności winny zapewnić bratu strony opiekę.
Ponownie rozpatrujący sprawę organ I instancji, decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej: "k.p.a."), art. 3 pkt. 11 i 21, art. 17 ust. 1 - 3, ust. 3c, ust. 4-6 oraz art. 20 ust. 2 i 3, art. 24 ust. 2 i 2a, art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że strona jest osobą niepracującą, niezarejestrowaną w urzędzie pracy i - jak podaje, z uwagi na stan zdrowia brata, jak również rodziców - nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Wyjaśniała w toku postępowania, że jej rodzice są osobami schorowanymi. Do akt organ dołączył kopie orzeczeń stwierdzających znaczy stopień niepełnosprawności T. M. - matki strony i jej brata T. M., a ponadto orzeczenia dotyczące matki i ojca -A. M., zaliczające ich do pierwszej grupy inwalidów. Brat strony wymagający opieki jest osobą rozwiedzioną. Z pierwszego małżeństwa brat ma dziewiętnastoletniego syna K. M., natomiast z drugiego małżeństwa dziewięcioletniego M. M., który mieszka z matką w K..
Z przeprowadzonego w dniu [...] lipca 2021 r. wywiadu środowiskowego wynika, że strona obecnie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem, polega na załatwianiu wszelkich spraw urzędowych, związanych z leczeniem i rehabilitacją, utrzymaniem mieszkania w czystości, robieniem zakupów, gotowaniem, prasowaniem, pomocy w utrzymaniu czystości i higieny osobistej, itp. Brat potwierdził sprawowaną opiekę przez stronę i jest z niej zadowolony.
Mając na względzie związanie organu stanowiskiem Kolegium wyrażonym w decyzji z dnia [...] października 2021 r., ponownie rozpoznając sprawę organ
I instancji pominął art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie dotyczącym daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Jak wskazał organ I instancji, strona sprawuje opiekę nad bratem od 2019 r. (data wskazywana w oświadczeniach). W oświadczeniu z dnia [...] listopada 2021 r. strona potwierdziła powyższą sytuację. Za udowodnione organ I instancji uznał, że wstępni – rodzice, nie mogą zapewnić opieki bratu strony, a fakt że posiadają orzeczenia o niepełnosprawności potwierdzające tę okoliczność, wypełniają przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r.
Mając na względzie zalecenia Kolegium, organ I instancji odebrał oświadczenia od strony, od brata strony oraz od jego syna - K. M.. W oświadczeniu z dnia [...] listopada 2021 r., brat potwierdził fakt sprawowanej nad nim opieki przez stronę. Z treści oświadczenia wynika również, że poddany opiece posiada dwóch synów: małoletniego M. M., który mieszka ze swoją matką w K. oraz pełnoletniego K. M., który z nim nie mieszka, nie utrzymuje kontaktu i nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Ponadto brat strony oświadczył, iż nigdy nie korzystał z pomocy społecznej.
W załączeniu przedłożył jedyną posiadaną dokumentację dotyczącą starszego syna w sprawie postępowania wykonawczego, prowadzonego przez Sąd Rejonowy w S. z [...] lipca 2020 r. oraz z [...] listopada 2020 r.
Strona złożyła oświadczenie, w którym wyjaśniła, że sprawuje opiekę nad bratem od wiosny 2019 r. Podała również, że kontakt ze starszym synem brata nawiązała jej matka i zgodnie z tym co ustaliła, to syn ten nie chciał udzielić informacji czy pracuje i gdzie się uczy a to, że nie chce się opiekować ojcem tłumaczy tym
"że cała sytuacja z ojcem go przerosła, co przejawia się całkowitym brakiem kontaktu z ojcem".
W oświadczeniu z dnia [...] listopada 2021 r., syn brata skarżącej, podał, że nie może sprawować opieki nad swoim ojcem, gdyż obecnie pracuje w systemie zmianowym i dodatkowo uczęszcza do szkoły w weekendy.
Organ I instancji stwierdził, że daje wiarę informacjom uzyskanym zarówno w złożonych oświadczeniach, jak i zebranych w trakcie wywiadu środowiskowego.
Według organu I instancji, strona, jako siostra osoby wymagającej opieki niewątpliwie należy do kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: "k.r.i.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny. Jednak obowiązek rodzeństwa pojawia się w dalszej kolejności jako krewnych w linii bocznej (art. 128 i art. 129 k.r.i.o.).
Zdaniem organu I instancji, pełnoletni syn wymagającego opieki, w pierwszej kolejności winien zapewnić opiekę ojcu - jest zstępnym osoby wymagającej opieki i na nim w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny. Z zebranej dokumentacji wynika, że w przypadku pełnoletniego syna brata strony nie wystąpiły okoliczności wskazywane w art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. W ocenie organu, nauka w systemie weekendowym nie wyklucza możliwości opieki nad ojcem. Nadto, przeszkodą podjęcia opieki nie jest również aktywność zawodowa, bowiem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje właśnie w związku z rezygnacją z zatrudnienia celem sprawowania opieki.
Mając na względzie podnoszony konflikt brata strony z synem oraz zalecenie wskazane przez Kolegium o wyjaśnienie tej okoliczności, organ wezwał stronę do przedłożenia dokumentów potwierdzających problemy z prawem K. M. wpływające na brak relacji z ojcem. Do oświadczeń dołączono kopie dwóch pism Sądu Rejonowego w S. z 2020 r. - o zastosowaniu środka wychowawczego w postaci prac oraz o zakończeniu postępowania wykonawczego z uwagi na wykonanie środka wychowawczego. Zdaniem organu, z dokumentów nie wynika jednak przyczyna, dla której ten środek zastosowano. Brat strony podał ponadto, że dokumentacja dotycząca spraw prowadzonych wobec syna nie zachowała się.
W związku z powyższym organ I instancji wyjaśnił, że nie jest zobligowany do poszukiwania we wszelkich możliwych bazach danych i rejestrach (w tym dotyczących orzeczeń i postępowań karnych, do których co do zasady dostęp podlega swoistym ograniczeniom) dowodów na potwierdzenie tez składanych przez stronę w toku postępowania.
Strona wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji z dnia [...] listopada 2021 r. Zarzuciła wskazanemu organowi, że nie pozyskał żadnych dokumentów potwierdzających jakie problemy z prawem ma syn brata, a może to, w jej ocenie, stanowić bardzo obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. Nadto podkreśliła, że drugą przesłanką jest dobro młodego człowieka, który może chce zmienić swoje życie – wskazany syn brata nie mieszka w B., pracuje w S. i uczy się zaocznie, co w ocenie strony jest ważną przesłanką społeczną. Strona argumentowała, iż może być też tak, że syn nie jest w stanie zająć się ojcem, a tego nie sprawdzono. Strona poddała w wątpliwość czy syn brata sam nie ma problemów emocjonalnych ze sobą i czy taką opiekę na pewno może sprawować (brak dokumentów z Sądu i od kuratora zawodowego).
Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 17 ust. 1 i ust. 1 lit. a u.ś.r., organ II instancji utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] listopada 2021 r.
W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał na ustalenia stanu faktycznego sprawy dokonane przez organ I instancji. Kolegium stwierdziło, że nie kwestionuje faktu sprawowania opieki przez stronę nad niepełnosprawnym bratem. Uznało, że strona należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata. Jednakże jest osoba, która jest zobowiązana w pierwszej kolejności, przed stroną, do alimentacji względem jej brata, a mianowicie syn brata - K. M.. Podkreśliło, że okoliczność tylko wieku, wykonywania pracy zawodowej, zamieszkiwania w innej miejscowości czy zły stan zdrowia, ale niepotwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie mogą stanowić przesłanki zwalniającej z obowiązku opieki nad ojcem. Obowiązek ten może bowiem być wykonywany przez osobistą opiekę, ale także np. poprzez opłacenie takich usług.
Kolegium odniosło się do zarzutu strony, że organ I instancji nie pozyskał żadnych dokumentów potwierdzających jakie problemy z prawem ma syn brata. Wyjaśniło, że organ wezwał stronę pismem z dnia [...] października 2021 r. do złożenia wyjaśnień i przedłożenia dokumentów na powoływane przez stronę okoliczności istnienia obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad ojcem przez starszego syna, w tym na okoliczności nadużywania alkoholu i wszczynania awantur domowych, interwencji Policji wobec niego czy informacji od kuratora sądowego. Strona mimo osobistego odbioru powyższego wezwania w dniu [...] października 2021 r. oraz wskazanego rygoru odnośnie niezastosowania się do wezwania, co skutkować będzie wydaniem decyzji na podstawie dotychczas zebranego materiału, przedłożyła jedynie pisemne oświadczenie syna brata z dnia [...] listopada 2021 r., pismo Sądu Rejonowego w S. [...] Wydziału Rodzinnego i Nieletnich z dnia [...] lipca 2020 r., sygn. akt [...] informujące o wydłużeniu terminu do wykonania prac przez nieletniego do dnia [...] listopada 2020 r. oraz pismo tegoż Sądu z dnia [...] listopada 2020 r., sygn. akt [...] o zakończeniu postępowania wykonawczego z uwagi na wykonanie środka wychowawczego przez nieletniego.
Według organu II instancji, powyższe dokumenty nie stanowią o zaistnieniu okoliczności, na które strona powoływała się w trakcie postępowania wyjaśniającego. Brak jest udokumentowania niewłaściwego zachowania syna brata, poprzez nadużywanie alkoholu czy wszczynanie awantur domowych, jak też kłopotów z prawem. Z przedłożonych pism sądowych wynika, iż wobec syna brata Sąd zastosował środek wychowawczy, co nie świadczy o kłopotach z prawem, lecz o demoralizacji nieletniego, jednakże w listopadzie 2020 r. wykonywanie środka wychowawczego zostało zakończone.
Jak podniósł organ II instancji, z oświadczenia syna brata, jednoznacznie wynika, iż przeszkodą do sprawowania przez niego opieki nad ojcem jest jego praca zawodowa oraz pobieranie nauki w weekendy. Wbrew twierdzeniom strony, organy nie mogą w przedmiotowej sprawie kierować się "dobrem młodego człowieka, który może chce zmienić swoje życie" i uznaniem, iż organ I instancji "nagminnie chce zmarnować życie młodego człowieka". Podkreśliło bowiem Kolegium, że organy zobowiązane są do działania zgodnie z przepisami prawa.
K. R., zastępowana przez adwokata, wystąpiła ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na decyzję organu
II instancji z dnia [...] stycznia 2022 r., wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia [...] listopada 2021 r. i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarżąca wniosła o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Wydanej decyzji skarżąca zarzuciła:
- - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez zstępnych niepełnosprawnego, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia,
- - naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W uzasadnieniu skargi wnosząca ją wskazała, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r., dokonana przez organ II instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami u.ś.r. oraz przepisów k.r.i.o. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Skarżąca wsparła się w tej argumentacji stanowiskiem przedstawionym w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 80/19.
Następnie skarżąca przedstawiła argumentację wskazującą, iż z normy przywołanej z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Skarżąca przywołała na poparcie ww. tezy fragmenty z uzasadnień wyroków: WSA w Gdańsku z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 577/21; WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19; WSA w Rzeszowie z dnia 3 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji i stanowisko zawarte w jej uzasadnieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, która sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przepis art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") stanowi z kolei, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.
Sąd uznaje za konieczne wyjaśnienie, iż w myśl art. 119 pkt 2 p.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi taki wniosek, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Na podstawie tego przepisu Sąd rozpoznał sprawę na wniosek skarżącej zawarty w skardze przy braku sprzeciwu organu. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Kontrola sprawy dokonana przez Sąd według wskazanych powyżej kryteriów wykazała zasadność wniesionej skargi, choć nie wszystkie zarzuty skargi okazały się trafne. Sąd wyjaśnia jednocześnie, że nie mogło być uwzględnione żądanie skargi, poprzez ustalenie w postępowaniu sądowym prawa skarżącej, określonego w jej wniosku skierowanym do organu administracji publicznej, bowiem sądy administracyjne nie są uprawnione do zastępowania organów administracji w realizacji przypisanym im obowiązkom rozstrzygania indywidualnych spraw z zakresu administracji publicznej.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r.").
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Na gruncie sprawy niesporne są ustalenia organu co do stanu faktycznego sprawy, z których wynika, że skarżąca w dniu [...] lipca 2021 r. zwróciła się z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem T. M.. Brat skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] lutego 2014 r., co potwierdza orzeczenie Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] czerwca 2015 r. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Sąd zgadza się ze stanowiskiem organu II instancji, przedstawionym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, na gruncie art. 17 ust. 1b u.ś.r., iż w odniesieniu do grupy opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność, jak w przypadku brata skarżącej, powstała po ukończeniu 18 lub 25 roku życia, nie można wywodzić normy warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z datą powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką, skoro tak sformułowany wymóg został uznany za niekonstytucyjny. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, ocenę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy bowiem rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej i takie stanowisko zostało ugruntowane już w orzecznictwie sądów administracyjnych.
Z motywów przedstawionych w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wynika, iż organy obu instancji nie kwestionowały wystąpienia w przypadku skarżącej następujących przesłanek, przewidzianych w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj.:
- - niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad bratem - osobą legitymizującą się orzeczeniem niepełnosprawności,
- - sprawowaniu stałej lub długotrwałej opieki i pomocy oraz ich zakresu, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji brata, co potwierdza wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu [...] lipca 2021 r.,
- - uznania strony, że należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata.
W kontekście badania przesłanki niepodejmowania pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem, Sąd zauważa, że skarżąca postawiła organowi zarzut błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zarzut ten nie jest jednak trafny, bowiem organy nie podnosiły, że wskazana przesłanka nie została przez skarżącą spełniona. Stąd na gruncie sprawy argumentację skargi wspierającą ww. zarzut, Sąd uznaje za bezprzedmiotową.
W ocenie organów obu instancji, przeszkodą uniemożliwiającą przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia jest to, że nie jest osobą, która zobowiązana jest w pierwszej kolejności do alimentacji względem jej brata (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), albowiem w pierwszej kolejności zobowiązany jest jego syn - K. M.. Organy ustaliły przy tym, że ze względu na stan zdrowia, potwierdzony stosownymi orzeczeniami, rodzice niepełnosprawnego brata skarżącej, nie są w stanie opieki tej sprawować. Według organu II instancji, argumenty odnoszące się do wieku osoby w pierwszej kolejności zobowiązanej do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej, wykonywania przez nią pracy zawodowej, zamieszkiwania przez nią w innej miejscowości czy zły stan jej zdrowia, ale niepotwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie mogą stanowić przesłanki zwalniającej z obowiązku opieki nad ojcem. Obowiązek ten może bowiem być wykonywany przez osobistą opiekę, ale także np. poprzez opłacenie takich usług.
Sąd uznaje za nietrafne wnioski organów obu instancji, wywiedzione na podstawie dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, o istnieniu przeszkody w przyznaniu skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd pragnie w tym miejscu podkreślić, że podziela w pełni pogląd orzecznictwa sądowoadministracyjnego, że wynikającego z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. ograniczenia nie można stosować w sposób rygorystyczny w takiej sytuacji, kiedy preferowany przez prawodawcę opiekun ze względów obiektywnych, a więc niezależnych od niego - do których zaliczyć trzeba: wiek, stan zdrowia czy znaczne trudności materialne - nie jest w stanie opieki sprawować (por. wyroki NSA z dnia 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19 oraz z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. I OSK 1939/18, a także wyroki: WSA w Poznaniu z dnia 29 stycznia 2020 r., sygn. IV SA/Po 989/19 oraz z dnia 5 lipca 2018 r., sygn. IV SA/Po 354/18; WSA w Rzeszowie z dnia 9 stycznia 2020 r. sygn. II SA/Rz 1269/19 oraz z dnia 4 marca 2020 r., sygn. II SA/Rz 1482/19; WSA w Gdańsku z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 503/21; WSA w Opolu z dnia 8 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Op 594/21).
Wykładnia językowa art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy narusza konstytucyjną zasadę równości (art. 32 Konstytucji), sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Wskazuje się bowiem, że formalistyczna wykładnia omawianych przepisów u.ś.r. mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego też ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a ustawy, nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny bliski krewny (por. wyroki NSA: z 15 listopada 2015 r., I OSK 1062/14; z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1939/18; z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 i z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1115/19; WSA w Gorzowie Wlkp. z 6 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Go 218/21; z 25 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Go 855/20; z 9 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Go 644/20).
W ocenie Sądu, z ww. sytuacją mamy do czynienia na gruncie kontrolowanej sprawy. Niepełnosprawny w stopniu znacznym brat, nad którym skarżąca sprawuje faktyczną opiekę jest rozwiedziony, ma dwóch synów, z których młodszy ma aktualnie około 10 lat i jest pod opieką byłej drugiej żony brata skarżącej, zaś starszy syn z pierwszego małżeństwa ma lat około 20. Sąd uznał, że z całokształtu okoliczności zaistniałych w sprawie, wbrew odmiennemu w tym względzie stanowisku organów, że starszy syn nie jest w sprawować właściwej opieki nad ojcem, zgodnie z ustawowym celem przyznania tego rodzaju świadczenia. Ocena ta wynika z konieczności zapewnienia osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym takiej opieki, jakiej wymaga niepełnosprawny poszkodowany w wypadku komunikacyjnym w taki sposób, że nie jest w stanie wykonywać podstawowych czynności pielęgnacyjnych czy związanych z codzienną egzystencją. Starszy syn- co wynika z akt sprawy- takiej opieki ojcu nie zapewniał i nadal nie może zapewnić.
Konieczne jest przypomnienie, że istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale przede wszystkim zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Sąd uznaje za wykazaną przez skarżącą okoliczność podnoszoną w postępowaniu administracyjnym, że z uwagi na dotychczas występujący problemy wychowawcze, potwierdzone zaświadczeniami Sądu Rejonowego w S., zerwanie więzi z ojcem, syn brata skarżącej, nie może być uznany za osobę, która będzie w stanie podołać obowiązkowi sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną zgodnie z najwyższym dobrem osoby poddanej opiece. W kwestii tej organ czynił skarżącej zarzut braku wykazania istnienia obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad ojcem przez starszego syna, ale takiego stanowiska organu Sąd nie podziela.
Sąd uznaje bowiem, że ze stanu faktycznego sprawy niezbicie wynika, że syn brata skarżącej nawet wtedy kiedy z nim mieszkał nie był w stanie podołać opiece nad ojcem i także z tej przyczyny, oprócz możliwych problemów wychowawczych, aktualnie z ojcem nie mieszka. Należy zwrócić uwagę, że organ I instancji, sam w uzasadnieniu swej decyzji z dnia [...] listopada 2021 r. stwierdził, że daje wiarę informacjom uzyskanym zarówno w złożonych oświadczeniach, jak i zebranych w trakcie wywiadu środowiskowego. Organ II instancji jest natomiast niekonsekwentny w swych wnioskach, bowiem uznając brak wykazania okoliczności niemożności sprawowania opieki nad ojcem przez starszego syna, sam powołuje się na zastosowanie wobec tego syna sądowego środka wychowawczego oraz jego demoralizację, mającą wynikać z przedłożonej przez stronę dokumentacji Sądu Rejonowego w S..
Sąd zauważa, że przez pojęcie demoralizacji rozumie się odrzucenie obowiązujących norm moralnych, prowadzące do łamania prawa, rozwiązłości obyczajów (np. nadużywanie alkoholu, wagarowanie, itp.), co bez wątpienia poddaje w wątpliwość zdolność danej osoby do pełnienia odpowiedzialnej roli społecznej opiekuna, a więc wzięcia przez nią odpowiedzialności za los osoby z poważnymi chorobami i niepełnosprawnością ruchową w stopniu znacznym, w sytuacji, gdy trudno jest uznać, że będzie w stanie wziąć odpowiedzialność za własne zachowanie, skoro w nieodległym czasie znajdowała się pod nadzorem sądowym.
Zdaniem Sądu, wobec braku wykazania przez organ istnienia okoliczności przeciwnych podnoszonym przez skarżącą w postępowaniu administracyjnym, organ nie powinien czynić przeszkód w ustaleniu prawa skarżącej do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Starszy syn brata skarżącej nie mieszka z ojcem. Mieszka w innej miejscowości, pracuje w systemie zmianowym do późnych godzin, a przy tym uczęszcza do szkoły w systemie weekendowym. Okoliczności te należy zaliczyć na gruncie sprawy do obiektywnie uniemożliwiających sprawowanie przez tę osobę stałej i prawidłowej opieki na osobą niepełnosprawną opieki tej wymagającą.
W orzecznictwie wyżej przywołanym przez Sąd zwraca się też uwagę na aspekt materialny osób zobowiązanych w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Opieka nad osobą niepełnosprawną ruchowo, jak ma to miejsce w przypadku brata skarżącej, obejmuje zwykle wiele różnych czynności, tj.: karmienia i przemieszczania osoby niepełnosprawnej, podawania leków, mycie, przebieranie oraz wykonywanie ćwiczeń rehabilitacyjnych, a także jeszcze wielu innych czynności, których niepełnosprawny będzie potrzebował stale. Koszty sprawowania takiej opieki przez placówkę opieki lub osobę trzecią bez wątpienia nie należą do niskich. Kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, nasuwa się wniosek, że dofinansowanie takiej opieki, przez młodą osobę dopiero wchodzącą na rynek pracy (przy uwzględnieniu kosztów koniecznego jej utrzymania, jak: posiłki, środki czystości, odzież, opłaty za mieszkanie i naukę, itp.), będzie znacznie ograniczone lub praktycznie niemożliwe.
Nie można przy tym tracić z pola widzenia, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie rekompensaty utraty dochodów osobom, które podjęły się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z powodu swojej niepełnosprawności. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagrodzeniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym przypadku to Państwo musiałoby wywiązać się z opieki nad swoimi niepełnosprawnymi obywatelami. W takiej sytuacji Sąd uznaje, że na gruncie sprawy silne uzasadnienie aksjologiczne odwołujące się do wartości konstytucyjnych, powinno skutkować przekroczeniem granicy wykładni językowej art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co oznacza, że wobec niemożności sprawowania opieki nad T. M. przez osoby w pierwszej kolejności zobowiązane względem niego do alimentacji, aktualizuje się prawo skarżącej do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym jej bratem.
Odmienna wykładnia omawianych przepisów, w okolicznościach tej sprawy prowadziłaby do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę należnego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz naruszałaby konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Oznacza to, że zaskarżona decyzja nie może się ostać w obrocie prawnym, a uwzględniając zakres dostrzeżonych wadliwości w zakresie prowadzonego postępowania administracyjnego i rozstrzygania, Sąd uznał za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy (art. 135 p.p.s.a.), wyeliminowanie z obrotu prawnego, także decyzji organu I instancji z dnia [...] listopada 2021 r.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ stosownie do art. 153 p.p.s.a., związany jest oceną stanu faktycznego sprawy i wykładnią prawa przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu, które winien uwzględnić rozstrzygając sprawę administracyjną wywołaną wnioskiem skarżącej z daty wpływu do organu I instancji z dnia [...] lipca 2021 r.
Z tych względów Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw.
z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Burmistrza B. z dnia [...] listopada 2021 r., o czym orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego zasądzonych na rzecz skarżącej od organu, Sąd orzekł, jak w pkt II sentencji wyroku, na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ww. ustawy.
Orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu niniejszego wyroku są dostępne w Internecie na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl.