Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r., nr [...] działający z upoważnienia Burmistrza D., Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w D., przyznał G.K. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku od 18 lat do ukończenia 25 roku życia – D.K., na okres od [...] r. do [...] r., w wysokości [...] złotych miesięcznie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] r., nr [...], na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 16 lit. b ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., nr 1, poz. 7 ze zm.), stwierdziło nieważność w całości opisanej wyżej decyzji z dnia [...] r., wskazując, że przyznano nią świadczenie pomimo niewystąpienia żadnej z przesłanek warunkujących skorzystanie przez organ I instancji z art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym przepisem, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności – bezterminowo.
Z kolei w myśl art. 2 pkt 16 lit. b tej ustawy, niepełnosprawność w stopniu znacznym oznacza całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Tymczasem D.K. jest osobą pełnoletnią posiadającą orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, z którego wynika, że jest całkowicie niezdolna do pracy do dania [...] r., ale nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji.
Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w D., działając z upoważnienia Burmistrza D. ustalił, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone G.K. na rzecz osoby uprawnionej tj. D.K. w okresie od [...] r. do [...] r. w kwocie [...] zł miesięcznie (łącznie [...] zł + odsetki ustawowe) jest świadczeniem nienależnie pobranym.
Powyższe rozstrzygnięcie zostało utrzymane w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r., nr [...], jednak organ ten następnie, uwzględniając skargę G.K., rozstrzygnięciem z dnia [...] r., nr [...] decyzję tę uchylił w całości, jak również uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. i umorzył postępowanie organu I instancji. Organ odwoławczy uznał, że decyzja Kolegium z dnia [...] r. jak i decyzja organu I instancji z dnia [...] r. nie mogły być adresowane do G.K., bowiem wymieniona była przedstawicielem D.K. jedynie do dnia [...] r.
Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w D., działając z upoważnienia Burmistrza D., decyzją z dnia [...] r. orzekł o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych G.K. na rzecz osoby uprawnionej tj. D.K. w okresie od [...] r. do [...] r. w kwocie [...] zł miesięcznie wraz z odsetkami ustawowymi obliczonymi do dnia spłaty (łącznie [...] zł + odsetki ustawowe). Organ wskazał jednocześnie, że kwota odsetek na dzień wydania decyzji wynosi [...] zł.
Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało opisaną wyżej decyzję organu I instancji w mocy, jednakże kolejną decyzją – z dnia [...] r., nr [...] stwierdziło nieważność decyzji z [...] r. z uwagi na to, że stroną postępowania mającego na celu ustalenie wysokości zwrotu świadczenia nienależnie pobranego z funduszu alimentacyjnego jest D.K., nie zaś G.K. – do której skierowana została wspomniana decyzja administracyjna.
Decyzją z tej samej daty ([...] r.) nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. stwierdziło nieważność decyzji ostatecznej organu I instancji z dnia [...] r. (o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego), wskazując że osobą uprawnioną jest D.K. a decyzja została skierowana do G.K.
Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w D., działając z upoważnienia Burmistrza D. decyzją z dnia [...] r. nr [...] ustalił, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej – D.K. w okresie od [...] r. do [...] r. w wysokości po [...] zł + odsetki ustawowe jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega całkowitemu zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi naliczanymi do ostatniego dnia faktycznej spłaty.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. rozpoznając odwołanie D.K. od powyższego rozstrzygnięcia, dcyzją z dnia [...] r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, wskazując że organ ten w jednej decyzji uznał, że kwoty wypłacone w spornym okresie są nienależnie pobrane oraz orzekł o obowiązku ich zwrotu. Tymczasem nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji, co uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. wyrokiem z dnia [...] r. (sygn. akt [...]) oddalił skargę D.K. na opisaną wyżej decyzję Kolegium z dnia [...] r.
Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w D., działając z upoważnienia Burmistrza D., decyzją z dnia [...] r., nr [...] uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej tj. D.K., w okresie od [...] r. do [...] r. w łącznej wysokości [...] zł + odsetki ustawowe.
Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało powyższą decyzję z dnia [...] r. w mocy, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w S., wyrokiem z dnia [...] r. (sygn. akt [...]) oddalił skargę D.K. na opisaną decyzję Kolegium z dnia [...] r.
Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w D., działając z upoważnienia Burmistrza D. decyzją z dnia [...] r., nr [...], na podstawie art. 2 pkt 7 lit. c, art. 23 ust. 1, 5, 6, 7, 8 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów orzekł o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej tj. D.K., w okresie od [...]r. do [...]r. w kwocie po [...] zł miesięcznie wraz z ustawowymi odsetkami obliczonymi za opóźnienie do dnia spłaty (łącznie [...] zł + odsetki ustawowe). Organ dodatkowo zobowiązał D.K. do zwrotu opisanego wyżej świadczenia (w punkcie [...] decyzji).
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że Kolegium wydało decyzję stwierdzającą nieważność w całości decyzji administracyjnej z [...] r. w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres od [...] r. do [...] r. Tymczasem zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 lit. c ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, nienależnie pobrane świadczenie jest to świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczeń. W tej sytuacji, organ uznał, że świadczenia pobrane przez D.K. w okresie od [...] r. do [...] r. w łącznej wysokości [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają całkowitemu zwrotowi wraz z odsetkami naliczanymi do dnia faktycznej spłaty.
W odwołaniu od powyższej decyzji D.K. podniosła, że to nie ona składała wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego i nie ona otrzymała kwotę, której dotyczy przedmiotowa decyzja. Zaznaczyła, że ani ona ani jej mama nie popełniły żadnego błędu, przedłożone zostały wszystkie potrzebne dokumenty. Wniosła o umorzenie tej kwoty wraz z odsetkami z uwagi na to, że przebywa obecnie na rencie z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, mieszka z mamą w wynajętym mieszkaniu i nie jest nawet w stanie zwrócić takiej kwoty, której od niej niesłusznie zażądano.
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art. 2 pkt 7 lit. c, art. 23 ust. 1, 2, 7, 8 i 24 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015 r., poz. 859 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że decyzja Samorządowego Kolegium odwoławczego w S. z dnia [...] r., utrzymująca w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza D. o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego osobie uprawnionej D.K. w okresie od [...] r. do [...] r., została zaskarżona przez stronę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S., a Sąd ten skargę oddalił. Wyrok w tej sprawie nie został zaskarżony do Naczelnego Sądu Administracyjnego w związku z czym decyzja uznająca świadczenia alimentacyjne pobrane przez odwołującą się w okresie od [...] r. do [...] r. stała się ostateczna. W konsekwencji powyższego, organ I instancji zobligowany był na mocy art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wezwać stronę do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.
W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S., D.K. podniosła, że nigdy nie składała wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego i nigdy nie otrzymała decyzji w tym przedmiocie. Nie popełniła żadnego błędu ani nie pobrała świadczenia nielegalnie. Zostało ono wypłacone na podstawie wydanej decyzji wobec czego wnosi o umorzenie całego postępowania i "pobranego świadczenia wraz z odsetkami".
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. z w a ż y ł, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a.").
Przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji pod kątem zgodności z prawem, doprowadziła Sąd do uznania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się zasadne.
Kontroli sądu administracyjnego w rozpoznawanej sprawie poddane zostało rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., utrzymujące w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza D. o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej tj. D.K. w okresie od [...]r. do [...]r. w kwocie po [...]zł miesięcznie wraz z odsetkami ustawowymi obliczonymi za opóźnienie do dnia spłaty. W punkcie [...] decyzji Burmistrz zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za wskazany wyżej okres w łącznej wysokości [...] zł + odsetki ustawowe.
Na wstępie należy wyjaśnić, że jak słusznie wskazuje Kolegium, kwestia prawidłowości uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane nie może być badana w niniejszym postępowaniu bowiem została już prawomocnie rozstrzygnięta. Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia [...] r., sygn. akt [...] została oddalona skarga D.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza D. z dnia [...] r. uznającą za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej, tj. D.K. w okresie od [...] r. do [...] r. w łącznej kwocie [...] zł. Żadna ze stron nie wywiodła skargi kasacyjnej od tego wyroku wobec czego uprawomocnił się on z dniem [...] r.
Zgodnie z treścią art. 170 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Skoro moc wiążąca orzeczenia określona w art. 170 p.p.s.a. oznacza, że podmioty wymienione w tym przepisie muszą przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu, zatem w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być już ona ponownie badana (por. J. Kunicki, glosa do postanowienia SN z dnia 21 października 1999 r., I CKN 169/98, OSP 2001, z. 4, poz. 63). Z tego względu, w niniejszym postępowaniu, Sąd rozpoznając skargę D.K. nie był uprawniony do badania kwestii związanych z uznaniem świadczenia alimentacyjnego wypłaconego za okres od [...]r. do [...]r. za nienależnie pobrane.
Wobec tego także argumenty strony dążącej do wykazania, że to nie ona była adresatem decyzji o przyznaniu świadczenia alimentacyjnego jak również, że w trakcie prowadzonego w tym zakresie z upoważnienia Burmistrza D. postępowania nie popełniła żadnego błędu nie mogą być rozważane.
W tej sytuacji, okoliczność, że wypłacone skarżącej świadczenie alimentacyjne za okres od [...] r. do [...] r. jest świadczeniem nienależnie pobranym należy uznać za przesądzoną.
W tym miejscu zaznaczenia wymaga, że aktualnie rozstrzygnięcie o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń winno być zawarte w jednej decyzji. Powyższe wynika z treści art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w powiązaniu z art. 23 ust. 3 tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym od dnia 18 września 2015 r.). Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy), przy czym należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stała się ostateczna.
Jednakże w dacie wydania decyzji z dnia [...] r. o ustaleniu za nienależnie pobrane, świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego D.K., art. 23 ust. 2 cytowanej ustawy stanowił, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna.
Z powyższych regulacji (art. 23 ust. 1 i 2 ustawy) wynikało zatem, że obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Zatem tylko wówczas, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot.
Z tego względu decyzją z dnia [...] r. orzeczono jedynie o uznaniu przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane, wobec czego decyzja wydana z upoważnienia Burmistrza D. z dnia [...] r. mogła dotyczyć już tylko orzeczenia o zwrocie tego świadczenia.
O ile należy zgodzić się z organem odwoławczym, że organ I instancji zobligowany był na mocy art. 23 ust. 1 cytowanej ustawy wezwać skarżącą do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, o tyle nie sposób zgodzić się z tym, że skarżąca zobowiązana jest do zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami.
Brak obowiązku zwrotu odsetek w przypadku skarżącej wynika wprost z przepisu art. 23 ust. 1 oraz ust. 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 23 ust. 1 cytowanej ustawy – w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 kwietnia 2016 r. – osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei w myśl art. 23 ust. 1a tej ustawy – dodanym także z dniem 1 kwietnia 2016 r. - od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d i f, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.
Nie ulega przy tym wątpliwości, że świadczenie pobrane przez skarżącą nie jest żadnym ze świadczeń opisanych we wskazanym wyżej art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f lecz świadczeniem, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, tj. świadczeniem wypłaconym "z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie".
Wobec powyższego nie ulega wątpliwości, że od kwoty świadczenia nienależnie pobranego przez skarżącą nie mogą zostać naliczone odsetki ustawowe za opóźnienie, zaś organ domagając się jego zwrotu wraz z odsetkami naruszył przepisy prawa materialnego – art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przy czym naruszenie to – z przyczyn oczywistych – miało wpływ na wynik sprawy. Nie budzi przy tym wątpliwości, że przepis art. 23 ust. 1 i ust. 1a cytowanej ustawy w brzmieniu wskazanym powyżej, obowiązywał już od 1 kwietnia 2016 r. a zatem już w dacie wydania decyzji przez organ I instancji (z [...] r.).
Bez znaczenia pozostaje przy tym – w ocenie Sądu – kwestia zawarcia w decyzji z dnia [...] r. uznającej przedmiotowe świadczenia za nienależnie pobrane sformułowania "+ odsetki ustawowe" bowiem oczywistym jest, że uznać za nienależnie pobrane można jedynie świadczenie wypłacone osobie uprawnionej, a takim z pewnością nie są ustawowe odsetki. Powyższe wynika zresztą także z uzasadnienia decyzji, w którym wskazano, że świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia alimentacyjne pobrane przez skarżącą w okresie od [...] r. do [...]r. w łącznej kwocie [...] zł, przy czym w tym wypadku pominięto sformułowanie "+odsetki ustawowe".
Odnosząc się do wniosku skarżącej o umorzenie "pobranego świadczenia wraz z odsetkami", należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wobec powyższego wniosek o umorzenie przedmiotowego świadczenia winien zostać złożony do tego właśnie organu, który winien rozważyć okoliczności podnoszone przez skarżącą. Natomiast do rozpoznania takiego wniosku nie jest właściwe ani Kolegium ani sąd administracyjny.
Stwierdzając, że obie wydane w sprawie decyzje w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wypłaconego D.K. naruszają przepisy prawa materialnego w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.