Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Prezydent Miasta K. ustalił V. C. – K. wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości [...] zł za okres od [...] r. przyznanych decyzją z dnia [...] r., nr [...] z odsetkami ustawowymi od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. i odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty. Jednocześnie organ zobowiązał ww. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości [...] zł za okres od [...] r. przyznanych decyzją z dnia [...] r., nr [...] z odsetkami ustawowymi od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. i odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty. Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169 – j.t. ze zm.), zwanej dalej "p.o.u.a."
Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że decyzją z dnia [...] r., nr [...], V. C. – K. przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na D. K. i K. K. na okres od [...] r. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. W myśl art. 2 pkt 11 w/w ustawy przez osobę uprawnioną należy rozumieć osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna.
Dalej organ wyjaśnił, że w dniu 10 maja 2016 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. otrzymał informację z Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Królestwie H., iż B. K. zmarł w dniu [...] r.
W dniu 20 czerwca 2016 r. dostarczono do ośrodka akt zgonu B. K. Prezydent Miasta K. podkreślił, że na skutek śmierci dłużnika alimentacyjnego z dniem [...] r. nastąpiło wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego, obciążającego tę osobę i utrata mocy tytułu wykonawczego, będącego podstawą przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wobec powyższego decyzja z dnia [...] r., nr [...], przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego na D. K. i K. K. stała się bezprzedmiotowa.
Organ wyjaśnił następnie, że na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a w/w ustawy nienależnie pobrane świadczenia, to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.
Organ wypłacał świadczenia w okresie od [...] r. pomimo zaistnienia okoliczności, które winny spowodować ustanie wypłaty świadczeń. Akt zgonu dłużnika organ otrzymał w dniu 20 czerwca 2016 r. Zatem świadczenia pobrane za wskazany wyżej okres, w wysokości [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi. Zgodnie z art. 23 ust. 1, ust. 1a i ust. 7 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia o którym mowa w art. pkt 7 lit a, b, d i f ustawy naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty i na dzień wydania niniejszej decyzji wynoszą [...] zł.
V. C. – K. złożyła odwołanie od decyzji Prezydenta Miasta K. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. podnosząc, że B. K. opuścił dom w [...] r., pozostawiając ją i dzieci bez jakichkolwiek środków do życia. Dodała również, że nie miała świadomości, iż B. K. nie żyje i nie jest jej winą, że Policja poszukiwała go przez 11 lat, a identyfikacja zwłok trwała przez 34 miesiące.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., decyzją z dnia [...] r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. wyjaśniając w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, że z akt sprawy wynika, iż w okresie od [...] r. V. C. – K. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dłużnik alimentacyjny – B. K. zmarł w dniu [...] r., zatem z tym dniem nastąpiło wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego.
Organ odwoławczy przypomniał, że uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest pochodną uprawnienia do świadczenia alimentacyjnego i przysługuje ono tak długo, jak długo istnieje obowiązek alimentacyjny. Uznać zatem należy, iż świadczenia pobrane przez stronę odwołującą za okres po dniu zgonu dłużnika alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi. Pomimo, iż o fakcie śmierci B. K. strona, jak i organ pierwszej instancji powzięli informację dopiero w maju 2016 r., to wypłacone po dniu [...] r. świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi.
Natomiast zgodnie z art. 23 ww. ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Kolegium stwierdziło również, że organ pierwszej instancji w prawidłowy sposób wskazał okres nienależnie pobranego świadczenia, jego wysokość oraz obowiązek i zakres naliczenia odsetek ustawowych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. V. C. – K. ponownie wskazała, że nie była świadoma tego, iż B. K. nie żyje od [...] r. O fakcie tym, dowiedziała się od Policji i niezwłocznie poinformowała o tym MOPS w K. Wyjaśniła również, że ma na utrzymaniu troje dzieci, a jedynymi źródłami dochodu są jej wynagrodzenie i zasiłki rodzinne. Wynagrodzenie zostało zajęte w związku z egzekucją nienależnie pobranych alimentów i w tej chwili jej sytuacja jest dramatyczna. Skarżąca podkreśliła, że nie jest w stanie spłacić tak dużej sumy.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. z w a ż y ł, co następuje:
Na wstępie wyjaśnić należy, iż zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 – j.t. ze zm.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 – j.t. ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Stosownie zaś do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
W niniejszej sprawie przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., którą organ ten utrzymał decyzję Prezydenta Miasta K. w przedmiocie żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w funduszu alimentacyjnego.
Ocena zaskarżonej decyzji, dokonana według kryterium zgodności z prawem, doprowadziła do wniosku, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego, podobnie jak decyzja ją poprzedzająca.
W niniejszej sprawie organ, powołując się na art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uznał, że świadczenie alimentacyjne pobrane przez skarżącą na dwoje dzieci po dacie śmierci B. K. było świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem w związku ze śmiercią osoby zobowiązanej wygasł obowiązek alimentacyjny. Organy administracyjne, dokonując wykładni wskazanego przepisu, uznały że brak wiedzy Skarżącej o tej okoliczności, mającej przecież istotny wpływ na zakres jej praw i obowiązków, pozostaje bez znaczenia dla oceny skutków zdarzenia powodującego ustanie obowiązku alimentacyjnego. W konsekwencji bez znaczenia pozostaje również dobra wiara Skarżącej, która pobierała świadczenia alimentacyjne bez świadomości zaistnienia tego zdarzenia.
W ocenie Sądu z taką interpretacją art. 2 pkt 7 lit a p.o.u.a. nie można się zgodzić. Przepis ten za nienależnie pobrane świadczenie uznaje świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Nie ulega wątpliwości, że takie zdarzenie jak śmierć osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny powoduje jego ustanie. Wskazać również należy, że zawarta w art. 2 pkt 7 lit. a p.o.u.a. definicja nie uzależnia uznania świadczenia za nienależnie pobrane od stanu świadomości beneficjenta świadczenia, co do zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia.
Jednocześnie ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w art. 3 i następnych wprowadza mechanizmy, których celem jest gromadzenie i przetwarzanie danych do dłużnikach alimentacyjnych w taki sposób, aby zapewnić skuteczną egzekucję świadczeń alimentacyjnych, wypłacanych zastępczo przez Państwo. Z drugiej zaś strony obowiązkiem osoby uprawnionej jest przekazywanie wszelkich posiadanych informacji, które mogą mieć wpływ na przyznanie świadczeń. Jednocześnie regulacje te nie przewidują takiej sytuacji, w której zarówno organy powołane do egzekucji świadczeń alimentacyjnych jak i osoby uprawnione, bez własnej winy, nie posiadają wiedzy o okolicznościach, powodujących ustanie obowiązku alimentacyjnego i – jak w niniejszej sprawie, informacje w tym zakresie pozyskują po upływie znacznego czasu od zaistnienia tych okoliczności.
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że z taka właśnie sytuacja ma miejsce, bowiem fakt zgonu B. K. został ujawniony dopiero po upływie 3 lat.
Dokonując prawnej oceny zasadności uznania wypłaconego po dacie śmierci ww. świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane i żądania jego zwrotu nie sposób oprzeć się wrażeniu, że ustawodawca takiej sytuacji nie przewidział, ze względu na jej wyjątkowy charakter. Wykładnia art. 2 pkt 7 lit. a ustawy powinna zatem w tej sytuacji zostać dokonana z odwołaniem się do konstytucyjnych wzorców normatywnych, dotyczących ochrony i opieki oraz pomocy, jaką Państwo deklaruje się zapewnić rodzinie, szczególnie tej, która znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei art. 71 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.
Obowiązek szczególnej troski o rodzinę materializuje się między innymi we wsparciu rodziców samotnie wychowujących dzieci, którzy nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych do alimentacji, przy jednoczesnym zaangażowaniu służb Państwa w działania zmierzające do ściągnięcia wypłaconych z tego tytułu kwot od dłużników alimentacyjnych. Przy czym osoby uprawnione do pomocy mają pełne prawo oczekiwać, że organy Państwa działają sprawnie, a czynione przez te organy ustalenia dotyczące okoliczności związanych z istnieniem bądź ustaniem obowiązku alimentacyjnego są dokonywane szybko i są wiarygodne.
Przyznanie świadczenia w oparciu o przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia szeregu warunków, wśród których istotnym jest nieprzekroczenie kryterium dochodowego, co oznacza, że z pomocy tej korzystać mogą jedynie te uprawnione osoby, których sytuacja materialna wymaga wsparcia Państwa.
W niniejszej sprawie ocena sytuacji materialnej Skarżącej uzasadniała przyznanie świadczenia, co oznacza, że potrzebowała wsparcia, a świadczenie alimentacyjne które zostało je przyznane na dwójkę dzieci było niezbędne do zapewnienia tej rodzinie prawidłowego funkcjonowania.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, iż z akt postępowania wynika jednoznacznie, że Skarżąca nie miała świadomości tego, że B. K. zmarł i w ocenie Sądu nie mogła tej wiedzy posiąść w dacie zgonu ww., bowiem po pierwsze zmarł on za granicą, a po wtóre musiały istnieć problemy z jego identyfikacją, skoro proces ten trwał aż 34 miesiące.
Brak jest zatem zdaniem Sądu w tym przypadku podstaw do takiej interpretacji cytowanego wyżej przepisu, która nie bierze pod uwagę wyjątkowego charakteru niniejszej sprawy. O ile bowiem w przypadku śmierci osoby o ustalonej tożsamości w kraju, przy zastosowaniu mechanizmów, o których mowa w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów istnieje możliwość szybkiego ustalenia w dostępnych bazach tej okoliczności i podjęcia stosownych działań zmierzających do zapobieżenia wypłaty nienależnych świadczeń, o tyle w sytuacji zgonu osoby, której identyfikacja jest utrudniona, zwłaszcza gdy zgon nastąpił za granicą, możliwość szybkiej reakcji jest utrudniona, również z przyczyn niezależnych od organów Państwa. W takiej sytuacji, zdaniem Sądu, osoby uprawnionej do alimentów nie mogą obciążać skutki braku możliwości niezwłocznego ustalenia zgonu osoby zobowiązanej. Efektem takiej interpretacji prawa, jak dokonana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, będzie bowiem podjęcie wobec niej działań sprzecznych z zasadą pomocniczości, a w konsekwencji niweczących skutki udzielonej pomocy.
Jak trafnie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 17 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 48/17 (dostępny w CBOSA, na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a Sąd orzekający w niniejszej sprawie pogląd ten w pełni podziela, "prawodawca ma pełne prawo określać warunki, których spełnienie jest konieczne do uznania, że konkretne świadczenie należy uznać za nienależnie pobrane, jednakże nie uprawnia to do ustanawiania warunków, które są niemożliwe do spełnienia przez osobę uzyskującą pomoc finansową ze środków publicznych. Dlatego też, zakładając racjonalność ustawodawcy, przywołany przepis prawa należy wykładać tak, aby nie obciążać osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, korzystających z pomocy Państwa, odpowiedzialnością za niesprawne działanie organów państwowych".
W niniejszej sprawie wypłata świadczeń za okres w którym B. K. już nie żył nie była co prawda spowodowana nieudolnym działaniem organów państwowych, bowiem jego zgon nastąpił za granicą, co z pewnością przełożyło się na długi okres oczekiwania na identyfikację, niemniej jednak w ocenie Sądu Skarżąca nie może ponosić tego konsekwencji, zwłaszcza w taki sposób, że przełoży się to na pogorszenie jej i tak trudnych warunków materialnych.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji i w oparciu o art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie.