Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a, art. 12 ust. 2, art. 23 ust. 1 i ust. 5-7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r., poz. 169 ze zm.), ustalił V. C.-K. wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie [...] zł za okres od [...] r., przyznanych decyzją z dnia [...] r. nr [...], jednocześnie zobowiązując do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że decyzją z dnia [...] r. V. C.-K. przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na D. K. i K. K. na okres od [...]r. Organ przytoczył treść art. 2 pkt 11 i art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz zauważył, że w dniu [...]r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej otrzymał informację z Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Królestwie iż B. K. zmarł w dniu [...] r. W dniu [...] r. dostarczono do ośrodka akt zgonu B. K. W ocenie organu, na skutek śmierci dłużnika alimentacyjnego z dniem [...] r. nastąpiło wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego, obciążającego tę osobę i wraz z tym utracił moc tytuł wykonawczy będący podstawą przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Wobec powyższego decyzja z dnia [...] r. przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego na D. K. i K. K. stała się bezprzedmiotowa. Skoro zatem stronie wypłacane było świadczenie w okresie od [...] r. pomimo zaistnienia okoliczności, które winny spowodować ustanie jego wypłaty, to świadczenie pobrane za wskazany okres jest świadczeniem nienależnie pobranym.
V. C.-K. złożyła odwołanie od decyzji Prezydenta Miasta do Samorządowego Kolegium Odwoławczego podnosząc, że B. K. opuścił dom w [...] r., pozostawiając ją i dzieci bez jakichkolwiek środków do życia. Dodała, że nie miała świadomości, iż B. K. nie żyje i nie jest jej winą, że policja poszukiwała go przez [...] lat, a identyfikacja zwłok trwała przez [...] miesiące.
W wyniku rozpoznania sprawy na skutek złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz.
- 23) oraz art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ II instancji przytoczył treść przepisów ustawy o pomocy osobom uprawionym do alimentów normujących kwestię przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego jak i uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Następnie wskazał, że w okresie od [...] r. V. C.-K. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Natomiast dłużnik alimentacyjny – B. K. zmarł w dniu [...] r. i z tym dniem nastąpiło wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego. Kolegium podkreśliło, że uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest pochodną uprawnienia do świadczenia alimentacyjnego i przysługuje ono tak długo, jak długo istnieje obowiązek alimentacyjny.
W związku z tym świadczenia pobrane przez stronę odwołującą się za okres po dniu zgonu dłużnika alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi i to pomimo okoliczności, iż o fakcie śmierci B. K. strona jak i organ pierwszej instancji powzięli informację dopiero w [...] r.
V. C.-K. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego W skardze wyjaśniła, że po rozwodzie z B. K. i opuszczeniu przez niego mieszkania, nie utrzymywała z nim żadnych kontaktów. Nie była świadoma, iż były mąż nie żyje od [...]r. O tym fakcie dowiedziała się od policji i natychmiast poinformowała Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Identyfikacja zwłok trwała [...] miesiące, co też nie było jej winą. Skarżąca zwróciła również uwagę na trudną sytuację materialną w której się znajduje.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), kontrola sądowa działań organów administracji (decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej określanej jako "p.p.s.a."), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Stosownie zaś do art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
W niniejszej sprawie przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta w przedmiocie żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Ocena zaskarżonej decyzji dokonana według kryterium zgodności z prawem, doprowadziła do wniosku, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego, podobnie jak decyzji ją poprzedzającej.
Powołując się na art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organy obu instancji uznały, że świadczenie alimentacyjne pobrane przez skarżącą na dwoje dzieci po dacie śmierci B. K. było świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem w związku ze śmiercią osoby zobowiązanej wygasł obowiązek alimentacyjny. Dokonując wykładni wskazanego przepisu organy zgodnie przyjęły, że brak wiedzy skarżącej o tej okoliczności, mającej istotny wpływ na zakres jej praw i obowiązków, pozostaje bez znaczenia dla oceny skutków zdarzenia powodującego ustanie obowiązku alimentacyjnego. W ocenie Sądu z taką interpretacją art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie można się zgodzić.
Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a ww. ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie uznaje się świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Nie ulega wątpliwości, że takie zdarzenie jak śmierć osoby na której ciąży obowiązek alimentacyjny powoduje jego ustanie. Wskazać również należy, że przywołana definicja nienależnie pobranego świadczenia nie uzależnia uznania świadczenia za nienależnie pobrane od stanu świadomości beneficjenta świadczenia, co do zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia.
Jednocześnie ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w art. 3 i następnych wprowadza mechanizmy, których celem jest gromadzenie i przetwarzanie danych o dłużnikach alimentacyjnych w taki sposób, aby zapewnić skuteczną egzekucję świadczeń alimentacyjnych, wypłacanych zastępczo przez Państwo. Z drugiej zaś strony obowiązkiem osoby uprawnionej jest przekazywanie wszelkich posiadanych informacji, które mogą mieć wpływ na przyznanie świadczeń. Jednocześnie obowiązujące regulacje nie przewidują takiej sytuacji, w której zarówno organy powołane do egzekucji świadczeń alimentacyjnych jak i osoby uprawnione, bez własnej winy, nie posiadają wiedzy o okolicznościach powodujących ustanie obowiązku alimentacyjnego i - jak w niniejszej sprawie - informacje w tym zakresie pozyskują po upływie znacznego czasu od zaistnienia tych okoliczności. Taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie, bowiem fakt zgonu B. K. został ujawniony dopiero po upływie niemalże 3 lat.
Dokonując prawnej oceny zasadności uznania wypłaconego po dacie śmierci ww. świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane i żądania jego zwrotu nie sposób oprzeć się wrażeniu, że ustawodawca takiej sytuacji nie przewidział, ze względu na jej wyjątkowy charakter. Wykładnia art. 2 pkt 7 lit. a ustawy powinna zatem w tej sytuacji zostać dokonana z odwołaniem się do konstytucyjnych wzorców normatywnych, dotyczących ochrony i opieki oraz pomocy, jaką Państwo deklaruje się zapewnić rodzinie, szczególnie tej, która znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP, małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei art.. 71 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.
Obowiązek szczególnej troski o rodzinę materializuje się między innymi we wsparciu rodziców samotnie wychowujących dzieci, którzy nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych do alimentacji, przy jednoczesnym zaangażowaniu służb Państwa w działania zmierzające do ściągnięcia wypłaconych z tego tytułu kwot od dłużników alimentacyjnych. Przy czym osoby uprawnione do pomocy mają pełne prawo oczekiwać, że organy Państwa działają sprawnie, a czynione przez te organy ustalenia dotyczące okoliczności związanych z istnieniem bądź ustaniem obowiązku alimentacyjnego są dokonywane sprawnie i są wiarygodne.
Przyznanie świadczenia w oparciu o przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uzależnione zostało od spełnienia szeregu warunków, wśród których istotnym jest nieprzekroczenie kryterium dochodowego, co oznacza, że z pomocy tej korzystać mogą jedynie te osoby, których sytuacja materialna wymaga wsparcia Państwa. W niniejszej sprawie ocena sytuacji materialnej skarżącej uzasadniała przyznanie świadczenia, co oznacza, że potrzebowała wsparcia, a świadczenie alimentacyjne które zostało je przyznane na dwójkę dzieci było niezbędne do zapewnienia tej rodzinie prawidłowego funkcjonowania.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że z akt postępowania wynika jednoznacznie, że skarżąca nie miała świadomości tego, że B. K. zmarł i co istotne w niniejszej sprawie, obiektywnie wiedzy takiej nie mogła nawet posiąść. Nie chodzi tu przy tym li tylko o brak wiedzy skarżącej o zgonie B. K. ale o to, że sam proces identyfikacji zwłok, w konsekwencji którego ujawniono tożsamość zmarłego, zakończył się już po okresie pobrania świadczeń, dopiero po [...] miesiącach od momentu ujawnienia zwłok.
Zdaniem Sądu, nie było właściwe zastosowanie analizowanego przepisu wyłącznie w oparciu na jego wykładnię językową, która nie uwzględnia obiektywnego braku możliwości posiadania przez skarżącą jak i organy informacji o zgonie B. K. O ile bowiem w przypadku śmierci osoby o ustalonej tożsamości w kraju, przy zastosowaniu mechanizmów o których mowa w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, istnieje możliwość szybkiego ustalenia w dostępnych bazach tej okoliczności i podjęcia stosownych działań zmierzających do zapobieżenia wypłaty świadczeń, o tyle w sytuacji zgonu osoby, której identyfikacja jest utrudniona, zwłaszcza gdy zgon nastąpił za granicą, możliwość weryfikacji danych o osobie zobowiązanej do alimentów jest utrudniona a niekiedy, tak jak w niniejszej sprawie niemożliwa na dzień uzyskiwania świadczeń, z przyczyn niezależnych od osoby ubiegającej się o świadczenia jak i od organów Państwa.
W takiej sytuacji, w opinii składu orzekającego, osoby uprawnionej do alimentów nie powinny obciążać skutki braku możliwości ustalenia zgonu osoby zobowiązanej. Efektem odmiennej interpretacji omawianego przepisu prawa, takiej jak dokonana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, było uznanie pobranych świadczeń za nienależne i podjęcie wobec skarżącej działań sprzecznych z zasadą pomocniczości, w konsekwencji niweczących skutki udzielonej pomocy.
Jak trafnie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 17 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 48/17 (dostępny na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), prawodawca ma pełne prawo określać warunki, których spełnienie jest konieczne do uznania, że konkretne świadczenie należy uznać za nienależnie pobrane, jednakże nie uprawnia to do ustanawiania warunków, które są niemożliwe do spełnienia przez osobę uzyskującą pomoc finansową ze środków publicznych. Dlatego też, zakładając racjonalność ustawodawcy, przywołany przepis prawa należy wykładać tak, aby nie obciążał osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, korzystających z pomocy Państwa, odpowiedzialnością za zdarzenie, którego istnienia nie mogła ona jak i organy ujawnić w okresie pobierania świadczeń.
W niniejszej sprawie wypłata świadczeń za okres w którym B. K. już nie żył nie powinna rodzić skutków wynikających z uznania utrzymanych przez skarżącą świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji i w oparciu o art. 145 § 3 p.p.s.a umorzył postępowanie administracyjne w sprawie.