Uzasadnienie
A. S., dalej jako "wnioskodawca", "skarżący", zwrócił się do Prezydenta Miasta S. z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym E. P..
Decyzją z dnia [...] marca 2022 r., wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 – j.t.), dalej jako "k.p.a.", art. 17 oraz art. 3 pkt 11 i art. 25 ust. 1 w związku z art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – j.t. ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", Prezydent Miasta S. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad E. P..
Po przytoczeniu treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. organ wyjaśnił, że jakkolwiek z wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną siostrą żony i z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia to jednak nie należy on do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec osoby wymagającej opieki. Z tego względu świadczenie nie mogło wnioskodawcy zostać przyznane.
A. S. złożył odwołanie od decyzji organu I instancji podnosząc, że po śmierci żony został opiekunem prawnym E. P., która jest przyzwyczajona do egzystencji w jego obecności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy, powołując się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13 wyjaśnił, że warunkiem koniecznym do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby wymagającej opieki. Brak obowiązku alimentacyjnego stanowi negatywną przesłankę, uniemożliwiającą przyznanie świadczenia. Bez znaczenia przy tym pozostaje okoliczność, iż skarżący został ustanowiony opiekunem prawnym osoby wymagającej opieki.
A. S. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie ze skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. wnosząc o jej uchylenie i przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu skargi podniósł, że opiekunem prawnym swojej szwagierki jest już od dnia [...] września 2019 r. Jej rodzeństwo i rodzice nie żyją. odkreślił, że siostra żony jest osobą upośledzoną umysłowo od 7 roku życia, ubezwłasnowolnioną całkowicie, a on jest osobą sprawującą nad nią faktyczną opiekę, wobec czego spełnia przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r.
Skarżący uważa, że został gorzej potraktowany, aniżeli osoby, które nie mogą sprawować jakiejkolwiek opieki nad jego szwagierką i na podstawie art. 25 ust. 5 przywołanej ustawy złożył oświadczenie, że chce korzystać z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje
Na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem OVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), niniejsza sprawa została rozpoznana w składzie trzech sędziów, na posiedzeniu niejawnym.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, bowiem sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, dokonana na podstawie art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), według kryterium zgodności z prawem, doprowadziła Sąd do przekonania, że akt ten nie narusza prawa.
Przedmiotem skargi jest decyzja organu II instancji, którą organ ten utrzymał w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tego względu, że nie należy on do kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Jednym z podstawowych wymogów skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest – stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, o czym mowa w dalszej części przywołanego przepisu.
W art. 17 ust. 1 pkt 1 – 4 przywołanej ustawy, ustawodawca wymienił podmioty, którym przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Są to:
- 1) matka albo ojciec,
- 2) opiekun faktyczny dziecka,
- 3) osoba będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, inne osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W art. 17 ust. 1a u.ś.r. ustawodawca dopuścił możliwość przyznania świadczenia osobom spoza kręgu najbliższych krewnych przewidując, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Lektura przywołanych przepisów prowadzi do wniosku, że cechą wspólną osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i 17 ust. 1a u.ś.r. jest ciążący na nich obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego.
W tym miejscu należy się odwołać do przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 – j.t.), dalej jako "k.r.o.", z których obowiązek ten wynika.
Stosownie do art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Na podstawie art. 129 § 1 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego (art. 139 k.r.o.).
Krąg osób zobowiązanych do alimentacji został zatem ściśle określony i tylko na osobach wymienionych w art. 128 k.r.o. spoczywa obowiązek dostarczania środków utrzymania, co oznacza również, że tylko od tych osób uprawniony do alimentacji ma prawo domagać się świadczenia na swoją rzecz. Świadczenie to może mieć charakter pieniężny bądź osobisty. Inaczej mówiąc osoba zobowiązana może wykonywać obowiązek alimentacyjny poprzez zapłatę określonej sumy, bądź poprzez wykonywanie na rzecz osoby zobowiązanej różnego rodzaju czynności, na przykład sprawowania opieki, czy pokrycia jej kosztów.
Rozwiązania przyjęte w ustawie o świadczeniach rodzinnych dotyczące osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego odnoszą się zatem do ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, o czym świadczy również ustalona w ustawie kolejność według której osoby te mogą się ubiegać o przyznanie świadczenia (art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a). Znajduje to swoje uzasadnienie w tym, że od osób spoza kręgu wymienionego w art. 128 k.r.o. osoba wymagająca pomocy nie może na drodze prawnej skutecznie domagać się świadczeń alimentacyjnych (w tym sprawowania opieki, czy pokrycia jej kosztów). Obowiązek wsparcia w takich wypadkach wynika z norm moralnych, a nie prawnych.
Powyższe zagadnienie było przedmiotem rozważań poszerzonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, na co zwrócił uwagę organ odwoławczy, który w uchwale z 25 listopada 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13 stwierdził, że osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r.
Bez wątpienia wpływ na kształtowanie przywołanych rozwiązań prawnych miało orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05 (OTK ZU-A 2006, Nr 10, poz. 151) jak i w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą regulacji dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem, aby osoba wywiązująca się ze swojego obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek.
Kierując się przedstawionymi wyżej argumentami, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, uznać należy, że w świetle art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia.
Stanowiska tego nie zmienia argumentacja skarżącego, iż świadczenie powinno mu zostać przyznane z uwagi na okoliczność, iż jest opiekunem prawnym osoby wymagającej opieki. Ustanowienie opieki prawnej nie stwarza bowiem stosunku pokrewieństwa pomiędzy opiekunem i jego podopiecznym.
Podsumowując, na gruncie badanej sprawy nie ulega wątpliwości, że skarżący nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji na rzecz siostry swojej żony, która jest dla niego osobą obcą.
W tym stanie rzeczy, uznając że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 – j.t.), orzekł o oddaleniu skargi.