Uzasadnienie
Decyzją z dnia 12 lipca 2023 r. nr SKO/WT/431/2511/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, po rozpatrzeniu odwołania M. G. od decyzji nr [...] z dnia 10 maja 2023 r. wydanej z up. Prezydenta Miasta S. przez Inspektora [...] Centrum Świadczeń orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu powyższej decyzji wskazano, iż 4 marca 2022 r. M. G. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad wujkiem - K. R..
Decyzją z 10 maja 2023 r. organ I instancji orzekł o odmowie przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad wujkiem. Wyjaśniono, że wnioskodawczyni jest siostrzenicą niepełnosprawnego, a zatem nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji. Nadto w orzeczeniu Powiatowego Zespołu d/s. Orzekania o Niepełnosprawności wskazano, że K. R. został zaliczony do stopnia niepełnosprawności znacznego, niepełnosprawność istnieje od 18 maja 2021r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 września 2021 r.
Rozpatrując odwołanie od powyższej decyzji Kolegium nie znalazło podstaw do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśniło w szczególności, że jest siostrzenicą dla osoby wymagającej opieki. Zatem nie należy ona do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1 in pkt 4 u.ś.r. wskazuje, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie wchodzą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny (jedyny wyjątek przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka - które to określenie w rozumieniu definicji ustawowej zawartej w art. 3 pkt 14 u.ś.r. - oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka; z tym podkreśleniem, że przysposobienie powoduje powstanie obowiązku alimentacyjnego).
W konsekwencji uznano, że wnioskodawczyni, nie jest "inną" osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. W konsekwencji strona jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie jest uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym wujkiem.
Pismem z 17 lipca 2023 r. (data nadania) wnioskodawczyni wystąpiła ze skargą na powyższą decyzję. Wskazała, iż jest jedyną osobą, która może zaopiekować się niepełnosprawnym wujkiem, którym opiekuje się od czasu jego powrotu ze szpitala, nie podejmuje pracy i nie korzysta z pomocy społecznej. Niepełnosprawny wymaga opieki całodobowej.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje
Niniejsza sprawa, na podstawie wniosku organu administracji została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: P.p.s.a.) w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 P.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust 1 pkt 4 i ust. 5 u.ś.r., zgodnie z którym, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Rozpatrując wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organy obu instancji uznały, iż wnioskodawczyni nie spełnia wymogów ustawowych warunkujących przyznanie przedmiotowego świadczenia.
Sąd rozpatrując sprawę dostrzegł, iż z wnioskiem z 4 marca 2022 r. skarżąca wystąpiła do [...] Centrum Świadczeń o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, iż zamieszkuje w S..
W dniu 5 października 2022 r. wnioskodawczyni wystąpiła o "przeniesienie dokumentacji specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego do OPS w S.". W nagłówku pisma wskazała adres zamieszkania w S..
W następstwie powyższego, zawiadomieniem z 27 października 2022 r., [...] Centrum Świadczeń przekazało wnioski skarżącej o ustalanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz specjalnego zasiłku opiekuńczego Ośrodkowi Pomocy Społecznej w S..
Pismem z 14 kwietnia 2023 r. OPS w S. przekazał [...] Centrum Świadczeń wniosek z 4 marca 2022 r. w sprawie ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad K. R.. Jak wyjaśnił OPS, uznał się on za "niewłaściwy do prowadzenia postępowania wobec osób niezamieszkałych w okresie od 4 marca 2022 r. do 30 października 2022 r." Przy czym warto dostrzegać, iż pismo powyższe zostało skierowane na adres wnioskodawczyni w S.. Także dalsza korespondencja prowadzona z wnioskodawczynią, w tym decyzje organów obu instancji były kierowane na adres w S., gdzie jak wynika ze zwrotnych potwierdzeń odbioru były podejmowane osobiście przez skarżącą. Również odwołanie, skarga do sądu administracyjnego i dalsza korespondencja ze skarżącą dobywała się na wskazywane przez nią adresy w S..
Zgodnie z art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej jako: u.s.r.) postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych prowadzi organ właściwy. Stosowanie do art. 3 pkt 11 u.s.r., ilekroć w ustawie jest mowa o organie właściwym - oznacza to wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne lub otrzymującej świadczenie rodzinne.
Stosownie do art. 19 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., dalej jako: k.p.a.) organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Zgodnie z art. 65 §1 k.p.a., jeżeli organ administracji publicznej, do którego podanie wniesiono, jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie. Nadto zgodnie z art. 41 § 1 k.p.a w toku postępowania strony oraz ich przedstawiciele i pełnomocnicy mają obowiązek zawiadomić organ administracji publicznej o każdej zmianie swojego adresu.
Natomiast w myśl art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości.
W swojej decyzji o odmowie przyznania prawa świadczenia pielęgnacyjnego organ I instancji wskazuje zdawkowo, iż akta zostały mu przekazane przez OPS w S. "celem rozpatrzenia wniosku w okresie zamieszkiwania wnioskodawczyni w S.", przy czym nie jest jasne, na jakiej podstawie organ stwierdził, że doszło do zmiany miejsca zamieszkania skarżącej przed wydaniem decyzji kończącej postępowanie zainicjowane wnioskiem z 4 marca 2022 r. Jeśli jednak przed wydaniem decyzji do takiej zmiany miejsca zamieszkania doszło, organ winien był przekazać podanie organowi właściwemu dla aktualnego miejsca zamieszkania skarżącej. Przekazanie to winno następować niezwłocznie, niezależnie od etapu postępowania, bowiem orzekanie o świadczeniu pielęgnacyjnym przez organ nieposiadający w dacie orzekania właściwości miejscowej względem wnioskodawcy następowałoby z rażącym naruszeniem prawa.
Stąd z punktu widzenia oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji kluczowe jest ustalenie czy po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca zmieniła miejsce zamieszkania. W takim przypadku organ winian przekazać wniosek organowi właściwemu w sprawie celem jego rozpatrzenia, a ewentualny spór kompetencyjny pomiędzy organami gmin powinien być rozstrzygany na zasadach określonych w art. 22 k.p.a.
Warto wreszcie końcowo dostrzec, iż zgodnie z art.24 ustawy o świadczeniach rodzinnych prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia.
Powyższy przepis nie daje podstaw do ustalania świadczenia pielęgnacyjnego dla okresów innych niż wynikające z orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Stąd brak jest podstaw do rozpatrywania wniosku jedynie w okresie zamieszkiwania wnioskodawcy na terenie danej gminy. Taki wniosek każdorazowo podlega rozpatrzeniu "w całości", w szczególności z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Wobec powyższego w opisanych powyżej okolicznościach sprawy przed merytorycznym rozpatrzeniem wniosku organ winien był należycie zweryfikować swoją właściwość miejscową mając w szczególności na względzie, że S. jest położna w innym województwie (lubuskim), a właściwymi do rozpatrzenia wniosków o świadczenie pielęgnacyjne dla mieszkańców powyższej gminy są jej organy.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji.