Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 7 lipca 2022 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., zwanej dalej "k.p.a.") w zw. z art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019, poz. 2407 ze zm., zwanej dalej "ustawą"), po rozpatrzeniu odwołania A. S. od decyzji z dnia 6 kwietnia 2022 r. nr [...], wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta S. przez Kierownika Działku Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego wypłaconego w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2021 r. w kwocie 7000 zł na dziecko- A. S. za świadczenie nienależnie pobrane oraz żądania jego zwrotu wraz z odsetkami - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium przedstawiło stan faktyczny i prawny sprawy, z którego wynikało, że strona miała przyznane świadczenie wychowawcze w związku ze sprawowaniem opieki nad córką A. S. od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. W dniu 11 lutego 2021 r. ojciec dziecka – P. A. złożył wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2021/2022. W tej sytuacji organ podjął działania zmierzające do ustalenia faktycznej opieki nad dzieckiem. W oparciu o przeprowadzone wywiady środowiskowe ustalono, że małoletnia A. S. zamieszkuje z ojcem gdyż Sąd Rejonowy w S. orzeczeniem w sprawie III Nsm [...] ustalił miejsce pobytu małoletniej A. S. przy ojcu. W związku z uregulowaniem miejsca zamieszkania dziecka przy ojcu przez sąd i zamieszkiwaniem dziecka z ojcem, zaistniała okoliczność mająca wpływ na prawo do przyznanego świadczenia, o której strona pobierająca świadczenie nie poinformowała organu.
Mając powyższe na względzie organ I instancji uznał, że świadczenie wychowawcze A. S. nie przysługiwało. W tej sytuacji doszło do wypłacenia świadczenia wychowawczego pomimo braku prawa do tego świadczenia, co uzasadniało żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami.
Uznając decyzję organu I instancji za krzywdzącą A. S. złożyła od niej odwołanie, w którym podniosła, że kwoty uzyskanych świadczeń wydała zgodnie z przeznaczeniem na dziecko i jego potrzeby. Zaznaczyła, że ojciec dziecka w okresie pobierania przez nią świadczenia nie pokrywał kosztów rehabilitacji dziecka, a ona nie zwracała się do niego o pomoc finansową.
Odwołująca zaistniałą sytuację uważa za bardzo niesprawiedliwą, wyjaśniła bowiem, że ojciec dziecka siłą i wbrew jej woli zabrał córkę z domu, czego konsekwencją było założenie sprawy o ustalenie adresu dziecka. Podniosła, że była pochłonięta walką o dziecko, która trwała miesiącami i być może nie wszystko doczytała i zrozumiała. Niemniej uzyskane pieniądze wykorzystała zgodnie z celem na jaki zostały przyznane. W jej ocenie konieczność zwrotu środków doprowadzi do "ograbienia jej dziecka", bowiem środki te nie zostaną przekazane ojcu celem zaspokojenia potrzeb córki.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpoznając sprawę przytoczyło przepisy ustawy o pomocy państwa, w tym wskazało, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy - świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, zgodnie z którym, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Według organu, w związku z niewypełnieniem przez stronę przesłanki wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem na które przyznano świadczenie, utraciła ona prawo do świadczenia z dniem 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2021 r., co oznacza, że nienależnie je pobrała. W dniu 10 stycznia 2020r. miejsce pobytu A. S. zostało bowiem ustalone przez sąd rodzinny przy ojcu. Fakt sprawowania przez ojca opieki nad córką został ustalony przez organ w oparciu o przeprowadzone w dniu 6 kwietnia i 21 kwietnia 2021 r. wywiady środowiskowe.
Stosownie zaś do art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.
Podsumowując Kolegium stwierdziło, że w związku z uregulowaniem sytuacji prawnej dziecka w styczniu 2020 r. oraz wobec niewypełnienia przez skarżącą przesłanki wspólnego zamieszkiwania z córką, na którą przyznano świadczenie, utraciła ona prawo do tego świadczenia. Oznacza to, że od miesiąca następującego po miesiącu, w którym zapadło orzeczenie dotyczące miejsca pobytu dziecka, nie powinna ona pobierać świadczenia na córkę, a wobec jego pobrania i nie powiadomienia organu o zaistnieniu okoliczności mających wpływ na prawo do przyznanego świadczenia zobowiązana jest do jego zwrotu, jako świadczenia nienależnie pobranego. W tej sytuacji przyjąć należało, że w sprawie doszło do nienależnego pobrania świadczenia za okres od 1 lutego 2020 do 31 marca 2021 roku, co uzasadnia żądanie jego zwrotu wraz z odsetkami.
Końcowo Kolegium pouczyło stronę o możliwości złożenia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia czy też rozłożenia go na raty.
A. S. nie zgadzając się z powołaną decyzją złożyła na nią skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Podniosła, że pieniądze ze świadczenia przynależne są dziecku, bez względu na to, który rodzic je pobiera. Niezrozumiałe dla niej jest to, że zwrócone świadczenie trafi do organu, a nie do jednego z rodziców dziecka w celu zabezpieczenia jego potrzeb. Zwróciła się do Sądu z wnioskiem o powołanie ojca dziecka na świadka, gdyż nie jest prawdziwe stwierdzenie, jakoby tylko on opiekował się dzieckiem. Skarżąca również taką opiekę sprawowała, a zatem za krzywdzące uznała oświadczenie organu, że dziecko zamieszkiwało tylko u ojca, gdyż Sąd powszechny tylko tymczasowo wyznaczył miejsce pobytu dziecka przy ojcu, a pomimo początkowych utrudnień, córka zamieszkiwała zarówno u ojca jak i u skarżącej, która również sprawowała nad nią opiekę.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Pismem z dnia 21 marca 2023 r. Prokurator Prokuratury Regionalnej w Szczecinie zgłosił swój udział w postępowaniu wywołanym skargą A. S..
W dalszej części pisma oświadczył, że popiera skargę i wniósł o uchylenie zarówno zaskarżonej, jak też poprzedzającej ją decyzji.
Zdaniem Prokuratora, zaskarżona decyzja narusza prawo materialne - art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy przez błędną wykładnię pojęcia nienależnie pobranego świadczenia oraz procesowe - art. 7, art. 77 i 80 k.p.a. przez zaniechanie zgromadzenia i oceny materiału dowodowego w zakresie przeznaczenia i spożytkowania świadczenia, którego dotyczy postępowanie.
W dalszej części pisma zostały przytoczone przepisy mające istotne znaczenie dla sprawy. W tym art. 25 ust. 1 ustawy zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl natomiast art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Stosownie zaś do art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, stosownie do którego, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
W ocenie Prokuratora, Kolegium podobnie jak organ I instancji, skupiło się, wyłącznie na ustaleniu czy A. S. przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego, pomijając zupełnie podstawowy cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Odwołując się do stanowiska zaprezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych Prokurator stwierdził, że przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu, w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy, nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z ratio legis ustawy. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to brak jest podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Trzeba bowiem pamiętać, że świadczenie wychowawcze służyć ma dziecku i do niego jest w rzeczywistości skierowane, a rodzic jest jedynie podmiotem, któremu z formalnego punktu widzenia przysługuje prawo do pobrania świadczenia wychowawczego, jakie winien spożytkować na cele dziecka.
Zatem organ uznając, że sposób wydatkowania pobranego świadczenia nie ma w sprawie żadnego znaczenia wykazał się błędną wykładnią art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy w zakresie rozumienia pojęcia świadczenia nienależnie pobranego.
Prokurator zwrócił uwagę, że organ I instancji załączył do akt ugodę sądową zawartą między rodzicami małoletniej A. S. z dnia 19 maja 2021 r. przed Sądem Rejonowym w S., sygn. akt III Nsm [...], ustalającą sposób kontaktu rodziców z dzieckiem odpowiadający opiece naprzemiennej (tydzień na tydzień). Strony ustaliły w ugodzie, że obowiązuje ona od 31 maja 2021 r.
Pomimo przedłożenia przez stronę (wraz z odwołaniem) faktur za wydatki poczynione na rzecz dziecka i związane z zaspokojeniem jego potrzeb życiowych w okresie pobierania świadczenia, organ nie poddał ich ocenie, wręcz pominął je uznając niezasadnie, że takie wydatki nie mają w sprawie znaczenia. Dodatkowo nie wyjaśnił podniesionej w odwołaniu kwestii ponoszenia innych wydatków przez skarżącą, tj. kursów tańca, nauki języka angielskiego, zakupu ubrań, kosztów wyjazdów, wypoczynku wakacyjnego. Nadto zauważył, że ze złożonego do sprawy sądowej pisma P. A. z dnia 10 października 2022 r. wynika, że nie kwestionuje on poczynienia przez skarżącą wydatków na potrzeby dziecka z kwot pobranego świadczenia.
Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że świadczenie za ten okres nie może już zostać przyznane drugiemu z rodziców. W tej sytuacji organ nie wyjaśniając sposobu spożytkowania pobranego świadczenia i uznając, że stanowi ono świadczenie nienależnie pobrane i podlega zwrotowi pozbawił w rezultacie A. S. przewidzianego wsparcia finansowego. Powyższe stanowi o naruszeniu przez organ przepisów procedury w zakresie gromadzenia i oceny materiału dowodowego o istotnym dla sprawy znaczeniu, tj. art. 7, 77 i 80 k.p.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje
Wniesiona skarga okazała się zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei przepis art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259), zwanej dalej "p.p.s.a" stanowi, ze sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji ustalającą, że skarżąca w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2021 r. pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze w łącznej kwocie 7000 zł oraz orzekającą zwrot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami.
Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Powołane wyżej przepisy stanowią, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (art. 25 ust. 1), natomiast za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6).
Okolicznością w sprawie niesporną jest, że skarżącej – na jej wniosek – zostało przyznane świadczenie wychowawcze w związku ze sprawowaniem opieki nad małoletnią córką za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r.
Z ustalonego przez organy stanu faktycznego sprawy wynikało, że miejsce zamieszkania córki skarżącej od stycznia 2020 r., na mocy orzeczenia sądu powszechnego z dnia 10 stycznia 2020 r. (III Nsm [...]), było przy ojcu. Dopiero na podstawie ugody sądowej z dnia 19 maja 2021 r. między rodzicami małoletniej została ustalona naprzemienna opieka nad dzieckiem.
Z akt administracyjnych sprawy oraz dokumentów przedłożonych przez skarżącą wynikało, że otrzymywane świadczenie wydatkowała na potrzeby dziecka związane z edukacją (zakup komputera), rehabilitacją (opłacanie zajęć rehabilitacyjnych) czy zajęciami tanecznymi. Skarżąca przedstawiła nadto dokumenty potwierdzające zakup ubrań czy poniesienie wydatków związanych z wypoczynkiem wakacyjnym. Ojciec dziecka wydatków poniesionych przez skarżącą z świadczenia wychowawczego nie kwestionował i złożył w tym zakresie oświadczenie (pismo z dnia 10 października 2022 r. dołączone do akt sądowych). Wskazał również, że zgodnie z orzeczeniem sądu powszechnego zostało ustalone miejsce pobytu córki, natomiast opiekę nad nią sprawowali oboje rodzice ze zmienną częstotliwością. Podkreślał, że nie jest skonfliktowany ze skarżącą co do tego, kto miał pobierać zasiłek wychowawczy, gdyż pochodzące z niego środki były przeznaczone na potrzeby córki.
Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko Prokuratora Prokuratury Regionalnej w Szczecinie, który zgłosił swój udział w sprawie, iż Kolegium podobnie jak organ I instancji, skupiło się, wyłącznie na ustaleniu czy skarżącej przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego, pomijając zupełnie podstawowy cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Cel ten stanowi zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Prokurator wywiódł nadto, powołując się na poglądy wyrażone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu, w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy, nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z ratio legis ustawy.
W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to brak jest podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Trzeba bowiem pamiętać, że świadczenie wychowawcze służyć ma dziecku i do niego jest w rzeczywistości skierowane, a rodzic jest jedynie podmiotem, któremu z formalnego punktu widzenia przysługuje prawo do pobrania świadczenia wychowawczego, które winien spożytkować na cele dziecka.
Zatem organ uznając, że sposób wydatkowania pobranego świadczenia nie ma w sprawie żadnego znaczenia wykazał się błędną wykładnią art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy w zakresie rozumienia pojęcia świadczenia nienależnie pobranego.
Nie bez znaczenia w niniejszej sprawie jest nadto okoliczność, na którą również zwrócił uwagę Prokurator, że świadczenie za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2021 r. nie może już zostać przyznane drugiemu z rodziców. W tej sytuacji organ nie wyjaśniając sposobu spożytkowania pobranego świadczenia i uznając, że stanowi ono świadczenie nienależnie pobrane i podlega zwrotowi, pozbawił w rezultacie córkę skarżącej przewidzianego w ustawie wsparcia finansowego.
W ocenie Sądu, organy obu instancji dokonując oceny, czy skarżąca pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, pominęły okoliczność, że ojciec dziecka nie występował ani nie otrzymywał świadczenia wychowawczego za okres, w którym świadczenie wypłacano skarżącej. Tym samym nie doszło do pobrania świadczenia w wysokości przekraczającej ustawowo określoną kwotę 500 zł na dziecko. W rezultacie, skoro w aktach administracyjnych sprawy znajdują się dowody na okoliczność wydatkowania przyznanego świadczenia wychowawczego na potrzeby dziecka, a drugi z rodziców tego nie kwestionuje uznać należy, że świadczenie pomimo, że wypłacone matce dziecka zostało spożytkowane zgodnie z ratio legis ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a p.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. Ze względu na bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego Sąd orzekł również o jego umorzeniu na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie trzecim na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.