Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] września 2019 r., nr [...] Wojewoda [...] przyznał M. K. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem N. M. od dnia [...] lipca 2019 r. do dnia [...] lipca 2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Następnie, decyzją z dnia [...] marca 2020 r., [...] nr [...], wydaną na podstawie art. 104, art. 154 i art. 163 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 1, art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2, ust. 4 i ust. 4b, art. 6 ust. 1, art. 8 pkt 5 i pkt 6, art. 10 ust. 1 i 3, art. 21, art. 23a ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2220), Wojewoda [...] zmienił opisaną wyżej decyzję z dnia [...] września 2019 r. w ten sposób, że odmówił prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz dziecka N. M. w okresie od dnia [...] lipca 2019 r. do dnia [...] listopada 2019 r. oraz przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz wymienionego dziecka w okresach:
- - od dnia [...] grudnia 2019 r. do dnia [...] grudnia 2019 r. w wysokości [...] zł,
- - od dnia [...] stycznia 2020 r. do dnia [...] lutego 2022 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Jak wynika z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, organ uznał, że w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r. strona nie spełniała przesłanek do przyznania wspomnianego świadczenia ponieważ w orzeczeniu o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia [...] lipca 2019 r. brak jest wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dziecka, natomiast zachodzi konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Tymczasem zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych obie te przesłanki winny wystąpić łącznie.
Wspomniane przesłanki wystąpiły w związku z kolejnym orzeczeniem o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia [...] lutego 2020 r. – w okresie od [...] grudnia 2019 r. do dnia [...] lutego 2022 r. W orzeczeniu tym wskazano bowiem zarówno konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji jak i konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dziecka.
Decyzją z dnia [...] lipca 2020 r., [...] nr [...], Wojewoda [...], na podstawie art. 104 k.p.a. oraz art. 21 ust. 1 i ust. 2, art. 23a ust. 9, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustalił, że świadczenie pielęgnacyjne, wypłacone M. K. na rzecz dziecka N. M. za okres od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r., w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, a nadto wezwał stronę do zwrotu wskazanego wyżej świadczenia nienależnie pobranego w kwocie [...]zł łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia całkowitej jego spłaty, przy czym odsetki ustawowe za opóźnienie na dzień wydania tej decyzji wynoszą [...] zł.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wskazał, że w przypadku rodziny skarżącej co najmniej od września 2017 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, ponieważ Z. M. – drugi rodzic dzieci, jest aktywny zawodowo na terenie [...]. Z tego względu Burmistrz L. uznał się za organ niewłaściwy w sprawie i przekazał wniosek strony celem jego rozpatrzenia, organowi właściwemu rzeczowo – wojewodzie. Przyznając wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne, organ pouczył ją o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na uprawnienie do tego świadczenia. Zaniechanie tego obowiązku skutkować może koniecznością jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W dniu [...] marca 2020 r. organ ponownie zweryfikował uprawnienie strony do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz ww. dziecka, na podstawie orzeczenia o niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2019 r., załączonego do wniosku złożonego w dniu [...] września 2019 r. W punkcie 7 tego orzeczenia organ orzekający niepełnosprawność nie stwierdził konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dziecka.
Wobec tego, w dniu [...] marca 2020 r. organ zmienił rozstrzygnięcie z dnia [...] września 2019 r. i w drodze decyzji [...] nr [...] m.in. odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz N. M. w okresie od lipca do listopada 2019 r. Zdaniem organu, dopiero kolejne orzeczenie o niepełnosprawności dziecka z [...] lutego 2020 r. umożliwiło nabycie przez M. K. prawa do wspomnianego świadczenia, wobec czego od grudnia 2019 r. do lutego 2022 r. przyznano stronie prawo do wnioskowanego świadczenia.
Biorąc pod uwagę fakt, że strona została prawidłowo pouczona o zasadach przyznania oraz utraty prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w części II wniosku z dnia [...] września 2019 r., organ uznał, że była ona świadoma, iż w świetle ustawodawstwa polskiego strona nie może być uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Jest ono zatem świadczeniem wypłaconym mimo okoliczności powodującej wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Z tych względów, świadczenie to należy uznać za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi obligatoryjnie, zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych, od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu ich wypłaty do dnia całkowitej spłaty.
W odwołaniu od powyższej decyzji strona wskazała, że rozstrzygnięcie to jest nieprawidłowe bowiem nigdy nie wprowadziła organu w błąd, zawsze podawała wszystkie okoliczności zgodnie z prawdą i przedstawiała żądane od niej dokumenty.
Zawsze miała pełne przekonanie, że przyznane córce N. i synowi A. M. świadczenia rodzinne (świadczenie pielęgnacyjne i świadczenie wychowawcze) im się należą. Nigdy nie zatajała jakichkolwiek informacji dotyczących dzieci, w szczególności stanu zdrowia i posiadanych przez dzieci orzeczeń o niepełnosprawności.
Po otrzymaniu w sierpniu 2019 r. nowego orzeczenia Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności – przedłużającego orzeczenie córce N. do lipca 2021 r. – strona nie zwróciła uwagi, że w jednym punkcie zmieniono orzeczenie z "tak wymaga" na "nie wymaga". Taka zmiana była niesłuszna bowiem stan zdrowia dziecka nie poprawił się, a przy tym nikt "na komisji przed wydaniem decyzji" nie zwrócił jej uwagi, że dotychczasowe orzeczenie zostanie zmienione. Skarżąca zaniosła nowe orzeczenie do MGOPS w L.. Jak się później dowiedziała, pracownik Ośrodka wystąpił elektronicznie o udostępnienie treści orzeczenia o niepełnosprawności i uzyskał z Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności informację, że córka N. spełnia wymagania do otrzymania świadczeń (w pkt 7 i 8 decyzji miało być wpisane "tak, wymaga"). Błąd zauważyła dopiero pracownica Z. Urzędu Wojewódzkiego w S., wówczas zwrócono jej uwagę na wadliwy zapis w orzeczeniu dziecka.
Dopiero w listopadzie 2019 r. skarżąca dowiedziała się, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało zmienione i córce nie należą się świadczenia. Niezwłocznie złożyła nowy wniosek i córka po ocenie przez Komisję otrzymała z powrotem orzeczenie uprawniające ją do tych świadczeń, które miała wcześniej, co dodatkowo potwierdza, że orzeczenie o niepełnosprawności z [...] lipca 2019 r. było błędne.
Strona dodała, że dzieci są schorowane, wychowuje je sama i stale musi jeździć z nimi do lekarzy specjalistów do S. i S. (do kardiologa, neurologa, endokrynologa, alergologa, stomatologa i okulisty). Wcześniej strona pracowała, jednak musiała z pracy zrezygnować żeby zająć się dziećmi. Pierwsze orzeczenie o niepełnosprawności wydano kiedy dzieci miały [...] lata. Wymagają rehabilitacji, nadto córka ma wadę serca. Na turnusy rehabilitacyjne strona jeździ z dziećmi dwa razy w roku, przy czym nawet gdy otrzymuje dofinansowanie to i tak znaczną część kosztów wyjazdów musi pokryć sama.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpoznaniu powyższego odwołania, decyzją z dnia [...] września 2020 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 1, art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zdaniem organu, w analizowanej sprawie, nie ulega wątpliwości, że świadczenie ma charakter świadczenia nienależnego, bowiem decyzja, na mocy której świadczenie zostało przyznane, została następnie zmieniona w ten sposób, że za okres ten świadczenia odmówiono. Analizie należy jednak poddać to, czy strona została prawidłowo pouczona o warunkach uzyskania prawa do świadczenia, czy wiedziała, że świadczenie to nie jest należne, to jest nie przysługuje jej i w związku z tym, czy świadczenie ma charakter świadczenia nienależnie pobranego, a nie tylko stanowi świadczenie nienależne.
Kolegium zaznaczyło, że w podpisanym przez siebie wniosku o przyznanie prawa do świadczenia, skarżąca wskazała, iż wie o tym, że dla przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest, nie tylko stwierdzenie, że dziecko wymaga stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji, ale równocześnie stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie ulega wątpliwości, że treść orzeczenia o niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2019 r. była organowi znana od samego początku, jednak treść ta była znana także skarżącej. Co za tym idzie, powinna ona była wiedzieć, że świadczenie, o które wnioskuje jej nie przysługuje. Co za tym idzie, prawidłowo organ rozstrzygnął sprawę, stwierdzając że świadczenie pobrane przez skarżącą jest nie tylko świadczeniem nienależnym, ale też świadczeniem nienależnie pobranym.
Powyższa decyzja została zaskarżona przez M. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Skarżąca poza argumentami przywołanymi w odwołaniu od decyzji z dnia [...] lipca 2020 r., podniosła dodatkowo, że nie powinna być karana za ewentualny błąd urzędników. Nie zgodziła się ze stwierdzeniem Kolegium, że samo podpisanie przez nią pouczenia zwalnia ze wszelkiej odpowiedzialności za błąd urzędników samorządowych. Dodała, że nie ma wykształcenia prawniczego, nie zna się na przepisach i działała w pełnym zaufaniu do pracownika MGOPS w L.. Pracownik ten jest specjalistą w zakresie przyznawania świadczeń na dzieci i to on wiedział jakie dokładnie dokumenty skarżąca powinna przedstawić. Strona podkreśliła, że otrzymane pieniądze wydała w całości na leczenie i rehabilitację dzieci.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
W tak określonym zakresie kognicji, nie będąc jednak związany – stosownie do art. 134 p.p.s.a.- zarzutami i wnioskami skargi, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzje rozstrzygające w sprawie zostały wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Stwierdzenie przez Sąd naruszenia przez organ administracji przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, skutkują wyeliminowaniem zaskarżonego aktu z obrotu prawnego, zgodnie z dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
W myśl przepisu art. 135 wspomnianej ustawy, sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Należy przy tym w pełni zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 czerwca 2013 r. sygn. akt I FSK 1230/12, zgodnie z którym przepis art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi umożliwia sądowi administracyjnemu wyjście poza granice skargi i zajęcie się wszystkimi postępowaniami prowadzonymi w granicach danej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że chodzi tu o granice materialnoprawne - sąd może więc sięgnąć również do wadliwych decyzji, wydanych w niższych "warstwach" postępowania (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 31 lipca 2001 r., sygn. akt V Sa 2702/00).
Niezbędność zastosowania przez sąd przewidzianych ustawą środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów innych niż zaskarżone, wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy dla końcowego jej załatwienia oznacza zapewnienie "ostatecznego i pełnego załatwienia sprawy". Obowiązkiem sądu administracyjnego jest bowiem stworzenie takiego stanu by w obrocie prawnym nie istniał i funkcjonował żaden akt organu administracji publicznej niezgodny z prawem (vide: T. Woś w: "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Warszawa 2005 r., s. 441)
Zdaniem Sądu, taka właśnie sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie bowiem wadliwie wydana została nie tylko zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Wojewody [...] z [...] lipca 2020 r. ale także decyzja Wojewody [...] z dnia [...] marca 2020 r., [...] nr [...] m.in. odmawiająca prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki skarżącej w okresie od dnia [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r.
Wojewoda [...] (właściwy do wydania decyzji w niniejszej sprawie dotyczącej realizacji świadczeń rodzinnych w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego) wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] lipca 2020 r. uznał, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone M. K. na rzecz córki N. M. za okres od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r. w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, ponieważ orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2020 r., nie mogło stanowić podstawy do jego przyznania. W myśl bowiem art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W orzeczeniu Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia [...] lipca 2019 r. opisane powyżej wskazania znajdują się w kolejnych punktach 7 i 8, jednak tylko w punkcie 8 (konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) znalazł się zapis "tak, wymaga". Natomiast w punkcie 7 (konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji) zapisano "nie wymaga". Skoro zatem cytowany art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazuje na konieczność spełnienia obu tych przesłanek łącznie, zaś w wypadku skarżącej spełniona została tylko jedna z nich, zatem świadczenie – zdaniem organu – nie mogło być przyznane.
Analogiczne stanowisko organ przedstawił w decyzji z dnia [...] marca 2020 r. [...] nr [...] i uznał, że skarżącej należy odmówić prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz dziecka N. M. w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r.
W ocenie Sądu powyższe stanowisko organu nie uwzględnia jednak istotnych okoliczności jakie w tej sprawie wystąpiły, o których będzie mowa poniżej, co w rezultacie doprowadziło do błędnych ustaleń i naruszenia art. 7, art. 77 i art. 81a § 1 k.p.a.
Wojewoda nie uwzględnił niewątpliwie faktu, że w dniu wydania decyzji przyznającej skarżącej prawo do przedmiotowego świadczenia, w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności figurowała informacja, że w orzeczeniu z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] wskazania zawarte zarówno w punkcie 7 jak i w punkcie 8 brzmią "tak, wymaga".
Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności wprowadzony został ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 568).
Zgodnie z treścią art. 6d ust. 1 tej ustawy (który wszedł w życie z dniem 29 lipca 2007 r., z mocą od 1 stycznia 2007 r.), tworzy się Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, zwany dalej "systemem", w którym przetwarza się dane w celu usprawnienia i podniesienia jakości orzekania o niepełnosprawności oraz realizacji zadań przez zespoły orzekające o niepełnosprawności.
W systemie tym gromadzi się między innymi dane dotyczące daty i rodzaju wydanego orzeczenia, symbolu przyczyny niepełnosprawności, daty powstania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, okresu na jaki zostało wydane orzeczenie, wskazań, o których mowa w art. 6b ust. 3 tej ustawy, to jest m.in. wskazań dotyczących konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (art. 6b ust. 3 pkt 7) i konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 6b ust. 3 pkt 8).
Jak stanowi art. 6d ust. 4a pkt 1 wspomnianej ustawy, dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, m.in. takim podmiotom jak organ właściwy, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111) i wojewoda - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin.
Z kolei w myśl art. 23b ust. 1 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ właściwy oraz wojewoda ustalający prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązani do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, lub drogą pisemną, od organów podatkowych lub ministra właściwego do spraw finansów publicznych, organów emerytalno-rentowych oraz z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, oraz drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny z systemu informacji oświatowej, o którym mowa w przepisach o systemie informacji oświatowej, z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych, m.in. informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1172, 1495, 1696 i 1818), obejmującej następujące dane:
- a) datę i rodzaj wydanego orzeczenia,
- b) wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
- c) datę powstania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności,
- d) datę złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności,
- e) okres, na jaki zostało wydane orzeczenie.
W przypadku braku w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności informacji, o której mowa w ust. 1 pkt 5, organ właściwy oraz wojewoda prowadzący postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych wzywają osobę, o której mowa w art. 23 ust. 1, do dołączenia orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności (art. 23b ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Jak wynika z powyższego, Wojewoda opierając się (na potrzeby wydania decyzji przyznającej skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego) na informacji uzyskanej w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności działał w zgodzie z zacytowanymi przepisami. Co więcej, w świetle ww. przepisów pozyskanie tej informacji we wspomnianym systemie stanowi o braku podstaw do domagania się od strony dołączenia orzeczenia o niepełnosprawności.
Jak wynika z treści skargi, córka strony – N. posiadała już wcześniej orzeczenie o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, zaś orzeczenie z dnia [...] lipca 2020 r. miało stanowić jego przedłużenie. Niepełnosprawność N. M. datuje się od wczesnego dzieciństwa, a jej przyczyna oznaczona została w orzeczeniu symbolem 12-C – "całościowe zaburzenia rozwojowe".
Jak podaje skarżąca, jej dzieci są "mocno schorowane", wymagają stałych wizyt u lekarzy specjalistów: kardiologa (dziewczynka ma wadę serca), neurologa, endokrynologa (córka otrzymuje hormon wzrostu), alergologa, stomatologa i okulisty. Niezbędna jest też ich rehabilitacja, wobec czego dzieci uczestniczą dwa razy w roku w turnusach rehabilitacyjnych. Pierwsze orzeczenie o niepełnosprawności dzieci uzyskały w wieku [...] lat. Skarżąca zaznaczyła, że stan zdrowia córki N. nie poprawił się, a potwierdzeniem powyższego jest chociażby to, że kiedy dowiedziała się o błędzie w orzeczeniu wystąpiła o kolejne i uzyskała orzeczenie o takiej samej treści jak poprzednio, czyli zawierające wskazania zarówno konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji jak i konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z uwagi na powyższe okoliczności, w ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zachodzi sytuacja o jakiej mowa w art. 81a § 1 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w tym zakresie pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.
Należy raz jeszcze podkreślić, że Wojewoda po uzyskaniu niezbędnych informacji co do wskazań, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, nie miał obowiązku dodatkowego sięgania do orzeczenia, co wprost wynika z art. 23b ust. 1 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W realiach sprawy, powstałe wątpliwości (treść orzeczenia różniąca się od informacji w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności przy jednoczesnym wystąpieniu okoliczności świadczących o braku zmiany stanu zdrowia dziecka i wskazań o jakich mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych), należy uznać za niedające się usunąć, wobec czego winny zostać rozstrzygnięte na korzyść skarżącej.
Z tego względu, decyzję z dnia [...] marca 2020 r. w zakresie w jakim odmawia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy uznać za wadliwą, a co za tym idzie brak jest podstaw do ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone stronie za okres od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, jak również do wezwania strony do zwrotu tego świadczenia.
Niezależnie od powyższego należy też zaznaczyć, że z uwagi na wskazane okoliczności sprawy brak było podstaw do uznania, świadczenia za nienależnie pobrane także z uwagi na treść art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie bowiem z tym przepisem, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Pojęcie "nienależnie pobrane świadczenie" składa się zatem z dwóch elementów. Pierwszy to element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania. Drugim jest element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości osoby pobierającej takie świadczenie wychowawcze, która ma wiedzieć, że świadczenie jej nie przysługuje.
W orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09).
Do wydania decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane, nie wystarczy ustalenie, że świadczenie zostało wypłacono mimo "okoliczności powodującej wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania". Ustalenie tych okoliczności pozwala jedynie na wniosek, że świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Natomiast dla zastosowania wskazanej przez organ podstawy prawnej (art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1) niezbędne jest wykazanie, że osoba, która to świadczenie pobrała miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało.
W ocenie Sądu, nie sposób przyjąć w niniejszej sprawie, że skarżąca taką świadomość posiadała.
Co najmniej nieracjonalnym byłoby przyjęcie w tym wypadku, że z uwagi na istnienie dwóch różnych informacji o wskazaniach, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych – zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności oraz w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności – Wojewoda nie wiedział, że skarżącej świadczenie się nie należy (wobec czego decyzją z dnia [...] września 2019 r. świadczenie to przyznał), natomiast skarżąca taką wiedzę posiadała. Zwłaszcza, że orzeczenie to miało być kontynuacją wcześniejszego korzystnego dla niej orzeczenia, a kolejne orzeczenie z dnia [...] lutego 2020 r. zawiera wskazania zarówno konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji jak i konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Co istotne, ostatnie z wymienionych orzeczeń wydane zostało na wniosek złożony niespełna 5 miesięcy po wydaniu poprzedniego niekorzystnego orzeczenia.
Mając powyższe okoliczności na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, naruszają art. 7, art. 77 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na rozstrzygnięcie. Równocześnie organy obydwu instancji naruszyły przepis prawa materialnego - art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy.
Ponadto, w niniejszej sprawie zastosowanie powinno znaleźć uregulowanie zawarte w art. 81a § 1 k.p.a. Uzasadnieniem dla zasady rozstrzygania na korzyść strony niedających się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego jest przekonanie, że należy przyjąć postawę proobywatelską i zakładać, że istnieje taki stan faktyczny sprawy, który jest korzystny dla strony.
Jednocześnie, Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę uznał, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiły okoliczności wyłączające zastosowanie art. 81a § 1 k.p.a., o których mowa w art. 81a § 2 k.p.a.
Z uwagi na naruszenie wspomnianego art. 81a § 1 k.p.a. wadliwa okazała się także decyzja Wojewody [...] z dnia [...] marca 2020 r., w części w jakiej zmienia decyzję z dnia [...] września 2019 r. i odmawia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki skarżącej N. M. w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] listopada 2019 r. Ponieważ wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] września 2019 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz wymienionej na okres obejmujący między innymi okres od [...] do [...] grudnia 2019 r. koniecznym stało się także wyeliminowanie rozstrzygnięcia dotyczącego tego okresu, zawartego w decyzji z dnia [...] marca 2020 r.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 135 - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, jak również decyzję z dnia [...] marca 2020 r. w zakresie punktu 1 oraz punktu 2 w części, w której przyznaje ona prawo do świadczenia w okresie od [...] grudnia 2019 r. do [...] grudnia 2019 r. uznając, że wydane zostały z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa, mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Przy ponownym rozpoznaniu niniejszej sprawy organy powinny mieć uwadze powyższe wskazania i dokonaną przez Sąd ocenę prawną, w tym w szczególności w zakresie braku podstaw do uznania świadczenia wypłaconego skarżącej w okresie wskazanym w decyzji z dnia [...] lipca 2020 r. za nienależnie pobrane oraz wezwania strony do jego zwrotu wraz z odsetkami.