Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2019 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn.zm.), zwanej dalej K.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy P.K. z [...] września 2019 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce, na mocy art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej.
W toku postępowania ustalił, że V.T. – zmarła matka dziecka na 47 lat życia miała udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 2 lata, 7 miesięcy i 18 dni. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 9 miesięcy i 9 dni okresów składkowych. Ponadto od 8 października 1989 r. do 31 stycznia 2000 r., od 1 lipca 2001 r. do 30 listopada 2009 r., od 15 października 2014 r. do 30 listopada 2015 r., od 1 stycznia 2016 r. do 7 lutego 2019 r. matka dziecka nie wykonywała pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie organu, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu przez zmarłą matkę dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w tym okresie nie była wobec niej orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jej woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaznaczył, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń niewiele różniących się co do wysokości osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia. Przyznanie zatem powyższego świadczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując go powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Podkreślił, że niezależnie od tego jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Okoliczność ta nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy.
Podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletni P.K. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego K.K. zakwestionował decyzję z [...] października 2019 r. uznając ją za krzywdzącą i wniósł o jej uchylenie i przyznanie renty rodzinnej po zmarłej matce.
Przedstawiciel ustawowy małoletniego skarżącego zwrócił uwagę, że P.K. jest synem po zmarłej ubezpieczonej V.T., a sytuację nagłej śmierci matki i pozostawienie go jako 9 – letniego dziecka bez środków utrzymania należy postrzegać w kategoriach sytuacji nadzwyczajnej, wymagającej szczególnego potraktowania.
Wskazał ponadto, na jego zdaniem, okoliczności obiektywnie ograniczające możliwość podjęcia pracy zarobkowej przez matkę, tj., że:
- a) P.K. od urodzenia (2010 r.) pozostawał pod szczególną opieką matki ze względu na słaby stan zdrowia,
- b) od 2014 r. syn pozostawał pod stałą opieką okulistyczną, a stan jego zdrowia wymagał przeprowadzenia operacji w 2018 r. i doprowadził do orzeczenia stopnia niepełnosprawności,
- c) ze względu na stan zdrowia, a w szczególności w czasie rozpoczęcia nauki w szkole podstawowej, wymagane były nadzwyczajne starania matki dotyczące nauki czytania i pisania oraz opieki rehabilitacyjnej po przeprowadzonej operacji oczu.
Zaznaczył również, że syn ze względu na wiek nie może podjąć zatrudnienia i pozostaje na jego wyłącznym utrzymaniu. W okolicznościach, w których musi pogodzić opiekę nad synem z poszukiwaniem nowej pracy umożliwiającej tę opiekę i zapewnienie stałego źródła dochodu, braku oszczędności oraz wyjątkowego dla niego stresu, który spowodował nagłe problemy zdrowotne (pobyt w szpitalu, leczenie kardiologiczne), wbrew twierdzeniu organu, jego syn nie ma niezbędnych środków na podstawowe utrzymanie.
Zdaniem przedstawiciela ustawowego powyższe obiektywne okoliczności i niezależne od woli zdarzenia zewnętrzne związane ze stanem zdrowia syna, decydujące o podjęciu przez matkę opieki nad dzieckiem i utrudnione możliwości podjęcia zatrudnienia, nie zostały w sprawie uwzględnione przed wydaniem decyzji przez organ.
Ponadto Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał analizy sytuacji materialnej małoletniego P.K.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji.
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.
Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Podkreślenia wymaga okoliczność, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej.
Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być zatem sama trudna sytuacja materialna skarżącego. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne.
Z brzmienia art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.
W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku zmarłej matki dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.
Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym był krótki okres składkowy i nieskładkowy u zmarłej matki P.K., na 47 lat życia wynoszący 2 lata, 7 miesięcy i 18 dni oraz trwająca prawie 13-letnia przerwa w zatrudnieniu w okresie 8 października 1989 r. do 31 stycznia 2000 r., od 1 lipca 2001 r. do 30 listopada 2009 r., od 15 października 2014 r. do 30 listopada 2015 r., od 1 stycznia 2016 r. do 7 lutego 2019 r.
Z akt sprawy wynika, że w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci V.T. udowodniła zaledwie 9 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W okresach przerw w ubezpieczeniu zmarła nie miała orzeczonej całkowitej, lub chociażby częściowej niezdolności do pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają też żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez zmarłą w ww. okresie zatrudnienia, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Słusznie zatem Prezes ZUS podniósł, że w przypadku zmarłej nie można mówić, iż niespełnienie przez nią przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie.
Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.
Podkreślić należy, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Zaznaczyć należy, że niezależnie od tego jak wielkie znaczenie ma dla dziecka ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/19, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 lutego 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 766/18, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Organ prawidłowo zatem wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Małoletni P.K. się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione.
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.,), orzekł jak w sentencji wyroku.