Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2006 r. znak sprawy [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. B. – przedstawiciela ustawowego małoletniej W. K. od decyzji z dnia [...] września 2005 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej nadal jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- - nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podano także, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególne okoliczności, o których mowa w wyżej powołanym przepisie odnoszą się do osoby zmarłej.
W toku postępowania ustalono, że A. K., ojciec małoletniej W. K., na przestrzeni 36 lat życia (ur. [...] lutego 1971 r. zmarł [...] marca 2005 r.) posiada okres ubezpieczenia wynoszący 3 lata, 10 miesięcy i 7 dni. W okresach od [...] grudnia 1993 r. do grudnia 1995 r., [...] maja 1994 do [...] grudnia 1996 r., [...] maja 1999 r. do [...] kwietnia 2000 r., [...] grudnia 2003 r. do [...] lutego 2004 r. ubezpieczony prowadził działalność gospodarczą lecz nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie organu świadome niepłacenie powyższych składek nie może stanowić szczególnej okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Uznano, że powyższy przepis nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę ubezpieczoną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach.
Organ zwrócił uwagę, że S. B. otrzymuje stałe miesięczne wynagrodzenie ([...] zł netto) oraz otrzymuje zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka w wysokości [...] zł miesięcznie, co nie pozwala przyjąć, że małoletnie dziecko wnioskodawczyni pozbawione jest niezbędnych środków utrzymania. Podkreślono, powołując się na wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 4189/01, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Prezes ZUS przyjął, że choć osiągany przez wnioskodawczynię dochód nie zaspakaja wszystkich potrzeb życiowych jej rodziny to jednak pozwala na pokrycie niezbędnych wydatków, co nie wyklucza, że sytuacja bytowa i materialna rodziny może być trudna.
W skardze do Sądu S. B. zakwestionowała zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że już od najmłodszych lat zmarły ojciec dziecka miał problemy zdrowotne. Posiadane schorzenia [...] w efekcie doprowadziły do [...]. Z tego względu bardzo często przebywał w szpitalu na oddziale intensywnej terapii. Podała, że w sierpniu 2004 r. A. K. uległ wypadkowi komunikacyjnemu, w wyniku którego doznał urazu głowy i skręcenia kręgów szyjnych kręgosłupa.
Zdaniem skarżącej wskazane powyżej okoliczności uniemożliwiły A. K. podjęcie pracy zarobkowej, w tym prowadzenie działalności gospodarczej. Podała, że krótki okres ubezpieczenia ojca dziecka nie wynikał z jego złej woli, czy unikania pracy lecz był skutkiem złego stanu zdrowia i innych okoliczności życiowych, na które nie miał wpływu.
Wskazała również, że sama jest osobą niepełnosprawną ruchowo. Obecnie pracuje zawodowo, a jej dochód wynosi [...] zł netto. Podniosła, że z powodu poważnego schorzenia musi korzystać z kosztownych rehabilitacji (zabiegów, ćwiczeń, basenu). Skarżąca przedstawiając wykaz comiesięcznych wydatków stwierdziła, że uzyskiwany przez nią dochód jest niewystarczający na ich pokrycie.
S. B. uznała, że zarówno trudna sytuacja materialna jak i społeczna jej rodziny wynikająca z faktu, że córka pozbawiona jest opieki rodzicielskiej jednego z rodziców, a matka jest osobą niepełnosprawną sprawia, że zostały spełnione szczególne okoliczności wynikające z treści art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 tej ustawy, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami.
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami;
po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;
po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Wskazać należy, że świadczenie przewidziane w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb - ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy.
Jak słusznie podkreślił Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z faktu, że świadczenie w drodze wyjątku po zmarłym członku rodziny jest pochodnym świadczenia osoby zmarłej, należy okoliczności szczególne z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach odnosić właśnie do tej osoby.
Ze zgromadzonych w sprawie materiałów dowodowych sprawy nie wynikają ważne powody, dla których zmarły ojciec dziecka nie mógł spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w normalnym trybie.
Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 – LEX nr 537884).
W przedmiotowej sprawie nie zostało wykazane, aby ojciec dziecka, z przyczyn od siebie niezależnych i niemożliwych do pokonania, przy dołożeniu należytej staranności, nie mógł kontynuować zatrudnienia. Należy zgodzić się ze stanowiskiem organu, że problemy zdrowotne zmarłego ojca dziecka, które w okresie aktywności zawodowej nie spowodowały całkowitej niezdolności do pracy, nie są w sprawie żadną okolicznością szczególną i nie stanowią usprawiedliwienia dla przerw w zatrudnieniu, ani też faktu, że na przestrzeni 36 lat życia jego okres ubezpieczenia wynosił tylko 3 lata, 10 miesięcy i 7 dni.
Należy stwierdzić, że zmarły pomimo problemów [...], wypadku komunikacyjnego oraz nieudokumentowanych urazów przebytych w latach 80-tych nie był osobą niezdolną do pracy. Potwierdza to orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2006 r., od którego nie został złożony sprzeciw. Z powołanego orzeczenia wynika, że A. K. stał się całkowicie niezdolny do pracy dopiero od dnia zgonu tj. [...] marca 2005 r.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, ubezpieczony prowadził od grudnia 1993 r. działalność gospodarczą, jednakże w znacznych przedziałach czasowych nie odprowadzał składek z tytułu ubezpieczenia. Organ ustalił, że miało to miejsce w następujących okresach: od [...] grudnia 1993 r. do grudnia 1995 r., od [...] maja 1994 r. do [...] grudnia 1996 r., od [...] maja 1999 r. do [...] kwietnia 2000 r., od [...] grudnia 2003 r. do [...] lutego 2004 r.
W ocenie Sądu, świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez zgłaszania jej do ubezpieczenia i tym samym nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r., która uniemożliwiała nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego (por. wyrok NSA sygn. akt II SA 444/01LEX nr 53781 oraz wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2005 r. sygn. akt OSK 1183/04 LEX nr 171688).
Ponadto w rozpatrywanej sprawie należy zwrócić uwagę, że po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku.
Wykazane środki utrzymania w kwocie, co najmniej 755 zł netto na członka rodziny ([...] zł + [...] zł) nie są zapewne wystarczające, zważywszy na potrzeby skarżącej i jej córki, lecz trudno uznać wymienioną sumę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych.
Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącą środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł.
Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącego z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Zdaniem Sądu, ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powołanego powyżej przepisu przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, które skarżąca przedstawiła, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami.
Dodatkowo dla celów porównawczych należy wskazać, że obecnie minimalne wynagrodzenie za pracę od 1 stycznia 2006 r. wynosi 899,10 zł.
Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie przepisu mają charakter wyjątkowy, co oznacza, że dotyczą wąskiego kręgu osób, które wskutek nadzwyczajnych przypadków losowych, nie mogły ze względów obiektywnych podtrzymać swojej aktywności zawodowej.
Zasadne, zatem jest ustalenie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że w sprawie brak jest spełnienia przez zmarłego ojca dziecka szczególnych okoliczności wynikających z treści przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ w sposób prawidłowy dokonał także oceny sytuacji materialnej skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania.
Mając powyższe na względzie Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z naruszeniem procedury administracyjnej, i wobec tego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji.