Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. C. z dnia [...] grudnia 2010 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.
Prezes ZUS wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że A. C. ma ukończone 45 lat oraz nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ dodał również, że wnioskodawca przebywa obecnie w zakładzie karnym, a zatem ma zapewnione niezbędne środki utrzymania.
We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy A. C., wskazując na swoje liczne problemy zdrowotne i trudną sytuację materialną, stwierdził, że powyższa decyzja jest dla niego krzywdząca.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stosując art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] marca 2011 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku i przytaczając w motywach rozstrzygnięcia poprzednio zaprezentowaną argumentację. Ponownie podkreślił, że wnioskodawca winien spełniać łącznie wszystkie warunki wynikające z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w tym zostać uznanym za całkowicie niezdolnego do pracy. A. C. legitymuje się natomiast orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2011 r., z którego wynika, iż nie jest on niezdolny do pracy, co wyklucza tym samym możliwość przyznania mu wnioskowanego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. C. wyraził swoje niezadowolenie z powyższej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponownie wskazując na trudną sytuację zdrowotną i materialną.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty, których użył w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.
Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł stanowić podstawy przyznania A. C. świadczenia w drodze wyjątku. Ze sprawy wynika bowiem, że nie została spełniona przesłanka niemożności podjęcia przez skarżącego pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Przepis ten łączy bowiem taką niemożność z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Obu warunków A. C. nie spełnia. Z treści orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...], na którym oparł się organ wydając zaskarżoną decyzję, jednoznacznie wynika, że skarżący nie jest całkowicie niezdolny do pracy. Na podstawie zaś art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Prezes ZUS był związany ww. orzeczeniem, zaś rola Sądu sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w sprawie decyzji administracyjnych, a nie oceny prawidłowości orzeczeń lekarskich.
Natomiast wiek, jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Skarżący – urodzony w dniu [...] 1965 r. – nie osiągnął jeszcze wieku emerytalnego.
Brak spełnienia przez skarżącego przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, wyłącza – w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy – możliwość przyznania mu jakiegokolwiek świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków, jakie wynikają z treści tego przepisu, jednak należy zgodzić się z organem również co do tego, iż skarżący, przebywając w zakładzie karnym, ma zapewnione niezbędne środki utrzymania.
Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.
Z tych względów, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.
Na podstawie art. 250 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" i w związku z § 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie w wysokości 240 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.