Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...], wydaną, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1171 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] października 2006 r., odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich P. G. i D. G. po ich zmarłej matce D. G. W uzasadnieniu organ wskazał, powołując się na treść przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których matka dzieci nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego, natomiast świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie.
Zmarła nie pracowała w okresie od 18 marca 1996 r. do 4 listopada 2001 r. i trwającej ponad 5 lat 7 miesięcy i 16 dni przerwy w jej ubezpieczeniu nie można usprawiedliwić jedynie trudnościami na rynku pracy.
Prezes ZUS nie kwestionując, że w regionie, w którym zamieszkiwała matka dzieci występuje wysokie bezrobocie, uznał, że nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sama trudna sytuacja materialna i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie pełnoletni już P. G. i działający jako przedstawiciel ustawowy małoletniej D. G. – M. G. wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej naruszenie postanowień art. 2 w związku z art. 37 ust. 1, art. 7, 8 i 87 Konstytucji RP, naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
W uzasadnieniu podniesiono, iż organ nie zwrócił należytej uwagi na kwestię braku w ostatnim dziesięcioleciu niecałych 4 miesięcy do okresu 5 lat uprawniającego dzieci do uzyskania renty w zwykłym trybie. W ocenie skarżących, sprawa ma charakter wyjątkowy, ponieważ, gdyby choroba rozwijała się wolniej, to matka dzieci uzyskałaby staż ubezpieczenia, który zapewniłby dzieciom rentę.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje stanowisko faktyczne i prawne zawarte w zaskarżonej decyzji.
Ustosunkowując się do zarzutów skargi, stwierdził, że zmarła na 23 lata aktywności zawodowej pozostawała w zatrudnieniu około 7,5 roku. Fakt, że przez 5,5 roku pozostawała na utrzymaniu męża nie ma charakteru usprawiedliwionej przerwy w zatrudnieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych – przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.
Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi, także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju.
Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami;
- 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
- 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.
Tak więc, Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania.
W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy.
Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.).
Musi wreszcie, w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powyższych reguł procesowych i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
W szczególności organ w uzasadnieniach obydwu decyzji przytoczył okoliczności faktyczne, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w sprawie przyznawania świadczeń w drodze wyjątku, określonymi w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Prezes ZUS wskazał bowiem, że zmarła w wieku 41 lat matka wnioskodawców posiadała łączny staż ubezpieczeniowy wynoszący 14 lat 5 miesięcy i 8 dni, zaś w okresie od 18 marca 1996 r. do 4 listopada 2001 r. wystąpiła przerwa w zatrudnieniu wynosząca 5 lat 7 miesięcy i 16 dni.
Omawiany przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia jednak przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego okoliczność ta nie ma większego znaczenia w sprawie.
Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez zmarłą wymagań uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności.
Oceniając okoliczności niniejszej sprawy, należy mieć na względzie fakt, że matka dzieci zmarła w stosunkowo młodym wieku i jej zgon nastąpił w trakcie zatrudnienia. Należało zatem rozważyć, czy zgon w tej sytuacji nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarła nie nabyła uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Śmierć można uznać bowiem za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków.
Prezes ZUS nie dokonał oceny sprawy w tym zakresie i nie rozważył, czy brakujący okres 2 miesięcy do wymaganych 5 lat w ostatnim 10-leciu do uzyskania świadczenia na warunkach ustawowych, nie może być potraktowany jako szczególna okoliczność w rozumieniu powołanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 lit. c i art. 52 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w wyroku.