Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku K. J. o przyznanie jej małoletnim dzieciom D. J. oraz D. i P. H. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] września 2009 r. odmawiającą przyznania wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniach wydanych decyzji organ podał, że na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie.
Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, iż renta rodzinna nie może być przyznana, bowiem w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Wskazał, że zmarły w wieku 34 lat ojciec dzieci posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 6 lat, 8 miesięcy i 13 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 3 lata, 1 miesiąc i 10 dni. Nadto w okresach: od 12 lipca 1996 do 15 czerwca 1997, od 22 lipca 1999 do 7 czerwca 2000, od 3 lutego 2001 do 1 kwietnia 2002, od 25 czerwca 2003 do 4 lipca 2004, od 1 grudnia 2005 do 28 listopada 2006 oraz od 17 lutego 2007 do 22 stycznia 2008 ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi.
W wymienionych przerwach nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały obiektywne przeszkody do wykonywania zatrudnienia i kontynuowania ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z posiadanej dokumentacji wynika również, że T. H. wykonywał prace dorywcze bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Organ wyjaśnił, iż podejmowanie zatrudnienia bez opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, zaś osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego.
Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Ocenie podlegała także sytuacja materialna, która jednak nie stanowi jedynego kryterium, przesądzającego o możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych K. J. przedstawiła trudną sytuację materialną rodziny.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym.
W myśl przepisu art. 124 ww. ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z poźn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany także do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa).
Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 par. 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 par. 3 kpa.
W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie rozważył wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia wskazywał na brak spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie spełnił warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty. Uzasadniając podjęte decyzje organ powoływał się na przerwy występujące w przebiegu ubezpieczenia zmarłego. Organ pominął jednak fakt, iż ojciec dziecka zmarł w młodym wieku, mając zaledwie 34 lata, a zgon nastąpił w trakcie jego zatrudnienia. Okoliczność ta nie została w ogóle przez organ uwzględniona przy badaniu spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności pomimo, iż w aktach postępowania administracyjnego okres od dnia 1 października 2008 r. do dnia zgonu tj. [...] kwietnia 2009 r., organ odnotowuje jako okres składkowy. Organ pominął również fakt, iż zmarły przejawiał aktywność zawodową, wielokrotnie podejmując zatrudnienie, a przerwy występujące w ubezpieczeniu miały krótkotrwały charakter.
Skoro śmierć wymienionego nastąpiła w trakcie zatrudnienia, to należało rozważyć, czy zgon w tej sytuacji nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Śmierć można uznać bowiem za zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków (patrz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1891/04, publik. LEX nr 164761).
W ocenie Sądu, brak rozważań organu w powyższych kwestiach uzasadnia wniosek, iż zaskarżona decyzja nie została poprzedzona należytym i wszechstronnym rozważeniem materiału dowodowego. Ocenę wniosku skarżącej cechuje pobieżność, organ nie odniósł się do wszystkich aspektów sprawy. Uznać zatem należy, iż zaskarżona decyzja narusza art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpatrując sprawę ponownie, Prezes ZUS powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. W oparciu o art. 152 ww. ustawy, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.