Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] stycznia 2013 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił K. M. przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej po jej zmarłym ojcu – K. M. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że z dołączonej do wniosku dokumentacji rentowej wynika, iż dochód rodziny wynosi 1.885,00 zł, a wykazany średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie stanowi 942,50 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2013 r. wynosi 831,15 zł. Organ podniósł, że dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych zainteresowanej, jednak trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych, zatem nie można przyjąć, że zainteresowana pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, a ponadto nie kontynuuje ona nauki w szkole. Dlatego też, zdaniem organu, brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
We wniosku do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy K. M., nie zgadzając się z wydaną decyzją, wyjaśniła, że od października 2013 r. planuje podjąć studia wyższe w systemie dziennym, dzięki którym będzie mogła w przyszłości podjąć zatrudnienie. Ponadto, wskazała, że z powodu narastających konfliktów na tle finansowym nie prowadzi już z matką wspólnego gospodarstwa domowego, a jej jedynymi źródłami dochodu są zasiłek rodzinny i świadczenia z pomocy społecznej.
Decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku.
W motywach rozstrzygnięcia Prezes ZUS podniósł, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nie jest spełniony warunek niemożności podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Zarówno wiek zainteresowanej, jak i stan zdrowia nie stanowią przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej, celem zapewnienia niezbędnych środków utrzymania.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję K. M. zarzuciła organowi naruszenie: art. 83 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności umożliwiające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku; art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez naruszenie podstawowych zasad zobowiązujących organ do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zasady pogłębiania zaufania do organów administracji i informowania stron o ich uprawnieniach. Skarżąca podała, że z uwagi na wiek i brak wykształcenia jest mnie konkurencyjna na rynku pracy, toteż trudno jej zdobyć zatrudnienie. Jednakże została przyjęta na Wydział [...] Uniwersytetu [...] w K. Filia w [...] i od dnia 1 października 2013 r. rozpocznie studia, które pozwolą jej w przyszłości na zdobycie odpowiedniej pracy.
Wskazała, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, że renta rodzinna przysługuje dziecku uczącemu się w szkole, toteż w jej sprawie Prezes ZUS powinien wydać korzystną dla niej decyzję. Wniosła o uchylenie obu podjętych w sprawie decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Udzielając odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumentację, jakiej użył w wydanych w sprawie decyzjach.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.
Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany, albowiem skarżąca nie czyni zadość przesłance niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, który to warunek omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba elementy skarżącej nie dotyczą. Nie została bowiem w drodze orzeczenia lekarza orzecznika ZUS uznana za całkowicie niezdolną do pracy. Pozostaje natomiast w wieku umożliwiającym zatrudnienie. Kwestia nauki w tym przepisie nie występuje, zatem kontynuowanie nauki nie jest, w rozumieniu tej normy prawnej, okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.
Niezdolność do pracy ustawa definiuje w przepisach art. 12 i następnych, stanowiąc, że niezdolną do pracy, w rozumieniu ustawy, jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy zarobkowej po przekwalifikowaniu, przy czym całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.
Przez pojęcie "wieku", w myśl przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletniość (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ogólnych, gdyż chodzi tu o świadczenie w drodze wyjątku. Ze sprawy wynika, że K. M (ur. [...] 1994 r.) ukończyła wiek 18 lat. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Ze względu na wyjątkowość świadczenia osoba pełnoletnia nie może mu podlegać, nawet jeśli pobiera naukę, tym bardziej, że w Polsce obecnie istnieje wiele możliwości kontynuowania nauki przez osoby pracujące. Innymi słowy, przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest niemożność podjęcia pracy ze względu na wiek, a nie ze względu na naukę.
Skoro więc w sytuacji skarżącej przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ww. ustawy jest to okoliczność przesądzająca o niemożności uwzględnienia jej wniosku o rentę w trybie tego przepisu. Sąd z pełnym zrozumieniem podchodzi do sytuacji materialnej skarżącej, jednak sama tylko trudna sytuacja materialna rodziny nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ww. ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.
W przedstawionym stanie rzeczy, podjęte w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Sąd nie dopatrzył się w działaniach organu uchybień, zarówno przy ustaleniu stanu faktycznego sprawy, jak i jego ocenie w świetle prawa materialnego, co oznacza, że Sąd nie stwierdził takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.
Uznając zatem skargę za nieuzasadnioną, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku.