Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2014 r., którą to decyzją odmówił R.P. prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Ze względu na powyższe, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:
- • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- • nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Warunki określone w cytowanym wyżej przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Uzasadniając swoją decyzję Prezes ZUS wyjaśnił, że renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może być przyznana stronie, ponieważ w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności, a także braku niezbędnych środków utrzymania.
Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 43 lat, na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, udowodniony został okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący łącznie 15 lat, 11 miesięcy i 24 dni. Natomiast w ocenianym 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, na 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniony został jedynie okres 5 miesięcy i 6 dni.
Zdaniem organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wykazanych przerwach wobec wnioskodawcy nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, do nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Organ wskazał, że z przedłożonej dokumentacji wynika, że w okresach od dnia 9 października 1999 r. do dnia 2 kwietnia 2001 r. oraz od dnia 9 września 2001 r. do dnia 1 października 2010 r., tj. przez okres wynoszący łącznie ponad 10 lat nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Nadto stwierdził, że nie została spełniona przesłanka niezbędnych środków utrzymania, bowiem dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.167,52 zł miesięcznie.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi R.P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Kwestionując prawidłowość decyzji skarżący podniósł, iż jest osobą ubezpieczoną, całkowicie niezdolną do pracy. Wskazał, że otrzymuje jedynie zasiłek stały z MOPS, zamieszkuje z matką, która otrzymuje rentę rodzinną po jego zmarłym ojcu.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza braku kontroli w tym względzie, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek.
W rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w tym przepisie. Zgodzić należy się z organem, iż w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez skarżącego ustawowych uprawnień do renty. Ustawa nie definiuje co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności niezależne od strony i niezawinione. Przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika.
Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności.
Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że skarżący nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających mu zatrudnienie. Wprawdzie przyznać należy, że skarżący w okresie od 1997 r. do 1998 r. przebywał na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jednakże po tym okresie, aż do powstania całkowitej niezdolności do pracy ustalonej na dzień 1 października 2010 r., nie podejmował żadnego zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Nie przedstawił też żadnych dokumentów świadczących o niemożności podjęcia w tym okresie zatrudnienia.
Z użytego w powołanym art. 83 ust. 1 sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ decyzyjny posiada swobodę działania i możliwości wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Do oceny Prezesa ZUS należało zatem podjęcie decyzji o przyznaniu skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku lub odmowa przyznania tego świadczenia. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem badać tylko, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.
Prezes ZUS, podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie określonym w powołanym art. 83 ust. 1 ustawy, jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie, stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 3 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 K.p.a.
W niniejszej sprawie Prezes ZUS przestrzegał wszystkich tych reguł procesowych, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji.
W uzasadnieniach decyzji powołano wszystkie okoliczności faktyczne w sprawie i na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Prezes ZUS odmówił skarżącemu prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
W ocenie Sądu, decyzjom tym nie można przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego.
Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że skarżący w wieku 43 lat udowodnił okresy składkowe i nieskładkowe, wynoszące 15 lat, 11 miesięcy i 24 dni.
W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy skarżący udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący jedynie 5 miesięcy.
W wymienionym okresie skarżący nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i spełnieniu warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
Ponadto stwierdzić należy, iż sama trudna sytuacja materialna, choć jest brana pod uwagę, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Ponadto ustalona przez organ kwota miesięcznego dochodu na członka rodziny, wynosząca brutto 1.167,52 zł, jest wyższa od najniższej emerytury z FUS. Oczywistym jest, że kwoty w tej wysokości nie można uznać za wystarczającą, ale nie można też było uznać, że skarżący pozbawiony jest niezbędnych środków utrzymania.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji